| Ammoniy xlorid | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
Ammoniy xlorid |
| An’anaviy nomlari | Nashatir |
| Kimyoviy formulasi | NH4Cl |
| Tashqi ko‘rinishi | rangsiz kubsimon kristallar |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | qattiq |
| Molyar massa | 53,49 g/mol |
| Zichligi | 1,526 g/sm³ |
| Issiqlik xossalari | |
| Erish | |
| • harorati | 337,6 °C |
| • sublimatsiya | 337,6 (parchalanish bilan) °C |
| • qaynash | 520 °C |
| Hosil bo‘lish | |
| • entalpiyasi | -314,2 kJ/mol |
| Bug‘ bosimi | 1 ± 1 mm simob ustuni |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi | 9,24 |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 37,2 g/100 g (20 °C) |
| Tuzilishi | |
| Kristall tuzilishi | Kubsimon |
| Tasnifi | |
| CAS ro‘yxatga olish raqami | 12125-02-9 |
| PubChem | 25517, 12820921, 518533 va 21924987 |
| EINECS ro‘yxat raqami | 235-186-4 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | BP4550000 |
| ChEBI | 31206 |
| ChemSpider | 23807 |
| Xavfsizlik | |
| GHS piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan. | |
Ammoniy xlorid (xlorli ammoniy; texnik nomi — nashatir, NH4Cl) — anorganik birikma, ammoniy va xlorid kislotaning tuzi , kimyoviy formulasi oq rangli kristall , biroz gigroskopik kukun , hidsiz. Suvda yaxshi eriydi. Kristallogidratlarhosil qilmaydi. E510 oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ro‘yxatga olingan.
Tabiatda uchrashi

Tabiatda ammoniy xlorid nashatirminerali shaklida uchraydi. Atama arabcha ﻧﺸﺎﺩﺭ (nūšādir) — «ammiak».
Ammoniy xloridning tabiiy eritmasi selomdajoylashgan bo‘lib, neytral suzuvchanlikni ulkan plankton kalmarlar — kranxiidlar va boshqa yirik kalmarlarda ta’minlaydi, chunki kalmarlar tanasidagi ammoniy xloridning suvli eritmasi zichligi dengiz suvinikidan past bo‘ladi.
Fizik xossalari
Rangsiz yoki oq kristallar kubik singoniyaga mansub (a = 0,38758 nm, z = 1, fazoviy guruh Pm3m). Nisbiy zichligi = 1,526. Kubik modifikatsiya 184,3 °C dan past haroratda barqaror. Birikma sublimatsiyalanadi, bunda 337,6 °C haroratda ammiak va vodorod xloridga parchalanadi.
Yaxshi eriydi suvda (37,2 g/100 ml), suyuq ammiakda ham. Suvli eritmalar gidroliz natijasida kuchsiz kislotali muhitga ega bo‘ladi. Qaynash harorati (to‘yingan suvli eritmalar uchun) — 116 °C.
Eruvchanlik (suvsiz moddaning suvsiz erituvchidagi eruvchanligi): etanolda — 0,6 g/100 g, metanolda esa — 3,3 g/100 g.
| 0 °C | 10 °C | 20 °C | 30 °C | 40 °C | 50 °C | 60 °C | 70 °C | 80 °C | 90 °C | 100 °C |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 29,4 | 33,3 | 37,2 | 41,4 | 45,8 | 50,4 | 55,2 | 60,2 | 65,6 | 71,3 | 77,3 |
Kimyoviy xossalari
U ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib, ammiak ajratadi:
- .
U kumush nitrat bilan reaksiyaga kirishib, oq cho‘kma — kumush xloridhosil qiladi; cho‘kma yorug‘lik ta’sirida qorayadi:
- .
U natriy nitrit bilan qizdirilganda reaksiyaga kirishib, natriy xlorid, azot va suv hosil qiladi:
- .
Elektr toki ta’sirida parchalanib, azot trixloridi hosil qiladi .
Olinishi
Sanoatda ammoniy xlorid natriy gidrokarbonat ajratib olingandan keyin qoladigan dastlabki eritmani bug‘latish orqali olinadi. Bu eritma karbonat angidrid gazini tarkibida ammiak va natriy xlorid bo‘lgan eritmadan o‘tkazish natijasida hosil bo‘ladi (bu soda ishlab chiqarishning Solve usulidagi oraliq mahsulot):
- .
Laboratoriyada ammoniy xlorid vodorod xloridni va ammiakni natriy xlorid eritmasidan o‘tkazib, ularning o‘zaro ta’sirlashuvi orqali olinadi .
Ba’zan ammiak bilan xlorning o‘zaro ta’sirlashish reaksiyasidan ham foydalaniladi:
- .
Reaksiya ammiak va xlorid kislota o‘rtasida sodir bo‘ladi:
- .
Qo‘llanilishi
- azotli o‘g‘it (ko‘pi bilan 25 % azot) neytral va ishqoriy tuproqlarda o‘stiriladigan, ortiqcha xlorga uncha sezgir bo‘lmagan ekinlar uchun (qand lavlagi, sholi, makkajo‘xori);
- Ro‘yxatga olingan oziq-ovqat qo‘shimchasi E510, Skandinaviya mamlakatlarida va Finlandiyada oziq-ovqatga ta’m beruvchi qo‘shimcha sifatida, jumladan lakritsali «Tyrkisk Peber», «Salmiakki» konfetlarida va boshqalarda ishlatiladi;
- kavsharlashda flyus sifatida (metall yuzasidagi oksid pardani ketkazish uchun) ishlatiladi;
- Shuningdek, galvanik elementlarda elektrolitning tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi;
- tibbiyotda yurak yetishmovchiligi tufayli kelib chiqqan shishlarni davolashda hamda diuretiklar ta’sirini kuchaytirishda qo‘llaniladi;
- laboratoriya texnologiyalarida eritrotsitlarning lizisi uchun ishlatiladi;
- tutun hosil qiluvchi modda sifatida (qizdirilganda qaytar tarzda vodorod xloridga va ammiakka — bir-biridan ajratish qiyin bo‘lgan harakatchan gazlar aralashmasiga parchalanadi. Soviganda bu gazlar yana ammoniy xloridning mikrokristall kukunini tutun shaklida hosil qiladi; bu tutun odamlar va hayvonlar uchun nisbatan kam xavflidir.
- fotografiyada tezkor fiksaj vositasining tarkibiy qismi, eritma ichida ammoniy tiosulfat hosil qilish uchun ishlatiladi.
Adabiyotlar
- Gurlev D. S. Fotografiya bo‘yicha ma’lumotnoma (fotomateriallarga ishlov berish). — Kiyev: Texnika, 1988.
- Krasheninnikov S. A. Ammoniy xlorid // Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / Bosh muharrir I. L. Knunyans. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1988. — J. 1: A — Darzana. — B. 155. — 623 bet. — 100 000 nusxa. — ISBN 5-85270-008-8.
