Zeyeman effekti — atom spektrlari chiziqlarining ajralishi magnit maydonida sodir bo‘ladi. Bu hodisa Piter Zeyeman sharafiga nomlangan; u hodisani 1896-yilda kashf etgan..
Bu effekt magnit maydoni mavjud bo‘lganda elektron, magnit momenti ga ega bo‘lib, qo‘shimcha energiya oladi. Olingan energiya atom holatlarining to‘liq kvant soni bo‘yicha ayniganligini bartaraf etadi va atom spektr chiziqlarining ajralishiga olib keladi.
Effektning tabiati
Klassik yondashuvda
Zeyeman effektini klassik fizika doirasida tushuntirishni Xendrik Lorens taklif qilgan. Uning nazariyasiga ko‘ra, atom klassik garmonik ossillyator sifatida qaraladi va uning magnit maydoni mavjudligidagi harakat tenglamasini ya’ni magnit maydon vektori Z o‘qi bo‘ylab yo‘nalgan bo‘lsa, quyidagicha yozish mumkin:
- bu yerda — elektronning yadro atrofida aylanish tezligi,
- — elektron massasi,
- — elektron dipol o‘tishining rezonans chastotasi.
Tenglamadagi oxirgi had Lorens kuchi bilan bog‘liq.
Endi Larmor chastotasi deb ataladigan kattalikni kiritamiz:

Harakat tenglamasining yechimi shuni ko‘rsatadiki, magnit maydoni mavjud bo‘lganda dipol momentining rezonans chastotasi uchta chastotaga ajraladi , ular Lorens tripleti yoki oddiy Zeyeman tripleti. Shunday qilib, magnit maydonida elektron atom yadrosi atrofida oddiy aylanish o‘rniga, magnit maydon ajratib ko‘rsatgan yo‘nalishga nisbatan murakkab harakatni amalga oshira boshlaydi Atomning elektron buluti pretsessiya qiladi bu o‘q atrofida Larmor chastotasi bilan
Bunday sodda model tajribalarda kuzatiladigan atom bug‘lari fluoressensiyasi qutblanishining kuzatish yo‘nalishiga bog‘liq holda o‘zgarishini tushuntiradi. Agar Z o‘qi bo‘ylab qaralsa, u holda chastotada atom fluoressensiyasi umuman kuzatilmaydi, chunki bu chastotada atom dipoli magnit maydon o‘qi bo‘ylab tebranadi, uning nurlanishi esa shu o‘qqa perpendikulyar yo‘nalishda tarqaladi. Quyidagi chastotalarda o‘ng va chap yo‘nalishda aylanuvchi qutblanishlar kuzatiladi; ular va -qutblanishlar deb ataladi.

Agar esa o‘qlar X yoki Y bo‘ylab qaralsa, uchala chastotada ham chiziqli qutblanish (π va σ mos ravishda) kuzatiladi. va Yorug‘likning π qutblanish vektori magnit maydon bo‘ylab yo‘nalgan, σ — esa unga perpendikulyar.
Klassik fizika faqat oddiy (normal) Zeyeman effektini tasvirlay oldi. Murakkab (anomal) Zeyeman effektini hodisaning tabiati haqidagi klassik tasavvurlar doirasida tushuntirib bo‘lmaydi.
Kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan
Atomning to‘liq Gamilton operatori magnit maydonida quyidagi ko‘rinishga ega:
- bu yerda — atomning bezovtalanmagan Gamilton operatori, esa magnit maydon hosil qilgan g‘alayonlanish:
Bu yerda — atomning magnit momenti, u elektron va yadro qismlaridan tashkil topgan. Yadroning magnit momenti elektronnikidan bir necha tartib darajasiga kichik bo‘lgani uchun uni e’tiborga olmaslik mumkin. Demak:
- bu yerda — Bor magnetoni,
- — elektronning to‘liq burchak momenti,
- — g-faktor.
Elektron magnit momenti operatori orbital va spin burchak momentlarining mos giromagnit nisbatlariga ko‘paytirilgan yig‘indisi:
- bu yerda ,
- .
Oxirgi kattalik anomal giromagnit nisbat deb ataladi, uning 2 dan og‘ishi kvant elektrodinamik effektlari bilan bog‘liq. L–S bog‘lanishi holatida to‘liq magnit momentni hisoblash uchun barcha elektronlar bo‘yicha yig‘indi olinadi:
- bu yerda
- — atomning to‘liq orbital va spin momentlari; o‘rtachalashtirish to‘liq burchak momentining berilgan qiymatiga ega atom holati bo‘yicha amalga oshiriladi.
Oddiy Zeyeman effekti
Oddiy yoki normal Zeyeman effekti deb spektr chiziqlarining uchta quyi sathga ajralishi ataladi; uni sifat jihatidan klassik fizika yordamida tushuntirish mumkin. Agar o‘zaro ta’sir hadi kichik bo‘lsa (nozik tuzilishdan kichik, ya’ni ), normal Zeyeman effekti quyidagi hollarda kuzatiladi:
- o‘tishlarda singlet termlar ();
- sathlar orasidagi o‘tishlarda va ;
- sathlar orasidagi o‘tishlarda va , chunki ajralmaydi, esa uchta quyi sathga ajraladi.
Kuchli magnit maydonlarida ham uchta quyi sathga ajralish kuzatiladi, biroq bu Pashen–Bek effekti (quyida ko‘ring) natijasida yuz berishi mumkin.
Normal Zeyeman effektida ajralish sof orbital yoki sof spin magnit momentlari bilan bog‘liq. Bu hodisa He atomining singlet holatlarida va ishqoriy-yer metallari guruhida, shuningdek Zn, Cd, Hg spektrlarida kuzatiladi.
Qutblanish va magnit moment proyeksiyasi va qiymatlariga o‘zgarganda mos ravishda kuzatiladi.
Zeyeman o‘z tajribalarida dastlab aynan oddiy effektni kuzatgan bo‘lsa-da, tabiatda bu hodisa nisbatan kam uchraydi.
Murakkab Zeyeman effekti

Singlet bo‘lmagan barcha atom spektr chiziqlari uchta komponentdan ancha ko‘p tarkibiy qismga ajraladi; ajralish kattaligi esa normal ajralish . Murakkab (yoki anomal) effekt holatida ajralish kattaligi kvant sonlariga murakkab tarzda bog‘liq. Yuqorida aytilganidek, magnit maydonida elektron oladigan qo‘shimcha energiya ning — faktoriga proporsional, u Lande ko‘paytuvchisi (giromagnit ko‘paytuvchi) deb ataladi va quyidagi formula bilan aniqlanadi:
bu yerda L — atomning orbital momenti, S — atomning spin momenti, J — atomning to‘liq momenti.
Bu ko‘paytuvchini birinchi bo‘lib Lande kiritgan. Lande ishlari Zeyeman ishlarining davomi bo‘lgan, shu sababli Lande magnit maydonida olgan spektrlardagi chiziqlar ajralishi Zeyemanning anomal effekti deb ataladi. Eslatib o‘tamiz, Zeyeman tajribasi quyidagi shartlarda o‘tkazilgan: , ya’ni , shuning uchun ko‘paytuvchilarga ehtiyoj bo‘lmagan.
Shunday qilib, aynigan energetik sath ta teng oraliqli Zeyeman quyi sathiga ajraladi (bu yerda — magnit kvant soni modulining eng katta qiymati ).

Pashen–Bek effekti
Pashen–Bek effekti Zeyeman ajralishi nozik tuzilishning ajralishidan oshganda, ya’ni . Bunday maydonlarda odatiy spin-orbital o‘zaro ta’sir buziladi. Bunda murakkab Zeyeman ajralishi oddiy ajralishga aylanadi, shu sababli aynigan energetik sath ta teng oraliqli Zeyeman quyi sathlariga ajraladi (bu yerda — magnit kvant soni modulining eng katta qiymati ).
O‘ta kuchli magnit maydonlar
Yanada kuchli magnit maydonlarda elektronning siklotron energiyasi (bu yerda — uning siklotron chastotasi) atomning bog‘lanish energiyasi bilan taqqoslanadigan yoki undan katta bo‘lsa, atom tuzilishi butunlay o‘zgaradi. Bunday holda energetik sathlar tasnifi Landau sathlari bo‘yicha amalga oshiriladi, Kulon o‘zaro ta’siri esa magnit o‘zaro ta’sirga nisbatan g‘alayon sifatida namoyon bo‘lib, Landau sathlarini quyi sathlarga ajratadi. Vodorod atomining asosiy holatida bunday vaziyat qiymati atom birligi energiyasidan oshganda, ya’ni T.
Tarix
Spektr chiziqlari magnit maydonida ajralishi mumkinligi haqidagi taxminni birinchi bo‘lib Maykl Faradey, biroq u yetarlicha kuchli magnit maydon manbai bo‘lmagani sababli bu hodisani kuzata olmagan. Effektni birinchi bo‘lib Piter Zeyeman 1896-yilda aynan ingichka yashil-ko‘k spektr chizig‘i uchun kadmiyda aniqlagan. O‘z tajribasida Zeyeman magnit maydon kuchlanganligi 1-1,5 T bo‘lgan magnit maydonlardan foydalangan va spektr chizig‘ining tripletga ajralishini kuzatgan. Zeyeman bu g‘oya muallifi sifatida Faradeyni ko‘rsatgan. 31-oktabr kuni 1897-yilda bu tajribalar haqida Xendrik Lorens xabar topdi. Ertasi kuniyoq Zeyeman bilan uchrashib, unga o‘zi ishlab chiqqan klassik elektron nazariyasiga asoslangan izohini bayon qildi. Biroq tez orada boshqa moddalarning aksariyati spektr chiziqlari magnit maydonida ancha murakkab tarzda ajralishi aniqlandi. Bu effektni faqat kvant fizikasi doirasida, spin haqidagi tasavvurlar rivojlanishi bilan tushuntirishga muvaffaq bo‘lindi. Effektni kashf etgani va tushuntirgani uchun Zeyeman va Lorens Fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga 1902-yilda sazovor bo‘lishdi..
Adabiyotlar
- D. V. Sivuxin. Atom va yadro fizikasi // Umumiy fizika kursi. — M.: Fizmatlit, 2002. — Jild 5. — 784 bet.
- E. V. Shpolskiy. Atom fizikasi (2 jildda). — M.: Nauka, 1984. — 990 bet.
- Kristofer J. Fut. Atom fizikasi. — 2004. — ISBN 13: 9780198506966.
- M. A. Elyashevich. Zeyeman effekti // Fizika ensiklopediyasi : [5 jildda] / Bosh muharrir A. M. Proxorov. — M.: Sovet ensiklopediyasi (1—2-jildlar); Buyuk Rossiya ensiklopediyasi (3—5-jildlar), 1988—1999. — ISBN 5-85270-034-7.
Asl maqolalar
- P. Zeyeman. Modda chiqaradigan yorug‘likning tabiatiga magnetizmning ta’siri (ingliz tilida) // Phil. Mag.. — 1897. — Jild 43. — B. 226.
- P. Zeyeman. Tashqi magnit kuchlar ta’sirida hosil bo‘ladigan spektrdagi dubletlar va tripletlar (ingliz tilida) // Phil. Mag.. — 1897. — Jild 44. — B. 55.
- P. Zeyeman. Modda chiqaradigan yorug‘likning tabiatiga magnitlanishning ta’siri (ingliz tilida) // Nature. — 1897. — Jild 55. — B. 347. — DOI:10.1038/055347a0.