Yodid kislota haqida

Yodovodorod
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomi
Yodovodorod
An’anaviy nomlari Gidroyodid, vodorod yodid
Kimyoviy formula HI
Fizik xossalari
Agregat holati rangsiz gaz
Molyar massa 127,904 g/mol
Zichligi 2,85 g/ml (−47 °C)
Ionlanish energiyasi 10,39 eV
Termik xossalari
Haroratlar
 • suyuqlanish –50,80 °C
 • qaynash –35,36 °C
 • parchalanish 300 °C
Kritik nuqtasi 150,7 °C
Hosil bo‘lish
 • entalpiyasi 26,6 kJ/mol
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi pKa −11
Eruvchanligi
 • suvda 72,47 (20°C)
Tuzilishi
Dipol momenti 1,5E−30 Kl·m
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami [10034-85-2]
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 233-109-9
SMILES
 
InChI
RTECS MW3760000
ChEBI 43451
ChemSpider
Xavfsizlik
NFPA 704
Agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Yodovodorod (gidroyodid, vodorod yodid, HI) — rangsiz, bo‘g‘uvchi gaz ( normal sharoitlarda); havoda kuchli tutaydi. Suvda yaxshi erib, azeotrop aralashma hosil qiladi; uning Tqayn qiymati 127 °C, HI konsentratsiyasi esa 57 %. Beqaror bo‘lib, 300 °C da parchalanadi.

Olinishi

Sanoatda HI yodning gidrazin bilan reaksiyasidan olinadi:

𝟤𝖨𝟤+𝖭𝟤𝖧𝟦→𝟦𝖧𝖨↑+𝖭𝟤

Laboratoriyada HI ni oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari yordamida olish mumkin:

𝖧𝟤𝖲+𝖨𝟤→𝖲+𝟤𝖧𝖨↑

Yodni boshqa qaytaruvchilar bilan qaytarish orqali:

2PHA3+3IA2⟶2P+6HI↑
SOA2+IA2+2HA2O⟶HA2SOA4+2HI↑

Yodidlarga barqaror va yetarlicha kuchli kislota ta’sir ettirish orqali (odatda qaynoq, konsentrlangan ortofosfat kislota ishlatiladi; sulfat kislota mos kelmaydi):

KI+HA3POA4⟶KHA2POA4+HI↑

Ortofosfat kislota ko‘pincha kontakt usulida ishlab chiqariladi, shu sababli u sulfat kislota bilan ham ifloslangan bo‘lishi mumkin. Bu yodovodorod olishda o‘ta xavflidir (nihoyatda zaharli vodorod sulfid ajraladi). Shu sababli laboratoriyalarda ko‘pincha yodni qaytarish usulidan foydalaniladi.

Laboratoriyada HI olishning yana bir usuli — almashinish reaksiyalaridir:

𝖯𝖨𝟥+𝟥𝖧𝟤𝖮→𝖧𝟥𝖯𝖮𝟥+𝟥𝖧𝖨↑

Reaksiyani spirtlar bo‘lmagan suvli eritmada olib borish kerak.

Yodovodorod oddiy moddalarning o‘zaro ta’siridan ham hosil bo‘ladi. Bu reaksiya faqat qizdirilganda boradi va oxirigacha yetmaydi, chunki sistemada muvozanat:

𝖧𝟤+𝖨𝟤⇄𝟤𝖧𝖨↑

Yodovodorod olish bosqichlaridan birida (yoddan yodidlar olishda) eritmada spirtlar yo‘qligiga ishonch hosil qilish kerak. Aks holda yodoform hosil bo‘ladi. U yodovodorodni olish jarayonida uni yodgacha oksidlaydi (o‘zi esa diyodmetangacha qaytariladi).

Xossalari

HI ning suvli eritmasi yodid kislota (o‘tkir hidli rangsiz suyuqlik) deb ataladi. Yodid kislota kuchli kislota hisoblanadi (pKa = −11). Yodid kislotaning tuzlari yodidlar deb ataladi. 45 % li yodid kislotaning zichligi 1,4765 g/sm³.

Yodovodorod kuchli qaytaruvchidir. HI ning suvli eritmasi havoda asta-sekin kislorod ta’sirida oksidlanib, molekulyar yod ajralishi natijasida qo‘ng‘ir rangga kiradi:

𝟦𝖧𝖨+𝖮𝟤→𝟤𝖧𝟤𝖮+𝟤𝖨𝟤

HI konsentrlangan sulfat kislotani vodorod sulfidgacha qaytara oladi:

𝟪𝖧𝖨+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦→𝟦𝖨𝟤+𝖧𝟤𝖲+𝟦𝖧𝟤𝖮

Boshqa vodorod galogenidlar singari, HI ham karrali bog‘larga birikadi (elektrofil birikish reaksiyasi):

𝖧𝖨+𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧𝟤→𝖢𝖧𝟥−𝖢𝖧𝟤𝖨

Yodidlar oddiy yodni biriktirib, poliyodidlarni hosil qiladi:

𝖱𝖨+𝖨𝟤→𝖱(𝖨𝟥)𝗑

Yodid kislota havoda uzoq turganda to‘q qo‘ng‘ir rangga kirishining sababi ham shu.

Yorug‘lik ta’sirida ishqoriy tuzlar parchalanib, I2 ajratadi va shu sababli sarg‘ish rangga kiradi. Yodidlar yodning qattiq qo‘shimcha mahsulotlar hosil qilmaydigan qaytaruvchilar ishtirokida ishqorlar bilan reaksiyasidan olinadi: chumoli kislota, formaldegid, gidrazin:

𝟤𝖪𝟤𝖢𝖮𝟥+𝟤𝖨𝟤+𝖧𝖢𝖧𝖮→𝟦𝖪𝖨+𝟥𝖢𝖮𝟤↑+𝖧𝟤𝖮

Shuningdek, sulfitlardan foydalanish mumkin, biroq ular mahsulotni sulfatlar bilan ifloslantiradi. Ishqoriy tuzlar olinayotganda qaytaruvchilar qo‘shilmasa, yodid bilan birga yodat MIO₃ (1 qism yodat 5 qism yodidga to‘g‘ri keladi) hosil bo‘ladi.

Mis(II) ionlari (Cu2+) yodidlar bilan reaksiyaga kirishganda, kam eriydigan bir valentli mis yodidi — CuI:

𝟤𝖭𝖺𝖨+𝟤𝖢𝗎𝖲𝖮𝟦+𝖭𝖺𝟤𝖲𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮→𝟤𝖢𝗎𝖨↓+𝟤𝖭𝖺𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦

Qo‘llanilishi

Yodovodorod laboratoriyalarda ko‘plab organik sintez jarayonlarida qaytaruvchi sifatida, shuningdek, turli yod saqlovchi birikmalarni tayyorlashda ishlatiladi.

Spirtlar, galogenidlar va kislotalar HI ta’sirida qaytarilib, alkanlarni hosil qiladi.

𝖢𝟦𝖧𝟫𝖢𝗅+𝟤𝖧𝖨→𝖢𝟦𝖧𝟣𝟢+𝖧𝖢𝗅+𝖨𝟤

HI pentozalarga ta’sir ettirilganda, ularning barchasi ikkilamchi amil yodidiga aylanadi: CH3CH2CH2CHICH3; geksozalar esa ikkilamchi n-geksil yodidiga aylanadi. Yodli hosilalar eng oson qaytariladi, ayrim xlorli hosilalar esa umuman qaytarilmaydi. Uchlamchi spirtlar eng oson qaytariladi. Ko‘p atomli spirtlar ham yumshoq sharoitlarda reaksiyaga kirishib, ko‘pincha ikkilamchi alkil yodidlarni hosil qiladi.

Qizdirilganda HI vodorod va I2 ga dissotsiatsiyalanadi; bu esa kam energiya sarflab vodorod olish imkonini beradi.

Fiziologik ta’siri va toksikologiyasi

  • Yodovodorod — o‘yuvchi va zaharli modda. Bo‘g‘uvchi ta’sir ko‘rsatadi.
  • Yodid kislota teriga tegsa, kuyishga sabab bo‘lishi mumkin.
  • Ish joyi havosidagi yodovodorodning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 2 mg/m³ ni tashkil etadi.
  • GOST 12.1.007-76 ga ko‘ra, yodid kislota III xavflilik sinfiga (o‘rtacha xavfli kimyoviy modda) kiradi.

Adabiyotlar

  • Axmetov N. S. Umumiy va noorganik kimyo. — Moskva: Oliy maktab, 2001.
  • Nesmeyanov A. N., Nesmeyanov N. A. Organik kimyo asoslari : I kitob. — Moskva: Kimyo, 1969. — 664 b.