Pireney tog‘lari

Pireney tog‘lari
Топографическая карта Пиренеев
Pireney tog‘larining topografik xaritasi
Xususiyatlari
Maydoni
  • 19 000 km²
Uzunligi430 km
Eng baland nuqta
Eng baland cho‘qqisiAneto 
Eng baland nuqta3404 m
Joylashuvi
42°40′ shimoliy kenglik, 1°00′ sharqiy uzunlikHGЯO
Mamlakatlar
Испания
Красная точка
Pireney tog‘lari
Логотип Викисклада Wikimedia Commons’dagi mediafayllar
Pireney tog‘larining topografik xaritasida janubdagi Ebro daryosi havzasi, shimoldagi Adur va Garonna daryolari havzalari ko‘rsatilgan
Markaziy Pireney tog‘lari. Ko‘rinish: Midi-de-Bigor cho‘qqisi
Pireney tog‘lari va Kreus burni (Pireney yarimorolining eng sharqiy nuqtasi) O‘rta yer dengizi bo‘yida
Ossue[fransuzcha] (Vinyemal[fransuzcha] massivi): Pireney tog‘laridagi so‘nggi muzliklardan biri

Pireney tog‘lari, yoki Pireney tog‘ tizmasi (fransuzcha Pyrénées, ispancha Pirineos, oksitancha Pirenèus, katalancha Pirineus, baskcha Pirinioak), — tog‘ tizimi bo‘lib, Fransiya, Ispaniya va Andorra hududlarida, Biskay qo‘ltig‘i va O‘rta yer dengizi oralig‘ida joylashgan. Tarixan tog‘ tizmasining har ikki tomonida quyidagi hududlar joylashgan: Kataloniya knyazligi, Aragon qirolligi, Oksitaniya va Navarra qirolligi.

Etimologiya

Pireney nomining kelib chiqishi baskcha pyren — «tog‘», «cho‘qqi», «tog‘ tizmasi».

Mifologik rivoyat

Qadimgi yunon mifologiyasida Pirena — Pireney tog‘lariga nom bergan qiz (eponim Pireney tog‘lari nomining manbai). Rivoyatga ko‘ra, Siliy Italik lotin tilidagi dostonida Punik urushlari haqida yozar ekan, Pirena O‘rta yer dengizi bo‘yidagi Galliya podshohi Bebrikning qizi bo‘lganini aytadi. Bebrik o‘z hududidan o‘tayotgan Geraklni mehmondo‘stlik bilan kutib olgan. Gerakl uzoq o‘lkaga yo‘l olgan bo‘lib, u yerda Gerionning qoramollarini (Geraklning o‘ninchi jasorati). Mast holatga kelgan mehmon mehmondo‘stlikning muqaddas urf-odatlarini buzib, mezbonning qiziga zo‘ravonlik qiladi. Oradan vaqt o‘tib, Pirena ilon tug‘adi va otasining g‘azabidan qo‘rqib, o‘rmon chakalakzoriga qochadi. U yerda daraxtlarga dardini aytadi. Yovvoyi hayvonlar qizga tashlanib, bechorani parcha-parcha qilib tashlaydi. Gerakl Gerion ustidan g‘alaba qozonib, uyiga qaytayotib, yana Bebrik podsholigi orqali o‘tadi va o‘rmonda Pirenaning parchalangan jasadini topadi. Qayg‘udan ezilgan Gerakl uning qoldiqlarini tuproqqa topshirib, bu yerdagi tabiatdan marhumaning motam tutishini va uning nomini saqlab qolishini talab qiladi. Katta Pliniy Gerakl va Pirena haqidagi voqeani Luzitaniya tarixi bilan bog‘laydi, ammo bunday izohni xayol mahsuli deb rad etadi.

Yunon tarixchisi Gerodot Pirena shahri va Dunay daryosining boshlanish joyini ham tilga oladi.

Geologiya

Pireney tog‘lari Alp tog‘laridan: ularning yotqiziqlari qirg‘oqbo‘yi havzalarida paleozoy va mezozoy eralarida to‘plana boshlagan. Ediakariydan ordovik davrigacha Pireney tog‘lari Gondvana materigining shimoli-g‘arbiy chekkasida joylashgan bo‘lib, ular qo‘shni hududlarning chegara bo‘ylab davomi sifatida shakllangan: Montan-Nuar va Mutume massivlari hamda Sardiniyaning janubi-g‘arbiy hududi. 100–150 million yil avval, erta bo‘r davri, Biskay qo‘ltig‘i kengaya boshladi va hozirgi Ispaniya hududini hozirgi Fransiya chegaralari tomon surib, cho‘kindi jinslar qatlamlariga kuchli siquv bosimini yuzaga keltirdi. Kuchli bosim va Yer po‘stining ko‘tarilishi dastlab sharqiy qismga ta’sir qildi, so‘ng asta-sekin butun tog‘ tizmasi bo‘ylab tarqaldi. Bu jarayon eotsen davrida avjiga chiqqan.

Sharqiy Pireney tog‘lari asosan granitdan va gneysdan iborat, g‘arbiy qismida esa granit cho‘qqilar ohaktosh qatlamlari bilan o‘ralgan. Tog‘ tizmasining yirikligi va kam parchalanganligi qattiq tog‘ jinslarining ustunligi, ayniqsa granitning ko‘pligi, uning eroziyaga chidamliligi va muzliklarning sust rivojlanganligi bilan izohlanadi.

Pireney tog‘larining yuqori qismlarida past relyefli, tekis yuzalar mavjud bo‘lib, ular yotiq qiyaliklarni hosil qiladi. Bu zona kechki miotsendan oldin paydo bo‘lmagan. Taxminlarga ko‘ra, u balandlikda shakllangan, chunki keng ko‘lamli cho‘kindi to‘planishi mahalliy bazis sathini sezilarli darajada ko‘targan.

Geografiya

Pireney tog‘lari, Sarrankolen

Pireney tog‘larining uzunligi 450 km, balandligi esa 3404 m gacha (Aneto cho‘qqisi). G‘arbiy qismida ohaktoshlar, karst relyef shakllari; markazida asosan kristalli jinslar, Alp tipidagi relyef shakllari va muzliklar (maydoni taxminan 40 ming km²) mavjud; sharqda tog‘ tizmalari pasayib, tog‘ oralig‘idagi botiqlar bilan almashinadi. Yonbag‘irlarning quyi qismlarida O‘rta yer dengizi butazorlari, 1800—2100 m gacha bo‘lgan balandliklarda asosan o‘rmonlar, undan yuqorida esa butazorlar va o‘tloqlar ustunlik qiladi.

Konlari mavjud: boksit, temir rudalari.

Pireney tog‘lari muhim iqlimiy chegara hisoblanadi: uning shimolida mo‘tadil iqlimli hudud, janubida esa subtropik iqlim hukmron.

Bu Yevropadagi eng borish qiyin tog‘ tizimlaridan biridir. Ularning o‘rtacha balandligi uncha katta bo‘lmasa-da (2500 metrdan sal yuqori), barcha dovonlar 1500—2000 m balandlikda joylashgan va ulardan faqat bir nechtasi qulay. Shu sababli Ispaniyadan Fransiyaga atigi to‘rtta temiryo‘l o‘tadi: ulardan ikkitasi Pireney tog‘larini shimoli-g‘arbiy va janubi-sharqiy sohillar bo‘ylab aylanib o‘tadi, qolgan ikkitasi esa tog‘ tizmasini quyidagi yo‘nalishlarda kesib o‘tadi: Ayerbe — Oloron-Sent-Mari va Ripoll — Prad, bu yo‘nalishlar tunnel tizimi orqali o‘tadi. Pireney tog‘larining eng keng va baland qismi markaziy qism bo‘lib, asosiy cho‘qqi ham shu yerda joylashgan — Aneto, uning balandligi 3404 m ga yetadi.

Pireney tog‘lari etaklarining aksariyati Ispaniya tomonida joylashgan. Bu yerda cho‘qqilari 2600 m gacha yetadigan katta va murakkab tog‘ tizmalari mavjud bo‘lib, ular Ispaniyaning Navarra avtonom hududidan shimoliy Aragon orqali Kataloniyagacha cho‘zilib, deyarli O‘rta yer dengizi sohiliga yetib boradi. Sharqiy qismning janubiy tomonida alohida bir hudud — Sub-Pireneylar[inglizcha]. Fransiya tomonida esa asosiy tizmaning yonbag‘irlari keskin pasayadi va tog‘ tizimining shimoli-sharqiy qismidagi Korbyer massivini hisobga olmaganda, tog‘ etaklari yo‘q.

Iqlim

Yog‘in miqdori, jumladan yomg‘ir va qor, g‘arbiy qismda sharqiy Pireneylarga qaraganda ancha ko‘p. Bunga sabab — Biskay qo‘ltig‘i va Atlantika okeani ustidan keladigan nam havo. G‘arbiy va markaziy Pireney tog‘lari ustida yog‘in tushgach, sharqiy Pireneylar ustidagi havo quruq qoladi. Qishda o‘rtacha harorat −2 °C (28,4 °F) ni tashkil etadi.

Tog‘ tizmasining turli qismlari bir necha jihatdan farq qiladi. G‘arbiy va qorli markaziy Pireney tog‘larida muzliklar, ammo sharqiy Pireney tog‘larida ular yo‘q, chunki muzliklarning shakllanishi uchun qor yetarli darajada yog‘maydi. Muzliklar asosan markaziy Pireney tog‘larining shimoliy yonbag‘irlarida joylashgan va Alp tog‘laridagi kabi vodiylar tomon ancha pastga tushmaydi, balki tog‘ tizmasi bo‘ylab eng uzun masofaga cho‘ziladi. Ular, mohiyatan, eng baland tog‘lar qirrasi yaqinidagi tor hududni egallaydi. Bu yerda, Markaziy Yevropaning boshqa yirik tog‘ massivlarida bo‘lgani kabi, muzlik davrlarida muzliklar ancha keng hududlarni egallaganini ko‘rsatuvchi muhim dalillar mavjud. Buning eng yaxshi dalili — Arjelès-Gazost daryosi vodiysining Lurd va Gavarnie shaharlari oralig‘ida, Yuqori Pireney departamentida.

Pireney tog‘larining turli qismlarida yillik qor chizig‘i dengiz sathidan 2700 dan 2800 m gacha o‘zgaradi. O‘rtacha hisobda, dekabrdan aprelgacha bo‘lgan davrda yilning kamida 50 % vaqtida 1600 m dan yuqori balandliklarda mavsumiy qor kuzatiladi.

Manbalar