| Alhambra | |
|---|---|
| ispancha La Alhambra | |
| | |
| 37°10′37″ sh. k. 3°35′24″ g‘. u.HGYO | |
| Turi | qal’a |
| Mamlakat |
|
| Joylashuvi | Granada[…] |
| Me’moriy uslubi | ispan-mavritan san’ati[Vikima’lumotlar] |
| Asos solingan sana | 1239 |
| Veb-sayt |
alhambra-patronato.es (ispancha) alhambra-patronato.es/… (inglizcha) |
|
|
|
|
Alhambra, Xeneralife va Albayzin , Granadada inglizcha Alhambra, Generalife and Albayzín, Granada |
|
| Havola | № 314 obyektlar ro‘yxatida Jahon merosi (en) |
| Mezonlar | I, III, IV (madaniy) |
| Mintaqa | Mamlakatlari: Yevropa va Shimoliy Amerika |
| Ro‘yxatga kiritilishi | 1984 (8-sessiya) |
| Kengaytirilishi | 1994 |
Alhambra (ispancha Alhambra, arabcha الحمراء al-hamro — «qizil» degan ma’noni anglatadi) — me’moriy-bog‘ ansambli bo‘lib, Granada shahrining sharqiy qismidagi tepalik ustida, Janubiy Ispaniyada joylashgan. U asosan musulmon Nasriylar sulolasi (1230—1492) hukmronligi davrida rivojlangan. Bu davrda shahar Granada amirligi ning Pireney yarimorolidagi poytaxti, Alhambra esa hukmdorlarning qarorgohi bo‘lgan (saqlanib qolgan saroylar asosan XIV asrga oid). Minorali qal’a devorlari bilan o‘ralgan ulkan majmua tarkibida masjidlar, turar joylar, hammomlar, bog‘lar, omborlar va qabriston ham bo‘lgan. Hozir u islom me’morchiligi muzeyi hisoblanadi.


Ichki hovlilar, yo‘laklar, favvoralar va hovuzlar o‘zaro ajoyib uyg‘unlik hosil qiladi. Sopol koshinlar, tosh o‘ymakorligi va yog‘och o‘ymakorligi, nafis o‘simliksimon naqshlar hamda arabcha xattotlik arkalar, ravoqlar, nozik ustunchalar, bejirim ustunlar va o‘ymakor naqshli derazalarga hashamatli bezak bag‘ishlaydi. Ko‘pchilik Alhambrani mavritan san’ati ning G‘arbiy Yevropadagi eng yuksak yutug‘i deb biladi.
Yorug‘lik va suv umumiy kompozitsiyada muhim o‘rin tutadi. Terrasalar shaklida rejalashtirilgan bog‘ning bir burchagida suv shildirab oqadi. U sharsharalarda ko‘piradi, favvoralarda sachrab tovlanadi, ariqlarda tez oqadi hamda ko‘lmak va hovuzlarga quyiladi. Bularning barchasi doimiy qor bilan qoplangan tog‘ cho‘qqilari va moviy osmon fonida sarv xiyobonlari, apelsin daraxtlari va gullagan gulzorlar bilan o‘ralgan.
Tarix
Alhambra hududining katta qismini egallagan La-Sabika tepaligida odamlar Rim hukmronligidan oldingi davrlardayoq yashagan. Bu yerdagi dastlabki qal’ani arablar qurgan; u Ilbira (ispancha Elvira) deb atalgan. IX asr oxirida Qurdoba xalifaligi dagi qo‘zg‘olon rahbari Savvar ibn Hamdun al-Muhoribiy shu yerda boshpana topgan. Keyinchalik bu joy XI asrgacha deyarli tilga olinmagan. O‘sha paytda yarim vayron qal’ani Shmuel ha-Nagid (993—1055/1056), Granada amiri Badis ibn Habusning vaziri, Ziriylar sulolasi vakili qayta qurdirgan. Nasriylar hokimiyatga kelishidan avval Alhambra oddiy mustahkamlangan shahar mahallasi (madina) edi. U shahardan mustaqil yashay olgan: u yerda hukmdor saroyi, maktablar, hunarmandchilik ustaxonalari va boshqa inshootlar mavjud edi.
1238-yilda Granadani Muhammad I ibn Nasr («al-Ahmar», ya’ni «Malla» laqabli) egalladi. U shaharni Mursiya amiri Yusuf ibn Huddan tortib oldi; Yusuf esa undan avval shaharni zaiflashgan Almohadlardan olgan edi. Muhammad I shaharga Elvira darvozasi orqali kirib, Flyuger qal’asini egalladi. Aholi uni «Allohning marhamati bilan g‘alaba qozongan zafar egasiga xush kelibsiz!» deb kutib olganida, u «Allohdan o‘zga g‘olib yo‘q» deb javob bergan. Bu so‘zlar (Wa La Ghalib illa Allah) u asos solgan Nasriylar sulolasining shioriga aylanib, Alhambra devorlarida ko‘p uchraydi.
Muhammad I saroy qurilishini boshlagan, uni o‘g‘li va vorisi Muhammad II (1273—1302) davom ettirgan. Yusuf I (1332—1354) davrida Komares minorasi qurilgan, Muhammad V davrida esa (1354—1359) — Sherlar hovlisi barpo etilgan. Alkasaba qal’a ichidagi mustahkam qo‘rg‘on, Madina esa amir saroyi joylashgan turar joy mavzesi sifatida alohida ajratilgan.
Aynan 1492-yilda Granada Katolik qirollar tomonidan zabt etilib, Alhambra qirollik qarorgohiga aylandi. Uning dastlabki alkaldi (shuningdek, Granada general-kapitani ) etib Tendilya grafi, «Buyuk Tendilya» laqabi bilan tanilgan Inyigo Lopes de Mendosa-i-Kinyones (1440—1515) tayinlandi. U mashhur ispan shoiri Santilyana markizining nabirasi edi.
XVI—XVII asrlarda masjid o‘rniga Santa-Mariya cherkovi qurildi, saroy majmuasi yonida esa Karl V saroyi paydo bo‘ldi.
Taxtga Burbonlar kelganidan keyin, ya’ni Filipp V (1700—1746) hukmronligidan boshlab Ispaniya qirollari Alhambraga deyarli qiziqmay qo‘yishdi.
1817-yilda fransuz bosqinchi qo‘shini chekinayotib Alhambradagi ayrim inshootlarni portlatib yubordi. Marshal Sult buyrug‘i bilan ko‘plab minoralar ostiga portlovchi moddalar joylashtirilib, ular vayron qilindi. Rivoyatga ko‘ra, saroy majmuasini ham portlatish rejalashtirilgan, biroq uni kapral Xose Garsiya portlatish piligiga tashlanib qutqarib qolgan. Uning jasorati sharafiga Alxibes maydonidan Alkasabaga kirish joyiga yodgorlik lavhasi o‘rnatilgan. Biroq bu hodisani tasdiqlaydigan hujjatli dalillar yo‘q.
Xususan, 1821-yilda Alhambra zilziladan zarar ko‘rdi.
XIX asrning ikkinchi uchdan bir qismidan boshlab Alhambra yevropalik va amerikalik romantiklar — yozuvchilar va rassomlarning e’tiborini torta boshladi. Xususan, u Vashington Irvingda (u 1829—1832-yillarda Ispaniyada yashagan), shuningdek, Jorj Noel Gordon Bayron, Fransua-Rene de Shatobrian, Viktor Gyugo, Edvard Bulver-Litton va boshqalarda kuchli taassurot qoldirdi.
Aynan shu davrda Alhambrani restavratsiya qilish ishlari boshlandi. Bu borada me’morlar Xose Kontreras Osorio (1841—1843-yillarda ishlarga rahbarlik qilgan), uning o‘g‘li Rafael Kontreras-i-Munyos (1847—1890) va nabirasi Mariano Kontreras Granxa (1890—1910) ayniqsa mashhur bo‘ldi. Biroq hozirgi qarashlarga ko‘ra, ularning restavratsiyasi ilmiy talablardan ancha yiroq edi: ular o‘sha davrda keng tarqalgan, mavritan me’morchiligi haqidagi juda noto‘g‘ri tasavvurlarga tayanganlar. Bu qarashlar hatto «alhambrizm» me’moriy uslubining shakllanishiga sabab bo‘lgan. Alhambraning tarixiy qiyofasini qayta tiklashga me’mor-restavrator, 1923—1936-yillarda muzey majmuasi saqlovchisi bo‘lgan Leopoldo Torres Balbas ko‘proq hissa qo‘shgan.
Me’morchilik
Alkasaba
Alkasaba (arabcha al-qasba — «qal’a» degan ma’noda) — Alhambraning sitadeli , ya’ni mustahkam ichki qal’asidir. Dastlabki istehkomlar aynan shu yerda barpo etilgan. Asosiy diqqatga sazovor joylari:
- Kub shaklidagi minora (Torre del Cubo, aniqrog‘i dumaloq minora), yoki La-Taona (La Tahona) — kuzatuv maydonchasi bo‘lgan yarim doira shaklidagi minora. Undan Darro daryosi vodiysi va Albayzin mahallasi ko‘rinadi. 1586-yilda qurilgan. U Alkasabani majmuaning qolgan qismi bilan bog‘laydigan devor tarkibiga kiradi.
- Adarve (Adarve) — shimoliy devordagi soqchilar yuradigan yo‘lak.
- Qurol-yarog‘ maydoni (Plaza de Armas) — Alkasaba devorlari orasidagi hudud. Bu yerda garnizon va unga xizmat ko‘rsatuvchi aholining uylari poydevori, suv sisternasi qoldiqlari va yerosti qamoqxonasiga kirish joyi mavjud.
- Kuzatuv minorasi (Torre de la Vela) — sitadeldagi eng baland (taxminan 27 m), to‘rtburchak rejali va to‘rt qavatli minora. Aynan shu yerga 1492-yilda istilochilar Santyago ordeni bayrog‘i va qirollik bayroqlarini ko‘targan. Keyinchalik minora turar joy sifatida ishlatilgan (XX asr o‘rtalarigacha urush nogironlari korpusi a’zolari shu yerda yashab, bayramlarda qo‘ng‘iroq chalgan). Avval minorada tishsimon istehkomlar bo‘lgan, biroq 1522-yilgi zilzilada vayron bo‘lgan. Qo‘ng‘iroq 1492-yilda o‘rnatilgan (shundan keyin minora Qo‘ng‘iroq minorasi — Torre de la Campana) deb ham atalgan, ammo hozirgi qo‘ng‘iroqxona 1840-yilga oid (1882-yilda chaqmoq urishi oqibatida vayron bo‘lib, qayta tiklangan).
- Ehtirom minorasi (Torre del Homenaje) — olti qavatli, 26 m balandlikdagi minora. Xristianlar davrida donjon, ya’ni qal’aning bosh mudofaa minorasi vazifasini bajargan. Rivoyatga ko‘ra, al-Ahmar saroy qurilguncha shu yerda yashagan. Birinchi qavat qamoqxona va oziq-ovqat ombori sifatida ishlatilgan.
- Idalgo minorasi (Torre de los Hidalgos) — Kuzatuv minorasi etagidagi, sobiq otxonalar yaqinidagi pastroq mudofaa minorasi.
- Yoriq minora (Torre Quebrada) — keng sharqiy devorning markazidagi baland minora. U o‘z tarkibiga kiritilgan eskiroq minora o‘rnida barpo etilgan. Tepasidan pastigacha tushgan yoriq tufayli shunday nom olgan.
- Qalqondor minorasi (Torre del Adarguero) — Alkasabaning sharqiy devoridagi eng janubiy minora.
- Porox minorasi (Torre de la Pólvora) — Kuzatuv minorasiga yaqin joylashgan eng janubiy va past minora. Bu yerda porox zaxiralari saqlangan.
- Qurol-yarog‘ minorasi (Torre de las Armas) — Alkasabani Albayzin mahallasi bilan Qurol-yarog‘ darvozasi (Puerta de las Armas) orqali bog‘lagan. Undan ichki hovliga va Nasriylar saroyiga o‘tish mumkin bo‘lgan. Himoyani osonlashtirish maqsadida yo‘lak burilishli shaklda qurilgan.
- Sulton ayol minorasi (Torre de la Sultana) — Adarve bog‘lariga tutash janubiy ichki devordagi kichik minora. Mudofaa vazifasidan tashqari, ombor va turar joy sifatida ham ishlatilgan.
- Adarve bog‘i (Jardin de los Adarves) — XVII asrda tashqi va ichki janubiy devorlar orasidagi xandaq o‘rnida tashkil etilgan.
Suv havzalari maydoni va unga tutash inshootlar
Suv havzalari maydoni (Plaza de los Aljibes) bir tomondan Alkasaba, ikkinchi tomondan Nasriylar saroylari va Karl V saroyi orasida joylashgan. Maydon 1494-yilda Tendilya grafi shu yerda qazdirgan yerosti suv sisternalari nomi bilan ataladi. Sayyohlar Alkasabaga aynan shu maydondan kiradi.
- Adolat darvozasi (Puerta de la Justicia), ya’ni Esplanada darvozasi (Puerta de la Explanada) deb ham ataladi. Sababi, ilgari darvoza oldida keng ochiq maydon bo‘lgan. Bu darvoza Alhambra o‘rmonidan majmuaga kirish yo‘lidir. 1348-yilda qurilgan. Tashqi darvozaning tepasida arabcha qo‘l tasviri (ehtimol, payg‘ambar qizi Fotimaning qo‘li), ichki darvoza tepasida esa kalit tasviri bor. Shuningdek, tokchada Katolik qirollarning buyrug‘i bilan keyinroq Roberto Aleman yasagan Madonna haykali joylashgan.
- Sharob darvozasi (Puerta del Vino) — Suv havzalari maydonini Madina bilan bog‘lagan ichki darvoza. Alhambradagi eng qadimiy inshootlardan biri. Darvozaning qurilishi Muhammad III davriga, ya’ni 1302—1309-yillarga mansub. G‘arbiy fasadi XIII asr oxiri — XIV asr boshida, sharqiy fasadi esa 1367-yildan keyin bezatilgan. Bir taxminga ko‘ra, darvoza nomi bu yerda soliq solinmaydigan sharob sotilgani bilan izohlanadi. Boshqa talqinga ko‘ra, eski arabcha «Bib al-hamra’» («Qizil darvoza») nomi buzilib, «Bib al-jamra» («Sharob darvozasi»)ga aylangan. Fransuz bastakori Klod Debyussi aynan shu darvozaga «Alhambra darvozasi» nomli fortepiano prelyudiyasini bag‘ishlagan.
- Madrasa hovlisi (Patio de la Madraza) — madrasa , ya’ni amirlarning farzandlari o‘qigan maktab xarobalari. Ayrim xonalarning shakli qayta tiklangan.
Nasriylar saroyi
Uchta ulkan me’moriy ansambldan iborat: Meshuar — qabul va sud ishlariga mo‘ljallangan bino; Komares saroyi — amirning rasmiy qarorgohi; Sherlar saroyi — shaxsiy xonalar.
Meshuar (Mexuar)
Majmuaning eng qadimiy qismi. Xristianlar istilosidan keyin sezilarli darajada qayta qurilgan. Nomi arabcha maswyr — sho‘ro, ya’ni vazirlar kengashi yig‘iladigan joy so‘zidan kelib chiqqan.

- Meshuar zali (Sala del Mexuar). Zalning markazida xristianlar davrida yasalgan naqshdor yog‘och shift to‘rtta mosarabcha konsolli ustunga tayanadi. Shift XVI asrda qurilgan, bungacha uning markazida yorug‘lik tushiruvchi fonar bo‘lgan (yon derazalar bo‘lmagan). Devorlarning yuqori qismi ganch naqshlar bilan bezatilgan, pastki qismi esa Karl V, Mendosa sulolasi, Gerakl ustunlari va boshqalarning gerblari tasvirlangan pannolar bilan almashinib keluvchi koshinlar bilan qoplangan. Xristianlar davrida ibodatxona vazifasini bajargan.
- Ibodat xonasi (Oratorio). Meshuarga tutash, Albayzin ko‘rinib turadigan kichik xona. Devorlar Qur’ondan oyatlar va Muhammad Vni madh etuvchi bitiklar bilan qoplangan. Sharqiy qismida mehrob joylashgan. 1590-yilda bu yerda portlash yuz bergan; xona 1917-yilda qayta tiklangan.
- Meshuar hovlisi (Patio del Mexuar), ya’ni Oltin xona hovlisi (Patio del Cuarto Dorado). Meshuar va Komares saroyi orasida joylashgan. Uning shimoliy tomonida ushbu saroyning Oltin xonasiga kirish yo‘li bor.
- Machuka hovlisi (Patio de Machuca). Meshuarning sharqida joylashgan. Hovli o‘rtasida qadimgi Rim nimfeylari uslubidagi hovuz, shimolida qayta tiklangan peshtoq-galereya bor. Uning ustida Machuka minorasi (Torre de Machuca) qad ko‘targan. Hovlining janubida ilgari bo‘lgan simmetrik peshtoq-galereya o‘rni uning shaklida qirqilgan sarv daraxtlari qatori bilan shartli ko‘rsatilgan. Hovli Karl V saroyini qurish paytida rejalarini yonidagi binoda saqlagan me’mor Pedro Machuka nomi bilan atalgan.
Komares saroyi
Komares saroyi (Palacio de Comares) amirning rasmiy qarorgohi bo‘lgan. XIV asr o‘rtalarida Yusuf I va uning o‘g‘li Muhammad V davrida qurilgan. Nomi kelib chiqishi haqida turli fikrlar mavjud: ehtimol, u arabcha «gamariyya» so‘zidan olingan bo‘lib, shu nom bilan eng baland Komares minorasining bosh zali derazalaridagi rangli vitrajlar atalgan.
- Mirt hovlisi (Patio de los Arrayanes) — butun saroy kompozitsiyasining markazi, Alhambraning eng mashhur joylaridan biri (yuqoridagi suratda aynan shu hovli tasvirlangan). Hovli o‘rtasida 34×7,1 m o‘lchamdagi marmar hovuz bor; suv unga to‘rtburchakning ikki qisqa tomonidan kichik favvoralar orqali keladi. Shu sababli hovli Hovuz hovlisi (Patio del Estanque, Patio de la Alberca) deb ham ataladi. Uzun tomonlari bo‘ylab qirqib parvarishlangan mirt butalari o‘sadi; hovli nomi ham shundan kelib chiqqan. Shimoliy va janubiy tomonlarda nafis o‘ymakorlikka ega, yarim doira shaklidagi yettitadan arkali ochiq galereyalar bor. Ustunlarining kapitellari to‘rtburchak kesimli (markaziy arka boshqalaridan baland). Devorlarida XVI asr oxirida xristianlar davrida yotqizilgan koshinlar ustidan amirni madh etuvchi arabcha bitiklar, jumladan Muhammad V vaziri Ibn Zamrakning she’rlari joylashgan. Galereyalar uchida gullar solingan vazalar yoki moychiroqlar qo‘yiladigan hashamatli bezatilgan tokchalar bor. Hovlining uzun tomonlarida ayollar xonalariga olib kiradigan bezakli eshiklar joylashgan.
- Oltin xona (Cuarto dorado). Nomi ispan qirollari davrida bo‘yalib, zarhallangan (devorlari ham shunday) mudexar uslubidagi o‘ymakor yig‘ma yog‘och shiftdan kelib chiqqan. Amirlar davrida bu xonada xattotlar va kotiblar ishlagani taxmin qilinadi; u qabulxona vazifasini bajargan. 1526-yil yozida uning ikkinchi qavatida Portugaliyalik Izabella — Karl V ning rafiqasi, keyinchalik esa gubernatorlar va alkaldlar yashagan. Xona atrofidagi aylana galereya soqchilar yuradigan kuzatuv yo‘lagi vazifasini bajargan.
- Qayiq zali (Sala de la Barca). Mirt hovlisining shimoliy galereyasidan kiriladigan cho‘ziq to‘rtburchak zal. U hovlini Komares minorasi bilan bog‘laydi. Uning nomi, bir taxminga ko‘ra, ag‘darilgan qayiqqa o‘xshash silindrsimon gumbazdan, boshqa taxminga ko‘ra arabcha al-baraka — «baraka» so‘zining buzilgan shaklidan kelib chiqqan. Bu so‘z devorlardagi arabeska naqshlarda ko‘p uchraydi. Devorlar ganch o‘ymakorligi va pastki qismida koshinlar bilan bezatilgan.

- Komares minorasi (Torre de Comares). Alhambraning eng baland, 45 m li minorasi; u Mirt hovlisining shimolida ko‘tarilib turadi. Undagi eng katta xona — Elchilar zali (Salón de Embajadores) bo‘lib, balandligi 18,2 m. Bu Alhambraning eng ulug‘vor zalidir. Polga plitkalar yotqizilgan, markazida Alamarlar sulolasining gerbi (XVI asr) bor. Kirish devoridan tashqari, qalinligi 2.5 m bo‘lgan uchta juda qalin devorda ichkariga qaragan uchtadan arkali tokchalar va tashqariga qaragan derazalar ishlangan. Naqshdor panjarali derazalar ikkinchi qatorda ham bor. Devorlar, tokchalar, arkalar va o‘tish joylari bitiklar, o‘ymakorlik va ganch bezaklarga boy. Juda hashamatli yig‘ma yog‘och shift markazida Allohning arshi bo‘lgan musulmon jannatining yetti osmonini ramziy tasvirlaydi; shiftni stalaktitsimon naqshli friz o‘rab turadi. Minora yuqori qavatida amirning qishki yotoqxonasi bo‘lgan, undan ayvonga chiqilgan.
- Komares hammomlari (Baños de Comares), ya’ni hammom. Rim termalari namunasida qurilgan an’anaviy arab hammomlari. Lindaraxa hovlisidan katta kiyinish xonasi — apoditeriyga kirilgan. U Dam olish zali (bayt al-maslaj) yoki Yotoqlar zali (Sala de las Camas) deb atalgan, chunki devorlar bo‘ylab hammomdan keyin dam olish uchun supalar joylashgan. Markazida favvora, ikki tomonida ustunlar bilan ajratilgan ikki supa bor. Devorlar serhasham ganch bezaklar va koshinlar bilan qoplangan. Yuqorida musiqachilar o‘tiradigan galereya qurilgan. Yorug‘lik shift o‘rtasidagi baland fonardan tushgan. Hammomning o‘zi gumbazlardagi yulduzsimon oynali teshiklar orqali yoritilgan. Apoditeriydan keyin frigidariy (bayt al-barid) — sovuq hovuzli zal, undan keyin markazdagi iliq zal — tepidariy (bayt al-vastani), nihoyat issiq zal — kaldariy (bayt al-sajun) joylashgan. Uning devori ortida suv isitiladigan mis qozon turgan. Isitish pol va devorlardagi gipokaust tizimi yordamida amalga oshirilgan. Bezaklarning katta qismi XIX asrda qayta tiklangan.
Sherlar saroyi
Sherlar saroyi (Palacio de los Leones) — amirning shaxsiy xonalari. Muhammad V hokimiyatga kelganidan keyin XIV asrda qurilgan. Boshqa taxminga ko‘ra, Muhammad uni Komares saroyidan butunlay mustaqil alohida saroy sifatida barpo etgan. Bino uslubida xristian san’ati ta’siri seziladi. Buni amirning Kastiliya qiroli Pedro Shafqatsiz bilan do‘stona munosabatlari orqali izohlash mumkin.

- Sherlar hovlisi (Patio de los Leones) — saroyning markaziy hovlisi. Atrofini Mirt hovlisidagiga o‘xshash arkali galereyalar o‘rab turadi, lekin ularning aksariyat ustunlari juft qilib joylashtirilgan; jami 124 ta ustun bor. Xonalarga kirish joylari odatda oldinga chiqib turgan peshtoqlar bilan ajratilgan. Atrofdagi binolar uchli cherepitsa tomlar bilan yopilgan. Hovlining o‘rtasida Sherlar favvorasi (Fuente de los Leones) joylashgan. U orqasida o‘n ikki qirrali kosani ko‘tarib turgan, uslublashtirilgan o‘n ikki sher haykalidan iborat. Uzoq vaqt sherlar XI asrdayoq yaratilgan, vazir Shmuel ha-Nagidning uyidan keltirilgan, u yahudiy bo‘lgani uchun sherlar go‘yoki Isroilning o‘n ikki qabilasini ifodalaydi degan qarash hukm surgan. Biroq XXI asr boshida favvora restavratsiya qilingach, sherlar ham, kosa ham saroy qurilgan davrda, ya’ni XIV asrning ikkinchi yarmida ishlangani aniqlandi. Kosa Ibn Zamrakning she’rlari bilan ham bezatilgan.
- Muqarnaslar zali (Sala de los Mocárabes) — saroyga kirish dahlizi vazifasini bajargan. Uning nomi muqarnaslardan yasalgan shiftdan kelib chiqqan. Shift 1590-yilda porox ombori portlashi oqibatida jiddiy shikastlangan va almashtirilgan; 1863-yildan buyon dastlabki shiftning qoldiqlarini ko‘rish mumkin. Shift atrofi nasriylarning yozuvlari va shiorlari tushirilgan ganch o‘ymakorlikli hashamatli friz bilan bezatilgan. Sherlar hovlisiga ochiladigan uchta arkali kirish joyi bor.

- Abenserraxlar zali (Sala de los Abencerrajes). Sherlar hovlisining janubidagi binoda joylashgan. Nomi rivoyatdan kelib chiqqan: unga ko‘ra, bayram paytida 37 nafar aslzoda Abenserrax urug‘i vakillari dushman oilaning chaquvi bilan o‘ldirilgan; go‘yoki Abenserraxlardan biri sultonning rafiqasi bilan yaqin munosabatda bo‘lgan. Markazdagi o‘n ikki qirrali favvoradagi zang dog‘lari ularning qoni bilan bog‘lanadi. Zalning eng diqqatga sazovor qismi — gumbaz bo‘lib, u muqarnaslardan tuzilgan yulduzsimon shaklga ega. Derazalari yumshoq yorug‘lik beradi. Devorlar ganch o‘ymakorligi, pastki qismida XVI asr koshinlari bilan bezatilgan.
- Qirollar zali (Sala de los Reyes). Sherlar hovlisini sharqdan tutashtiradi. Ehtimol, u mehmonxona va dam olish zali bo‘lgan. Juft arkalar zalni uchta kvadrat bo‘limga ajratadi. Nomi o‘rta bo‘lim shiftiga teriga bo‘yalib yopishtirilgan tasvirdan kelib chiqqan. Unda sharqona kiyim, salla va qilich taqqan, o‘tirib suhbatlashayotgan o‘n kishi tasvirlangan. Bir taxminga ko‘ra, ular Nasriylar sulolasining dastlabki o‘n amiri. XIX asrgacha ularni qozilar deb hisoblashgan va xona Adolat zali (Sala de la Justicia) deb atalgan. Yon bo‘limlar shiftida xonimlar va zodagon yigitlar ishtirokidagi nazokatli sahnalar chizilgan. Bu yerda ham xristian san’ati ta’siri ko‘rinadi.

- Ikki opa-singil zali (Sala de las Dos Hermanas). Sulton ayol xonalarining markaziy xonasi. Nomi polning favvora bilan ajratilgan ikkita katta marmar plitasidan kelib chiqqan. Bu yerda muqarnasli sakkiz qirrali gumbaz ayniqsa ta’sirchan bo‘lib, u ham muqarnaslar bilan qoplangan tromplar — burchak tayanchlariga tayanadi. Devorlar nihoyatda nozik ganch o‘ymakorligi bilan bezatilgan, ular orasida Nasriylar shiorlarini ko‘rish mumkin. Eshiklar ustida antresollar qurilgan.
- Biforiylar zali (Sala de los Ajimeces). Ikki opa-singil zaliga shimol tomondan tutashgan. Nomi shimoliy devordagi bog‘ga qaragan juft balkonlarning biforiy — ustun bilan ajratilgan ikki ochiqli derazalaridan kelib chiqqan. XVI asrda qayta yopilgan muqarnasli gumbazi bor, devorlari ganch bezaklar bilan qoplangan.
- Daraxa miradori (Mirador de Daraxa) — yopiq balkon bo‘lib, Ikki opa-singil zalidan Lindaraxa hovlisi (Patio de Lindaraja)ga qaraydi. Bu haram xonalarining ketma-ket joylashgan birinchi xonasi. Nomi arabcha «I-ayn-dar-aysha» («Sulton ayolning ko‘zlari») nomi buzilishidan kelib chiqqan. Derazalari past joylashgan (polda o‘tiruvchilarga mos), markaziy deraza ikki arkali, yon derazalar esa bittadan arkali. Karl V xonalari qurilguniga qadar bu yerdan Darro daryosi vodiysi ko‘rinib turgan. Ibn Zamrak she’rlari yozilgan ganch o‘ymakorligi, qora-oq-sariq koshinli sokol va kassetali shift bor.
- Karl V xonalari (Habitaciones de Carlos V), ya’ni imperator xonalari (Habitaciones del Emperador). 1528—1537-yillarda saroyga qo‘shib qurilgan olti xona: yo‘lak, ish xonasi, qabulxona, imperator va imperatritsaning yotoq xonalari, Mevalar zali. Natijada Lindaraxa hovlisi paydo bo‘lgan. Xonalarga sobiq saroy hammomlari orqali kirish mumkin edi. Me’mori — Pedro Machuka. Rivoyatga ko‘ra, kelajakdagi Filipp II aynan shu xonalarda homila bo‘lgan. 1829-yilda Mevalar zalida Vashington Irving istiqomat qilgan. Buni 1914-yilda o‘rnatilgan yodgorlik lavhasi eslatib turadi.
- Qirolicha buduari (Peinador de la Reina, XVIII asrgacha Tocador yoki Mirador) deb ham atalgan. Karl V xonalariga tutash al-Hajjoj minorasining (Yusuf I unvonining bir qismi) yuqori qavatidagi, imperatritsa Portugaliyalik Izabella uchun taxminan 1537-yilda maxsus qurib bitkazilgan va 1539—1546-yillarda bezatilgan xonalar. Ular dahliz, arabcha arkali derazalari bo‘lgan buduar (kabinet) hamda ochiq galereyalardan iborat. Rassomlar Xulio Akiles va Aleksandr Mayner bu xonalarni grotesk naqshlar, o‘simliksimon bezaklar, putti, mifologik va majoziy sahnalar bilan bezagan. Dahlizdagi freskalar turkumi Tunis qamaliga (Karl V tomonidan 1535-yilda amalga oshirilgan) bag‘ishlangan.
- Panjarali hovli (Patio de la Reja), ya’ni Sarvlar hovlisi (Patio de los Cipreses). Devor, hammom binosi va Karl V xonalari o‘rtasida, imperator xonalari qurilgan vaqtda tashkil etilgan. Nomi 1654—1655-yillarda Komares saroyidan imperator xonalariga o‘tish uchun janubiy devorda qurilgan panjarali balkondan kelib chiqqan. Markazida kichik marmar favvora, to‘rt burchagida esa asrlik sarv daraxtlari.

Karl V saroyi (Palacio de Carlos V) qurilishini me’mor Pedro Machuka 1527-yilda imperator uchun Nasriylar saroylari yonida boshlagan. Biroq 1568-yilda qurilish 15 yilga, morisklar qo‘zg‘oloni sababli to‘xtatilgan. Saroyning Italiya manyerizmi ruhidagi Uyg‘onish davri me’morchiligi (me’mor uzoq vaqt Italiyada yashagan) qo‘shni inshootlardan keskin farq qiladi. 1550-yilda Pedro Machuka vafotidan keyin ishni uning o‘g‘li Luis davom ettirgan (aylana hovlini u qurgan). Bu yerda Xuan de Orea va Xuan de Minxares ham ishlagan. Saroy 1957-yilgacha qurib bitkazilgani sababli turli davrlar ta’sirini o‘zida saqlagan. Uning rejasi kvadrat (63 x 17,4 m), ichki hovlisi esa aylana (diametri 30 m). Ikki qavatli binoning fasadlarida pilyastrlar to‘rtburchak va tepasida aylana shaklidagi derazalar juftligi bilan almashadi. Birinchi qavat Toskana orderi uslubida ishlangan va rustika qoplamali. Pilyastrlarga otlarni bog‘lash uchun bezakli temir halqalar qadalgan. Ikkinchi qavatda bir qator balkonlar bor; derazalari ko‘proq bezatilgan, pilyastrlari esa ion orderiga mansub. Sharqdagi asosiy kirish joyi to‘rtta doriy ustunlar guruhi bilan ajratilgan, bosh eshik ustidagi frontonda Granadaning majoziy haykali joylashgan. Hovli tomondan har ikki qavat galereya hosil qiladi: birinchisi doriy, ikkinchisi ion ustunlari bilan bezatilgan.
1958-yildan binoning ikkinchi qavatida Granada nafis san’atlar muzeyi (Museo de Bellas Artes de Granada), 1994-yildan birinchi qavat janubiy qanotida esa Alhambra muzeyi (Museo de la Alhambra) — islom san’ati muzeyi joylashgan. Unda asosan Alhambraning o‘zida topilgan arxeologik ashyolar namoyish etiladi.
Partal

Nomi «Partal» (Partal, arabcha «peshtoq» degan ma’nodagi so‘z) bo‘lgan hudud Nasriylar saroyining sharqida joylashgan. Ba’zan u Anjir daraxti hovlisi (Patio de la Higuera) deb ham ataladi. Ilgari hududning katta qismini Partal saroyi (Palacio del Partal), ya’ni Peshtoq saroyi (Palacio del Pórtico) egallagan. U Nasriylar saroylaridan oldinroq, XIV asr boshida Muhammad III davrida qurilgan. Saroydan juda kam narsa qolgan, saqlangan eng katta inshoot — Xonimlar minorasi (Torre de las Damas), ya’ni Shahzoda minorasi (Torre del Príncipe) bo‘lib, tashqi devorga tutash qurilgan. Uning beshta arkali kirish joyi bo‘lgan galereyasi boshqa saroylardagi kabi to‘rtburchak hovuzga qaragan. Ichki bezak ham o‘xshash: devorlarning pastki qismi rang-barang koshinlar, yuqorisi ganch o‘ymakorligi bilan bezatilgan, shift yog‘ochdan. Tepasida kichik minora (mirador) joylashgan bo‘lib, undan ham, pastdagi kvadrat zaldan ham Darro daryosi vodiysi ko‘rinadi. Rivoyatga ko‘ra, aynan shu minoradan isyon ko‘targan tarafdorlari oldiga qochib chiqqan bo‘lajak amir Boabdil.

XIX asrning ikkinchi yarmida bu yerda xususiy turar joy bo‘lgan. 1865-yilda nemis bankiri Artur fon Gvinner ushbu bino joylashgan yerni sotib olgan, 1891-yilda esa uni Ispaniya davlatiga sovg‘a qilgan. Buning evaziga unga bezakli shiftni olib ketishga ruxsat berilgan. 1978-yildan buyon shift Islom san’ati muzeyida , Berlinda namoyish etilmoqda. Minora restavratsiyasi 1924-yilda yakunlangan.
Bu yerda hovuz va saroy majmuasi orasida qurilishi ehtimol keyinroq bo‘lgan to‘qqizta arab uyi ham bor. Ularning birida XIV asr o‘rtalariga oid ov, jang va afsonaviy hayvonlar tasvirlangan freskalarni ko‘rish mumkin. Xonimlar minorasidan o‘ngda, shu devorning o‘zida Ibodat xonasi (Oratorio del Partal), ya’ni Mehrob minorasi (Torre del Mihrab) joylashgan. U ganch o‘ymakorligi bilan bezatilgan va sharqqa qaragan mehrobga ega.
Ushbu hududning janubida Partal bog‘lari (Jardines del Partal) joylashgan. Ilgari bu yerda arab zodagonlarining uylari bo‘lgan. Yana janubroqda bir vaqtlar Yusuf III saroyi (Palacio de Yusuf III) bo‘lgan. Uning faqat poydevorlari va markaziy hovli o‘rnidagi hovuz saqlanib qolgan. Ispanlar istilosidan keyin u yerda Granada alkaldlari (gubernatorlari) yashagan; ularning unvonlari asosida saroy Mon dexar yoki Tendilya saroyi deb atalgan. 1718-yilda Filipp V xiyonat uchun o‘sha paytdagi Tendilya grafini unvoni va lavozimidan mahrum qilib, saroyni buzishni buyurgan.
Yuqori Alhambra, ya’ni Madina
Alhambraning turar joy mavzesi joylashgan hudud: hashamatli uylar, oddiy turar joylar, bozorlar, hammomlar va masjid. Bu yerda saroyga xizmat ko‘rsatuvchilar yashagan va hunarmandchilik ustaxonalari ishlagan. Hozir Qirollik ko‘chasi (Calle Real) deb ataladigan markaziy ko‘cha g‘arbdagi Sharob darvozasidan sharqdagi Xeneralife tomon yo‘nalgan. Unga parallel ravishda ilgari sug‘orish kanali o‘tgan. Dastlab Sulton kanali, keyinchalik Qirollik kanali deb atalgan.

- Santa-Mariya-de-la-Alhambra cherkovi (Iglesia de Santa María de la Alhambra) 1581—1618-yillarda Katta masjid o‘rnida qurilgan. Xuan de Errera va Xuan de Orea loyihalarini biroz soddalashtirgan me’mor Ambrosio de Viko tomonidan barpo etilgan. Rejasi lotin xochi shaklida. Burama ustunli barokko mehrobini 1571-yilda Alonso de Mena ishlagan; xochga mixlangan Iso hamda avliyo Ursula va Susanna haykallarini ham u yaratgan. Bosh haykal — Bibi Maryamning iztiroblari (Virgen de las Angustias) — piyeta, ya’ni Iso jasadini bag‘riga olgan Bibi Maryam tasviri bo‘lib, 1750—1760-yillarda Torkvato Ruis del Peral tomonidan ishlangan. Muqaddas hafta davomida haykal tantanali diniy yurishda Sherlar hovlisi arkalarini tasvirlovchi kumush zambilda olib o‘tiladi.
- Rauda (Rauda, Rawda) — «bog‘lar» degan ma’noni bildiradi. Biroq Sherlar saroyiga tutash bu joyda hukmdorlar oilasi a’zolari qabristoni bo‘lgan. U XIX asr oxirida topilgan; qabrlar bo‘sh chiqqan, chunki Boabdil ajdodlari jasadlarini Monduxar qal’asi yaqiniga qayta dafn ettirgan. Uning yonida Rauda darvozasi (Puerta de la Rauda) joylashgan. U hozir qayta tiklangan Rauda minorasi (Torre de la Rauda)dan saqlanib qolgan bo‘lib, Sherlar saroyiga olib kirgan. Inshoot rejasi to‘rtburchak, xom tuproqdan ishlangan gumbaz va uchta taqasimon arkaga ega; gumbazda g‘isht terimiga taqlid qiluvchi naqshlar chizilgan.
- Katta masjid qoshidagi hammomlar (Baños de la Mezquita). 1302—1309-yillarda qurilgan, XIX asrda qayta ishlangan va «Polinario uyi» (Casa del Polinario) deb atalgan. Chunki o‘sha vaqtda u yerda qo‘shiqchi va musiqachi, kantaor Antonio Barrios — «Polinario» laqabli san’atkor, mashhur bastakor va gitarachi Anxel Barriosning otasi ishlatgan taverna joylashgan. 1975-yildan boshlab u yerda Anxel Barrios muzeyi tashkil etilgan.
- Sobiq San-Fransisko monastiri (Convento de San Francisco) 1495-yilda vayron qilingan arab saroyi poydevori ustiga qurilgan. Avval uning tomosha maydonchasida Katolik qirollar dafn etilgan, keyinchalik ularning qoldiqlari Qirollik ibodatxonasiga (Granada sobori yonida) ko‘chirilgan. 1835-yilda bino xo‘jalik ombori va turar joyga aylantirilgan, 1928-yildan unda manzarachi rassomlar joylashgan. 1954-yildan sobiq monastir binosida paradorlar tarmog‘iga kiruvchi mehmonxona — «Parador de Granada» joylashgan. Uning hovlisidan Qirollik kanali o‘tgan.
- Quruq bog‘ (Secano, so‘zma-so‘z «quruq yer»). Bu nom XVI asrda hududga suv keltirgan akveduklar buzilgach paydo bo‘lgan. Ilgari hunarmandlar mahallasi bo‘lgan joyda uylar, ustaxonalar va kulolchilik xumdonlari poydevorlari ko‘rinadi. Uning bo‘ylab sarvlar xiyoboni ketadi; daraxtlar arka shaklida qirqib parvarishlanadi. Bu ish XX asrning o‘ttizinchi yillaridan beri sayyohlar xiyobondan mahallani ko‘rishi uchun qilinadi.
- Abenserraxlar saroyi (Palacio de los Abencerrajes). XIII asrda qurilgan, shu nomdagi minora yaqinida turgan va amirlikning eng nufuzli oilalaridan biriga qarashli bo‘lgan. 1812-yilda fransuz bosqinchilari tomonidan portlatilgan. Faqat poydevorlar, minora va hovuz saqlanib qolgan.
Alhambra minoralari va darvozalari
Yuqorida tilga olinganlardan tashqari, quyidagi minoralar va darvozalar ham saqlangan:
- Tovuqlar minorasi (Torre de las Gallinas), ya’ni Muhammad minorasi (torre de Muhammad). Komares saroyiga g‘arbdan kirishni himoya qilgan.

- Cho‘qqilar minorasi (Torre de los Picos). Chekka darvoza (Puerta del Arrabal) orqali Xeneralifega o‘tishni va Temir darvoza (Puerta de Hierro) orqali bastionga kirishni himoya qilgan. Bastion va Temir darvoza xristianlar istilosidan keyin Tendilya grafining buyrug‘i bilan qurilgan. Minora XIII asr oxiri — XIV asr boshiga mansub. Nomi, turli taxminlarga ko‘ra, yuqori qavatdagi, minora tashqi devori va uning oldini kuzatishga xizmat qilgan deb hisoblanadigan konsollardan yoki uchli devor tishlaridan kelib chiqqan. Uch qavatdan iborat; boshqa minoralardan gotika uslubi bilan farq qiladi.
- Qozi minorasi (Torre del Cadi). XVI asrda Mahbus minorasi (Torre del Preso), XVII—XVIII asrlarda Yugurib o‘tayotgan tulki minorasi (Torre del Paso de la Zorra) deb ham atalgan. Uning ichiga soqchilar yo‘lagidan kiriladi. Xeneralifega o‘tish yo‘li ro‘parasida joylashgan. 1924-yilda restavratsiya qilingan.
- Asira minorasi (Torre de la Cautiva). XIII asr oxirida qurilgan, XIV asrda qayta qurilgan. XVI asrdan O‘g‘ri ayol minorasi (Torre de la Ladrona) va Sulton ayol minorasi (Torre de la Sultana) nomlari bilan mashhur bo‘lgan. XIX asrda bu yerda Isabel de Solis asirlikda yashagan degan taxmin bilan minora nomi o‘zgartirilgan. Keyinchalik u islomni qabul qilib, Zorayya ismini olgan va amir Muley Hasanning — Boabdilning otasining sevimli rafiqasiga aylangan. Qo‘shni Malika qizlar minorasi kabi bu ham «saroy-minora» (torre-palacio, arabcha qalahurra), ya’ni shunchaki mudofaa inshooti emas, balki turar joy binosidir. Yashash xonalarining yaxshi saqlangan bezaklari amirlik davridagi Granada zodagonlari uylariga xos.
- Malika qizlar minorasi (Torre de las Infantas). XVI asrda u yerda yashagan kishi nomi bilan Ruis-i-Kintarnayya minorasi (Torre de Ruiz y Quintarnaya) deyilgan. Hozirgi nomini XVII asrda Zayda, Zorayda va Zoragayda malikalar haqidagi rivoyat bilan bog‘lashgach olgan. Vashington Irving keyinroq bu rivoyatni «Alhambra» asarida qayta hikoya qilgan. Ichkarisida aslzodalarga xos hashamatli xonalar bor. Qiziq tomoni, bu yerga Badiiy akademiya stipendiyasi bilan kelgan rus me’mori K. K. Raxau Malika qizlar minorasini restavratsiya qilish loyihasini tuzgan va buning uchun 1862-yilda Parijdagi ko‘rgazmada oltin medal olgan. Ammo loyihasi amalda bajarilgani haqida hech qayerda ma’lumot yo‘q.
- Ko‘cha oxiri minorasi (Torre del Cabo de la Carrera). Faqat harbiy maqsadda qurilgan silindrsimon minora. Kalle-Mayor ko‘chasi shu yerda tugagani uchun shunday nomlangan. Katolik qirollar tomonidan 1502-yilda qurilgan yoki tiklangan, 1812-yilda chekinayotgan Napoleon qo‘shinlari tomonidan portlatilgan.
- Suv minorasi (Torre del Agua). Darro daryosidan Xeneralife orqali Alhambraga suv keltiradigan akvedukni himoya qilgan. Qal’a devorining eng sharqiy minorasi. 1812-yilda fransuzlar tomonidan portlatilgan.
- Xuan de Arse minorasi (Torre de Juan de Arce). XVI asr ispan huquqshunosi Xuan de Arse de Otalora sharafiga nomlangan. 1812-yilda fransuzlar tomonidan portlatilgan.
- Baltasar de la Krus minorasi (Torre de Baltasar de la Cruz). Yana bir mudofaa minorasi, 1812-yilda portlatilgan. Faqat pastki qismi saqlangan. 2001-yilda restavratsiya qilingan.
- Yetti qavatli minora (Torre de los Siete Suelos). XV asrda qurilgan. Rivoyatga ko‘ra, mudofaa uchun mo‘ljallangan yettita yerosti qavati bo‘lgani sababli shunday nomlangan, lekin faqat ikkita qavat ma’lum. Bu yerda ilgariroq qurilgan darvoza ham bor. Uning tepasiga Nasriylar shiori — «Allohdan o‘zga g‘olib yo‘q» o‘yilgan. Arablar davrida darvoza «Bib al-gudur» — «Chuqurlar darvozasi» deb atalgan, chunki uning qarshisida mahbuslar uchun yerosti zindonlari bo‘lgan. Minora yerto‘lalarida xazina yashirilgani haqidagi rivoyatni V. Irving «Alhambra» asarida tilga olgan. Aytishlaricha, Boabdil qal’ani Katolik qirollarga topshirish uchun aynan shu darvozadan chiqqan va keyin darvozani yopib, boshqa hech kim undan foydalanmasligini so‘ragan. Darvoza 1812-yilda fransuzlar tomonidan qisman vayron qilingan va 1970-yillarda qayta tiklangan.
- Kapitan minorasi (Torre del Capitán). Mudofaa minorasi. 2002-yildan biologlar ushbu qushlarning mahalliy populyatsiyasini qayta tiklash maqsadida minoraga miqqiy qushlari uchun sun’iy uyalar o‘rnatgan.
- Jodugarlar minorasi (Torre de las Brujas), ya’ni Jodugar minorasi (de la Bruja). Ilgari Atalayya minorasi (Torre de la Atalaya) deb atalgan.
- Boshlar minorasi (Torre de las Cabezas), ilgari Kishanlar minorasi (Torre de las Prisiones) deb atalgan. Xristianlar davrida XV asrda uning tashqi tomoniga besh qirrali bastion qo‘shib qurilgan. U artilleriya uchun mo‘ljallangan bo‘lib, Zaytun bastioni (Baluarte del Olivo) deb atalgan. Minora o‘z nomini bastiondagi soqolli grotesk boshlar shaklidagi suv chiqaruvchi gargulyalar dan olgan. Bu minorada ham sun’iy uyalar bor.
- Abenserraxlar minorasi (Torre de los Abencerrajes), ya’ni Hisobchilar minorasi (de la Contaduría). Sobiq Abenserraxlar saroyi yonida qurilgan.
- Aravalar darvozasi (Puerta de los Carros) janubiy devorda, Abenserraxlar minorasi bilan Adolat darvozasi orasida ochilgan. Ehtimol, Karl V saroyini qurish uchun materiallar olib kirishga xizmat qilgan.
Xeneralife

Ilgari amirlarning yozgi qarorgohi bo‘lgan. Qal’aning sharqida joylashgan va u bilan bir necha yo‘l orqali bog‘langan. Majmua saroy, bog‘lar va bir qator yordamchi inshootlardan iborat. Xeneralife saroyi (Palacio del Generalife) XIII asrda qurilgan va 1319-yilda qayta ishlangan. Uning fasadi ataylab oddiy va kamtarona ishlangan; bu Alhambra saroylari uslubidagi boy ichki bezaklar bilan qarama-qarshilik hosil qiladi. Eng katta taassurot qoldiradigan joyi — Sug‘orish kanali hovlisi (Patio de la Acequia). U orqali Alhambrada ham izlari ko‘rinadigan o‘sha kanal o‘tgan. Bu yerda kanal ikki qator suv oqimi bilan hoshiyalangan, ikki qirg‘og‘iga gullar, butalar va daraxtlar ekilgan. Hovli shaharni ajoyib ko‘rish mumkin bo‘lgan tomosha maydonchasiga (miradorga) olib chiqadi. Saroyning sharqidagi tepalikda Yuqori bog‘lar (Jardines Altos) joylashgan. Ular XIX asrda bunyod qilingan. Bu yerda Suv zinapoyasi (Escalera del Agua) — panjaralari bo‘ylab suv kaskadi oqadigan zinapoya, shuningdek, Romantik mirador (Mirador Romántico) diqqatga sazovor. U 1836-yilda neogotika uslubida qurilgan va boshqa inshootlardan keskin farq qiladi. Quyi bog‘lar (Jardines Bajos) kanallar, favvoralar, mohirona qirqilgan daraxtlar va butalar bilan faqat XX asr boshida tashkil etilgan. 1952-yilda ularda musiqa va raqs festivallari uchun ochiq teatr (Teatro del Generalife) qurilgan.
Alhambra o‘rmoni
Arablar davrida mudofaa maqsadida Alhambra atrofi bo‘sh qoldirilgan. Alhambra o‘rmoni (Bosque de la Alhambra) deb ataluvchi, qal’ani shimoli-g‘arb va janubi-g‘arbdan o‘rab turgan bog‘ esa faqat ispanlar hukmronligi davrida, XVII asrning birinchi yarmida barpo etilgan.
Bog‘ga g‘arbdan Anorlar darvozasi (Puerta de las Granadas) orqali kiriladi. U 1536-yilda Pedro Machuka tomonidan sobiq arab darvozasi o‘rnida qurilgan. U uch arkali zafar darvozasi bo‘lib, frontoniga uchta anor va Karl V gerbi tushirilgan ikki boshli burgut tasvirlangan. Darvozadan keyin yo‘l uchta so‘qmoqqa ajraladi. O‘ngdagi yo‘l o‘rmondan tashqarida joylashgan «Auditorio Manuel de Falya» musiqa-konsert majmuasi va ijaraga beriladigan «Karmen de los Martires» villasiga olib boradi. O‘ng so‘qmoqdan ham o‘ngroqda, Anorlar darvozasining janubida Qizg‘ish minoralar (Torres Bermejas) joylashgan. Ular IX asrdayoq qurilgan arab mudofaa me’morchiligi yodgorligi bo‘lib, Nasriylar, XVI asr va XX asr davrlarida qayta qurilgan. Balandligi turlicha uchta minoradan iborat; eng baland markaziy minora yonida bastion bor. O‘rta yo‘l qal’aning sharqiy kirishiga hamda Xeneralife kirishiga olib boradi. Uning chetida daraxtlar orasida Bib-Rambla darvozasi (Puerta de Bib-Rambla), ya’ni Bib al-Rambla darvozasi yashiringan. Bu Granadaning shu nomli maydonida arablar davrida — XI—XII asrlarda yoki Nasriylar hukmronligida qurilgan darvoza nusxasidir. O‘sha paytda u Quloqlar arkasi yoki Qo‘llar arkasi deb ham atalgan, chunki mahkumlarning kesib olingan shu tana a’zolari unda namoyish etilgan. 1884-yilda darvoza xarobligi sabab buzilgan, 1935-yilda esa uning nusxasi Alhambra o‘rmonida qayta qurilgan.
Chapdagi so‘qmoq to‘g‘ri qal’a devoriga boradi. Yo‘llar ajraladigan joyda shaharning «qayta katoliklashtirilishi» doirasida 1599-yilda o‘rnatilgan marmar xoch turadi. Shu yo‘l bo‘ylab nariroqda yodgorlik — Vashington Irvingga bag‘ishlangan, odam bo‘yidagi haykal bo‘lib, tagkursisiga «Hijo de la Alhambra» («Alhambra o‘g‘li») deb yozilgan. Uni madridlik haykaltarosh Xulio Lopes ishlagan va 2009-yilda yozuvchi vafotining 150 yilligi munosabati bilan o‘rnatgan. So‘qmoq Karl V favvorasi (Pilar de Carlos V)ga olib chiqadi. U Pedro Machuka loyihasi bo‘yicha 1525-yilda qurilgan va Filipp IV tashrifi munosabati bilan 1624-yilda ta’mirlangan. Unda suv uchta maskaron — afsonaviy yuzlar tasvirlangan bezaklardan oqib chiqqan. Ular, turli talqinlarga ko‘ra, atrofdagi Darro, Xenil va Beyro daryolarini yoki Bahor, Yoz va Kuz fasllarini ramziy ifodalagan. Favvora imperatorlikning ikki boshli burguti, Granadaning ramzi bo‘lgan anorlar, putti haykalchalari va boshqa naqshlar bilan bezatilgan. U Adolat darvozasi chiqadigan bastionning tik devori yonida joylashgan.
Alhambra adabiyot va san’atda
Adabiyotda
Quyidagi adabiy asarlarning voqealari to‘liq yoki qisman Alhambrada kechadi:
- Xines Peres de Ita. «Segri va Abenserraxlar haqida qissa», Granadalik mavritan ritsarlari haqida (1595). Tarixiy roman.
- Madlen de Skyuderi. «Almagida yoki Qul qirolicha» (1660—1663). Roman.
- Jon Drayden. «Granadaning zabt etilishi» (1670—1672). Ikki qismli tragediya.
- Genrix Geyne. «Almansor» (1823). Tragediya.
- Fransua-Rene de Shatobrian. «Abenserraxlarning so‘nggisi tarixi» (1826). Qissa.
- Viktor Gyugo. «Granada» (1828). «Sharqona ohanglar» turkumidagi she’r.
- Vashington Irving. «Alhambra» (1832). Hikoyalar to‘plami.
- Edvard Bulver-Litton. «Leyla yoki Granada qamali» (1837). Roman.
- Federiko Garsiya Lorka. «Dona Rosita, bokira qiz yoki Gullar tili» (1935). She’riy pyesa.
- Amin Maaluf. «Afrikalik sher» (1986). Roman (birinchi qism voqealari Alhambrada kechadi).
- Filippa Gregori. «Mangu malika» (2005). Roman (tarjimayi holi — Aragonlik Yekaterina).
- Jyuletta Bensoni. «Katrin. Sevish vaqti».
- Jeyms Fenimor Kuper. «Kastiliyalik Mersedes» (Mercedes of Castile: or, The Voyage to Cathay). Roman.
- Xanya Yanagixara. «Kichik hayot» (2015). Roman.
- Salmon Rushdiy. «Mavrning so‘nggi xo‘rsinishi».
Musiqada
- Jozef-Nikola-Pankras Ruaye. «Zayda, Granada qirolichasi» (1739). Qahramonlik baleti.
- Isaak Albenis. «Alhambrada» pyesasi, «Sayohat xotiralari» turkumidan (1886—1887).
- Tomas Breton. «Alhambrada» (1887). Simfonik poema.
- Ruperto Chapi. «Alhambra gnomlari» (1891). Pyesa.
- Fransisko Tarrega. «Alhambra xotiralari» (1896). Gitara uchun pyesa.
- Klod Debyussi. Ikki fortepiano uchun «Lindaraxa» pyesasi (1901). «Sharob darvozasi» fortepiano prelyudiyasi (Puerta del Vino, 1910)
- Julian Anderson. «Alhambra mavzulariga fantaziya» (2000). Orkestr pyesalari to‘plami.
Kinoda
- «Eldorado» (1921). Ishlab chiqarilgan mamlakat — Fransiya. Rejissyor — Marsel L’Erbye.
- «Alhambra» go‘zali (1989). Ishlab chiqarilgan mamlakatlar — Ispaniya, Kuba. Rejissyor — Enrike Pineda Barnet.
- «Alhambra xotiralari[inglizcha]» seriali (2018). Ishlab chiqarilgan mamlakat — Janubiy Koreya.
Kompyuter o‘yinlarida
- «Sivilizatsiya» o‘yinlari turkumida dunyo mo‘jizalaridan biri sifatida uchraydi.

Adabiyotlar
- «Butun Granada va Alhambra». [Barselona:] Escudo de oro, 2011. ISBN 978-84-378-1880-1.
- Jeykobs, Maykl; Fernandes, Fransisko. «Alhambra». London: Frances Lincoln, 2009. ISBN 978-0-7112-2518-3.
- Grabar, Oleg. «Alhambra». Kembrij (Massachusets): Garvard universiteti nashriyoti, 1978.
- Bermudes Lopes, Xesus va boshqalar. «Alhambra va Xeneralife: rasmiy qo‘llanma». Granada: Patronato de la Alhambra y Generalife, TF Editores, 2010. ISBN 978-84-86827-28-1
Havolalar
- Alhambra va Granada veb-sayti (ispancha) (inglizcha) (fransuzcha) (nemischa) (xitoycha) (italyancha) (portugalcha) (ruscha) (arabcha)
- Alhambra sayyohlik veb-sayti (ispancha) (inglizcha) (fransuzcha) (italyancha) (nemischa)
- Alhambra va Xeneralife homiylik kengashi sayti (ispancha) (inglizcha)
- Alhambra va Granada haqida ma’lumot (ispancha) (inglizcha) (fransuzcha) (nemischa) (italyancha) (polyakcha) (ruscha)
- Granada gidlarining veb-sayti (ispancha) (inglizcha) (fransuzcha) (nemischa)
- Alhambraning tarixi va me’morchiligi (ruscha)
- Alhambra // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
