| Zagros | |
|---|---|
| fors. Zāgros | |
Xaritada Zagros tog‘lari | |
| Xususiyatlari | |
| Shakllanish davri | Miosen |
| Maydoni | 533 512 km² |
| Uzunligi | 1600 km |
| Kengligi | 300 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland cho‘qqisi | Zardkuh |
| Eng baland nuqtasi | 4548 m |
| Joylashuvi | |
| 31°57′00″ shimoliy kenglik 50°08′00″ sharqiy uzunlikHGЯO | |
| Mamlakat | |
Zagros (fors. Kuhhā-ye Zāgros Kuh hā-ye Zāgros, arab. Jibāl Zāghrūs Jibal Zāghrūs, kurd. Çiyakānî Zagros Çiyakanî Zagros, turk. Zagros Dağları) — hozirgi Eronning eng yirik tog‘ tizimi. Zagrosning ayrim tarmoqlari ham Iroq va janubi-sharqiy Turkiya hududigacha cho‘ziladi.
Geografiyasi
Zagros (forscha Patak, Poshtakuh) Eron tog‘ligining janubi-g‘arbiy qismida joylashgan va 1500 km dan ortiq masofaga cho‘zilib, Kurdiston viloyatidan (Iroq bilan chegara yaqinidan) Hormuz bo‘g‘ozigacha. Tog‘ tizmasi Dajla daryosi oqimiga va Fors qo‘ltig‘i sohiliga parallel cho‘zilgan; u qo‘ltiqdan 50—100 km uzoqlikda joylashgan. Eng baland cho‘qqi 4548 m gacha balandlikka ega (Zardkuh tog‘i) Isfahon shahri yaqinida, Sherozdan janubda joylashgan. Zagrosning o‘rtacha balandligi Zardkuhdan 1000 m past.
Geologiyasi
Geologik jihatdan Zagros yosh burmali tog‘ tizimlaridan biri bo‘lib, Miosen davrida shakllangan [manba ko‘rsatilmaganiga 1967 kun bo‘ldi]; u Pireneylar, Alp tog‘lari, Karpat tog‘lari, Bolqon tog‘lari va Elburs singari tog‘ tizimlariga o‘xshaydi hamda O‘rta yer dengizi burmali belbog‘i deb ataladigan geologik mintaqaga kiradi. Sharqqa tomon bu tog‘ belbog‘i Hindu Kush, Qoraqurum va Himolay tog‘lari orqali davom etadi.
- Zagros burmali tizimining tuzilish xususiyatlari
- Zagros. Kosmosdan olingan surat
- Zagros burmali dislokatsiyasi
Tarixi
Iroq hududida Shanidar g‘ori, unda neandertallarning qoldiqlari topilgan.
Taxminlarga ko‘ra, inson ilk bor echkilarni aynan Zagros tog‘larida qo‘lga o‘rgatgan. Bundan tashqari, Zagros hududi quyidagi qabilalarning vatani hisoblanadi: gutiylar va lulubeylar. Ossuriya davrida bu yerda Namri qirolligi joylashgan.
Strabonning ta’kidlashicha, Zagros Midiya bilan Bobilni ajratib turgan.
Kurdlar
Zagros tog‘larida uzoq vaqtdan beri kurdlar yashab keladi va bu tog‘lar kurd madaniyati hamda tarixining rivojlanishiga guvoh bo‘lgan. Zagros tog‘larining baland relyefi qishloq xo‘jaligi va inson faoliyati rivojlanishi uchun qulay bo‘lgan bir qator tor dovonlar va vodiylarni hosil qiladi. Bir necha urush davomida bu tog‘lar u yerda yashovchi kurdlar uchun tabiiy mudofaa to‘sig‘i vazifasini bajargan.
Aholisi
Zagros tog‘larida asosan kurdlar (shimolda) va forslar (janubda) yashaydi. Ahvaz va Isfahon oralig‘ida lur-baxtiyor qabilalari yashaydi.
| Etnik guruh | Aholi soni | % |
|---|---|---|
| Kurdlar | 10 300 000 | 38% |
| Forslar | 9 600 000 | 36% |
| Lurlar | 3 200 000 | 12% |
| Ozarbayjonliklar | 2 700 000 | 10% |
| Baxtiyorlar | 900 000 | 3% |
| Qashqaylar | 300 000 | 1% |
| Jami | 27 000 000 | 100% |
Zagrosning balandlik mintaqalari
Tog‘-cho‘l landshaftlari ustunlik qiladi. Zagrosning g‘arbiy, eng sernam qismidagi o‘rta balandlik mintaqasida o‘rmonlar va siyrak daraxtzorlarda quyidagi daraxtlar uchraydi: eman, qayrag‘och, zarang, akatsiya, undan yuqorida esa alp o‘tloqlari va past bo‘yli butazor o‘simliklar uchraydi. Kichik muzliklar. Tog‘ oralig‘idagi botiqlarda esa sho‘rxoklar, ko‘llar va vohalar (xurmo palmasi, sitrus mevalari, uzum).
Adabiyotlar
- Zagros : [arxivlangan 10-iyun 2023] // Katta rus ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta rus ensiklopediyasi, 2004—2017.