
Shtark effekti — atom elektron termlarining tashqi elektr maydonida siljishi va ajralishi.
Shtark effekti doimiy elektr maydonlarida ham, o‘zgaruvchan elektr maydonlarida (shu jumladan yorug‘lik maydonida) ham kuzatiladi. Ikkinchi holatda uni o‘zgaruvchan Shtark effekti deb atashadi.
Elektron termlar nafaqat tashqi maydonda, balki qo‘shni atomlar va molekulalar. Shtark effekti kristall maydon nazariyasining asosini tashkil etadi va bu nazariya kimyo sohasida katta ahamiyatga ega. O‘zgaruvchan Shtark effektidan foydalanish turli metall atomlarini o‘ta past haroratlargacha sovitish imkonini berdi. Bunda lazernurlanishidan foydalaniladi (qarang: Sizif sovitishi).
Yoxannes Shtark 1913-yilda elektr maydonida optik chiziqlarning ajralishi hodisasini kashf etdi. Shu kashfiyoti uchun 1919-yilda Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti bilan taqdirlandi. Tadqiqotchilarning fikricha, Shtarkdan mustaqil ravishda, hatto undan oldinroq bu hodisani italiyalik fizik Antonio Lo Surdo[italyancha].
Chiziqli Shtark effekti
Chiziqli Shtark effekti, ya’ni spektral termlarning ajralishi bo‘lib, uning kattaligi elektr maydon kuchlanganligining birinchi darajasiga mutanosib bo‘ladi. U faqat vodorodsimon atomlarda kuzatiladi. Buning sababi shundaki, faqat shunday atomlardagina aynish hodisasi turli qiymatli orbital kvant sonlariga ega termlarda kuzatiladi.
Vodorodsimon atomning Gamilton operatori tashqi elektr maydon kuchlanganligi E bo‘lganda quyidagi ko‘rinishga ega:
- ,
bu yerda me — massa elektronga tegishli, e — elementar zaryad, Z — yadroning zaryad soni (vodorod atomi uchun 1 ga teng), — keltirilgan Plank doimiysi. Formula Gauss birliklar tizimida yozilgan.
Ushbu Gamilton operatorining xos qiymatlarini topish masalasini analitik usulda yechib bo‘lmaydi. Masala shu ma’noda noto‘g‘ri qo‘yilganki, statsionar holatlar mavjud emas: bir jinsli elektr maydoni holatida Gamilton operatorida diskret spektr mavjud emas. Kvant tunnel effekti ertami-kechmi atomning ionlanishiga olib keladi. Elektr maydoniga nisbatan chiziqli bo‘lgan elektron termlarining siljishlari g‘alayonlar nazariyasi yordamida aniqlanadi. G‘alayonlar nazariyasi maydon kuchlanganligi 104 В / см dan oshmasa. Masalaning o‘q simmetriyasidan kelib chiqadigan yagona aniq natija — magnit kvant sonining msaqlanishidir. Qolgan natijalarni quyidagicha ifodalash mumkin:
- Asosiy holat energiyasi o‘zgarmaydi.
- Birinchi qo‘zg‘algan holat bosh kvant soni n=2 bo‘lganida, elektr maydon mavjud bo‘lmasa, to‘rt karra aynigan bo‘ladi. Elektr maydonida aynish qisman bartaraf etiladi. Ikki holat o‘z joyida qoladi, qolgan ikkitasining energiyasi
- ,
- bu yerda — Bor radiusi.
- Vodorod atomining yuqori termlari 2n − 1ta komponentga ajraladi, bunda n — bosh kvant soni. Aynishning qisman bartaraf etilishi shunga bog‘liqki, tashqi elektr maydonida o‘q simmetriyasi saqlanib qoladi.
Elektron termlarning ajralishi optik spektrlarda namoyon bo‘ladi. Bunda o‘tishlar uchun , bunda m — magnit kvant soni, maydonga perpendikulyar yo‘nalishda kuzatilganda, maydon bo‘ylab qutblangan bo‘ladi (π-komponentlar), esa maydonga ko‘ndalang yo‘nalishda qutblangan bo‘ladi (σ-komponentlar).
Kvadratik Shtark effekti
Aksariyat atomlar vodorodsimon emas, shu sababli ularning spektral chiziqlarining elektr maydonida ajralishi elektr maydon kuchlanganligining kvadratiga mutanosib bo‘ladi. Bu Shtark effekti kvadratik deb ataladi. Ushbu effekt nazariyasi 1927-yilda ishlab chiqilgan. Unga ko‘ra, energetik sath bosh kvant soni n va orbital kvant soni l bilan tavsiflanadi va l + 1 ta quyi sathga ajraladi; ularning soni magnit kvant soni m modulining mumkin bo‘lgan qiymatlari soniga teng. Har bir quyi sathning siljishi elektr maydon kuchlanganligining kvadratiga mutanosib, biroq siljish kattaligi turlicha. Eng katta siljish m = 0, eng kichik siljish esa m = l.
Shtark kengayishi
O‘zgaruvchan Shtark effekti kuchli elektromagnit maydonlarda spektral chiziqlarning kengayishiga sabab bo‘ladi.
Adabiyotlar
- V. Ye. Kuzmichyov Fizika qonunlari va formulalari. Ma’lumotnoma. — Kiyev: Naukova Dumka, 1989. — 864 b.