| Yodovodorod | |
|---|---|
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
Yodovodorod |
| An’anaviy nomlari | Gidroyodid, vodorod yodid |
| Kimyoviy formula | HI |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | rangsiz gaz |
| Molyar massa | 127,904 g/mol |
| Zichligi | 2,85 g/ml (−47 °C) |
| Ionlanish energiyasi | 10,39 eV |
| Termik xossalari | |
| Haroratlar | |
| • suyuqlanish | –50,80 °C |
| • qaynash | –35,36 °C |
| • parchalanish | 300 °C |
| Kritik nuqtasi | 150,7 °C |
| Hosil bo‘lish | |
| • entalpiyasi | 26,6 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi | −11 |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 72,47 (20°C) |
| Tuzilishi | |
| Dipol momenti | 1,5E−30 Kl·m |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | [10034-85-2] |
| PubChem | 24841 va 21844680 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 233-109-9 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | MW3760000 |
| ChEBI | 43451 |
| ChemSpider | 23224 |
| Xavfsizlik | |
| NFPA 704 | |
| Agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan. | |
Yodovodorod (gidroyodid, vodorod yodid, HI) — rangsiz, bo‘g‘uvchi gaz ( normal sharoitlarda); havoda kuchli tutaydi. Suvda yaxshi erib, azeotrop aralashma hosil qiladi; uning Tqayn qiymati 127 °C, HI konsentratsiyasi esa 57 %. Beqaror bo‘lib, 300 °C da parchalanadi.
Olinishi
Sanoatda HI yodning gidrazin bilan reaksiyasidan olinadi:
Laboratoriyada HI ni oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari yordamida olish mumkin:
Yodni boshqa qaytaruvchilar bilan qaytarish orqali:
Yodidlarga barqaror va yetarlicha kuchli kislota ta’sir ettirish orqali (odatda qaynoq, konsentrlangan ortofosfat kislota ishlatiladi; sulfat kislota mos kelmaydi):
Ortofosfat kislota ko‘pincha kontakt usulida ishlab chiqariladi, shu sababli u sulfat kislota bilan ham ifloslangan bo‘lishi mumkin. Bu yodovodorod olishda o‘ta xavflidir (nihoyatda zaharli vodorod sulfid ajraladi). Shu sababli laboratoriyalarda ko‘pincha yodni qaytarish usulidan foydalaniladi.
Laboratoriyada HI olishning yana bir usuli — almashinish reaksiyalaridir:
Reaksiyani spirtlar bo‘lmagan suvli eritmada olib borish kerak.
Yodovodorod oddiy moddalarning o‘zaro ta’siridan ham hosil bo‘ladi. Bu reaksiya faqat qizdirilganda boradi va oxirigacha yetmaydi, chunki sistemada muvozanat:
Yodovodorod olish bosqichlaridan birida (yoddan yodidlar olishda) eritmada spirtlar yo‘qligiga ishonch hosil qilish kerak. Aks holda yodoform hosil bo‘ladi. U yodovodorodni olish jarayonida uni yodgacha oksidlaydi (o‘zi esa diyodmetangacha qaytariladi).
Xossalari
HI ning suvli eritmasi yodid kislota (o‘tkir hidli rangsiz suyuqlik) deb ataladi. Yodid kislota kuchli kislota hisoblanadi (pKa = −11). Yodid kislotaning tuzlari yodidlar deb ataladi. 45 % li yodid kislotaning zichligi 1,4765 g/sm³.
Yodovodorod kuchli qaytaruvchidir. HI ning suvli eritmasi havoda asta-sekin kislorod ta’sirida oksidlanib, molekulyar yod ajralishi natijasida qo‘ng‘ir rangga kiradi:
HI konsentrlangan sulfat kislotani vodorod sulfidgacha qaytara oladi:
Boshqa vodorod galogenidlar singari, HI ham karrali bog‘larga birikadi (elektrofil birikish reaksiyasi):
Yodidlar oddiy yodni biriktirib, poliyodidlarni hosil qiladi:
Yodid kislota havoda uzoq turganda to‘q qo‘ng‘ir rangga kirishining sababi ham shu.
Yorug‘lik ta’sirida ishqoriy tuzlar parchalanib, I2 ajratadi va shu sababli sarg‘ish rangga kiradi. Yodidlar yodning qattiq qo‘shimcha mahsulotlar hosil qilmaydigan qaytaruvchilar ishtirokida ishqorlar bilan reaksiyasidan olinadi: chumoli kislota, formaldegid, gidrazin:
Shuningdek, sulfitlardan foydalanish mumkin, biroq ular mahsulotni sulfatlar bilan ifloslantiradi. Ishqoriy tuzlar olinayotganda qaytaruvchilar qo‘shilmasa, yodid bilan birga yodat MIO₃ (1 qism yodat 5 qism yodidga to‘g‘ri keladi) hosil bo‘ladi.
Mis(II) ionlari (Cu2+) yodidlar bilan reaksiyaga kirishganda, kam eriydigan bir valentli mis yodidi — CuI:
Qo‘llanilishi
Yodovodorod laboratoriyalarda ko‘plab organik sintez jarayonlarida qaytaruvchi sifatida, shuningdek, turli yod saqlovchi birikmalarni tayyorlashda ishlatiladi.
Spirtlar, galogenidlar va kislotalar HI ta’sirida qaytarilib, alkanlarni hosil qiladi.
HI pentozalarga ta’sir ettirilganda, ularning barchasi ikkilamchi amil yodidiga aylanadi: CH3CH2CH2CHICH3; geksozalar esa ikkilamchi n-geksil yodidiga aylanadi. Yodli hosilalar eng oson qaytariladi, ayrim xlorli hosilalar esa umuman qaytarilmaydi. Uchlamchi spirtlar eng oson qaytariladi. Ko‘p atomli spirtlar ham yumshoq sharoitlarda reaksiyaga kirishib, ko‘pincha ikkilamchi alkil yodidlarni hosil qiladi.
Qizdirilganda HI vodorod va I2 ga dissotsiatsiyalanadi; bu esa kam energiya sarflab vodorod olish imkonini beradi.
Fiziologik ta’siri va toksikologiyasi
- Yodovodorod — o‘yuvchi va zaharli modda. Bo‘g‘uvchi ta’sir ko‘rsatadi.
- Yodid kislota teriga tegsa, kuyishga sabab bo‘lishi mumkin.
- Ish joyi havosidagi yodovodorodning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 2 mg/m³ ni tashkil etadi.
- GOST 12.1.007-76 ga ko‘ra, yodid kislota III xavflilik sinfiga (o‘rtacha xavfli kimyoviy modda) kiradi.
Adabiyotlar
- Axmetov N. S. Umumiy va noorganik kimyo. — Moskva: Oliy maktab, 2001.
- Nesmeyanov A. N., Nesmeyanov N. A. Organik kimyo asoslari : I kitob. — Moskva: Kimyo, 1969. — 664 b.
