Xaker etikasi — falsafiy qarashlar va axloqiy qadriyatlar majmui bo‘lib, ular xakerlik madaniyatida alohida ahamiyatga ega. Ushbu konsepsiyaning tarkibiy qismlari quyidagilardir: erkinlik, o‘zaro yordam, mustaqil ravishda tanlangan va erkin bajariladigan mehnat hamda bilimlarni erkin almashish.
Xaker etikasining tarkibiy jihatlari hech qachon ochiq muhokama qilinmagan, biroq ular yozilmagan qoidalar sifatida qabul qilingan. Umuman olganda, xaker etikasini «o‘ziga xos falsafasi, axloqiy tamoyillari va chinakam orzusi bo‘lgan yangi turmush tarzi» deb ta’riflash mumkin.
Atamaning kelib chiqishi
Bu atamani ilk bor jurnalist Stiven Levi[nem.] o‘zining «Xakerlar: kompyuter inqilobi qahramonlari» nomli 1984-yilda chop etilgan kitobida qo‘llagan. Unda u mazkur falsafani ham, uning asoschilarini ham tasvirlagan. Uning fikricha, bu dastlabki xakerlar muhiti qadriyatlari haqidagi hujjatlashtirilgan taassurotdir. Bu muhit Massachusets texnologiya institutida.
Xaker etikasi konsepsiyasi Massachusets texnologiya institutida (MIT) 1950—1960-yillarda paydo bo‘lgan. «Xaker» atamasi u yerda anchadan beri Massachusets texnologiya instituti talabalari muntazam o‘ylab topadigan hazil-mutoyibalarni ifodalash uchun ishlatilgan. Kengroq ma’noda esa u muayyan foydali maqsadga erishish, shu bilan birga jarayonda ishtirok etishning o‘zidan zavq olish uchun yaratilgan loyiha yoki mahsulotni anglatgan.
Hozirda xaker etikasi haqida so‘z borganda ko‘pincha Chaos Computer Club tomonidan ishlab chiqilgan, avvalgi qoidalarni kengaytirib, ularga yana ikkita qoida qo‘shgan talqin nazarda tutiladi.
Tarix

1959-yilda MITning elektron hisoblash uskunalari (EAM) xonasiga dastlabki kompyuterlardan biri — IBM 704 joylashtirilgan. Bu xona ilk xakerlar uchun muhim uchrashuv joyiga aylangan: Massachusets texnologiya institutining temiryo‘l modellarini yasash klubi a’zolari 30 tonnalik kompyuterni dasturlashga urinib ko‘rish uchun ish vaqtidan tashqari EAM xonasiga yashirincha kirishgan.
Erkin dasturiy ta’minot harakati 1980-yillarning boshida xaker etikasi tarafdorlari orasida vujudga kelgan. Uning asoschisi Richard Stallmanni Stiven Levi «so‘nggi haqiqiy xaker» deb atagan.
Richard Stallman shunday izohlaydi:
Xaker etikasi bu insonlar hamjamiyatining yaxshilik va yomonlik haqidagi tasavvurlari, axloqiy g‘oyalari bilan bog‘liq: bilimlardan foyda ko‘rishi mumkin bo‘lgan boshqalar bilan ularni bo‘lishish kerak, muhim resurslardan esa foydalanish, ularni isrof qilmaslik lozim.
U xakerlik (Stallman uni «o‘ynoqi topqirlik» deb ta’riflagan) bilan etika ikki alohida masala ekanini yanada aniqroq ta’kidlaydi:
Kimdir xakerlik bilan shug‘ullanishni yoqtirsa, bu uning boshqalarga to‘g‘ri munosabatda bo‘lish uchun axloqiy me’yorlarga amal qilishini anglatmaydi. Ayrim xakerlar etikaga e’tibor beradi — masalan, men e’tibor beraman, — lekin bu xakerlikning bir qismi emas, balki alohida xususiyat. […] Xakerlik, avvalo, axloqiy masala emas. Bu hayotni nima mazmunli qilishi haqidagi tushunchadir. […] Xakerlik ko‘plab xakerlarni axloqiy masalalar haqida muayyan tarzda fikrlashga undaydi. Men xakerlik bilan etikaga bo‘lgan qarashlar o‘rtasidagi har qanday aloqani butunlay inkor etishni istamagan bo‘lardim.
Asosiy tamoyillar
Levi «Xakerlar» kitobining so‘zboshisida umumlashtirganidek, xaker etikasining tamoyillari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Kompyuterlardan erkin foydalanish.
- Bilimlarni erkin almashish.
- Hokimiyatga ishonchsizlik va markazsizlashtirishni qo‘llab-quvvatlash.
- Xakerlarni faqat xakerlik mahoratiga qarab baholash kerak.
- Kompyuterlar yordamida san’at va go‘zallik yaratish mumkin.
- Texnologiyalarni yoyish orqali dunyoni yaxshilash.
Ushbu tamoyillardan tashqari, Levi «Xaker etikasi» nomli ikkinchi bobda xakerlarning yanada aniq axloqiy me’yorlari va e’tiqodlarini ham bayon qilgan:
- 1. «Kompyuterlardan hamda dunyo qanday ishlashini o‘rgata oladigan barcha narsadan foydalanish imkoniyati cheklanmagan va to‘liq bo‘lishi kerak. Har doim amaliy ish tamoyiliga amal qiling!»
- Levi xakerlarning mavjud g‘oya va tizimlarni o‘rganish hamda rivojlantirish qobiliyati haqida so‘z yuritadi. Erkin foydalanish imkoniyati xakerlarga buyum va tizimlarni qismlarga ajratish, tuzatish yoki takomillashtirish, ularning qanday ishlashini o‘rganish va tushunish imkonini beradi. Bu bilimlar yangi va yanada qiziqarli narsalarni yaratishga xizmat qiladi. Erkin foydalanish texnologiyalar taraqqiyotiga ko‘maklashadi.
- 2. «Barcha axborot erkin bo‘lishi kerak»
- Erkin foydalanish tamoyili bilan bevosita bog‘liq ravishda axborot ham erkin bo‘lishi kerak, shunda xakerlar tizimlarni tuzatishi, takomillashtirishi va yangilarini ixtiro qilishi mumkin. Axborotni erkin almashish umumiy ijodkorlik salohiyatini oshiradi. Xakerlar nuqtayi nazaridan, har qanday tizim axborotning erkin oqimidan foyda ko‘rishi mumkin; ijtimoiy fanlarda bu tushuncha shaffoflik deb ataladi. Stallman ta’kidlaganidek, «erkin» so‘zi erkinlikka taalluqli, narxga emas.
- 3. «Hokimiyatga ishonchsizlik va markazsizlashtirishni qo‘llab-quvvatlash».
- Axborotni erkin almashishga ko‘maklashishning eng yaxshi yo‘li — xaker bilan bilim izlash, tizimni takomillashtirish va kompyuter bilan ishlash uchun zarur axborot yoki uskuna o‘rtasida to‘siqlar bo‘lmagan ochiq tizimdir. Xakerlar byurokratiya, u korporativ, davlatga oid yoki universitet tizimi bo‘lishidan qat’i nazar, mukammal bo‘lmagan tizim deb hisoblaydi.
- 4. «Xakerlarni ilmiy daraja, yosh, irq, jins yoki lavozim kabi soxta mezonlarga ko‘ra emas, faqat xakerlik mahoratiga qarab baholash kerak».
- Xaker etikasiga meritokratik tizim xos bo‘lib, unda rasmiy maqom emas, mahorat ustun qo‘yiladi. Levining ta’kidlashicha, xakerlar hamjamiyatida yosh, jins, irq, lavozim va malaka kabi mezonlar muhim hisoblanmaydi. Jamiyatga qabul qilinishda xakerlik mahorati asosiy omildir. Hamjamiyatdagi bunday qoidalar xakerlik va dasturiy ta’minot ishlab chiqishning rivojlanishiga yordam beradi. Teng imkoniyatlarga misol sifatida o‘n ikki yoshli xaker L. Piter Doychni keltirish mumkin: u TX-0 hamjamiyatiga qabul qilingan, garchi xaker bo‘lmagan aspirantlar uni tan olmagan bo‘lsa ham.
- 5. «Kompyuterda go‘zallik va san’at yaratish mumkin»
- Xakerlar dasturlarga oz sonli ko‘rsatmalar yordamida murakkab vazifalarni bajarish imkonini beradigan innovatsion usullarni yuqori baholaydi. Puxta yozilgan va mohirona tuzilgan dastur kodi o‘ziga xos go‘zallikka ega deb hisoblangan. Eng kam xotira egallaydigan dasturlar yaratishni o‘rganish ilk xakerlar orasida deyarli o‘yinga aylangan.
- 6. «Kompyuterlar hayotni yaxshilashi mumkin»
- Xakerlar kompyuterlar ularning hayotini boyitgan, unga aniq maqsad bergan va sarguzashtlarga to‘ldirgan deb hisoblagan. Ular kompyuterlarni o‘zlari boshqara oladigan Alovuddinning sehrli chiroqlariga o‘xshatgan. Ularning fikricha, jamiyatdagi har bir inson bunday qudratdan foyda ko‘rishi mumkin. Agar hamma kompyuterlardan xakerlar kabi foydalana olsa, xaker etikasi butun jamiyatga tarqaladi va kompyuterlar dunyoni yaxshilaydi. Xakerlar cheksiz imkoniyatlar haqidagi orzularni haqiqatga aylantirishga muvaffaq bo‘lgan. Ularning asosiy maqsadi jamiyatga «kompyuter ochib bergan olamning chegarasi yo‘q» ekanini tushuntirish edi (Levy 230:1984).
Almashish
Zamonaviy kompyuterlar paydo bo‘lgan dastlabki davrdan 1970-yillargacha kompyuter foydalanuvchilari ochiq almashuv va hamkorlik etikasiga asoslangan erkinliklardan ancha keng foydalangan. Dasturiy ta’minot, jumladan, dastlabki kod, odatda, kompyuter foydalanuvchilari uchun ochiq bo‘lgan. Aksariyat kompaniyalarning biznes modeli apparat vositalarini sotishga asoslangan bo‘lib, ular tegishli dasturiy ta’minotni bepul taqdim etgan yoki uskunalar bilan birga bepul yetkazib bergan. Levi hikoya qilishicha, tijoriy tashkilotlardan tashqaridagi xakerlik madaniyatida dasturlarni birgalikda ishlatish odatiy va kutiladigan holat edi. Almashish tamoyili Massachusets texnologiya institutidagi ochiq muhit va resurslardan norasmiy foydalanish imkoniyatiga asoslangan. Kompyuterlar va dasturlash rivojining ilk davrida MIT xakerlari dasturlar ishlab chiqib, ularni boshqa kompyuter foydalanuvchilari bilan bo‘lishgan.
Agar biror xakerlik ishi ayniqsa muvaffaqiyatli deb topilsa, dastur kompyuterlardan birining yonidagi maxsus e’lonlar taxtasiga joylashtirilgan. O‘zgartirish va takomillashtirish mumkin bo‘lgan boshqa dasturlar esa magnit kassetalarga yozilib, hamjamiyatning barcha a’zolari foydalana oladigan umumiy qutiga solingan. Istalgan vaqtda xaker bu qutidan biror dasturni olib, uni yaxshilash uchun o‘zgartirish yoki optimallashtirish («bamming») bilan shug‘ullanishi mumkin edi. «Bamming» deganda kodni ixchamlashtirish, ya’ni ko‘proq ko‘rsatmalarni kamroq vaqt ichida bajarish va kelgusi takomillashtirishlar uchun qimmatli xotirani tejash jarayoni tushunilgan.
Xakerlarning ikkinchi avlodida almashish faqat boshqa xakerlar bilan kompyuterlardan birgalikda foydalanish emas, balki ularni keng jamoatchilikka ham taqdim etishni anglatgan. Community Memory nomli guruh shu ish bilan shug‘ullangan alohida xakerlar tashkiloti edi. Bu xakerlar va idealistlar guruhi istagan odam foydalanishi uchun kompyuterlarni jamoat joylariga o‘rnatgan. Hamjamiyatning birinchi kompyuteri Berkli shahrida, Kaliforniya shtatidagi Leopold’s Records do‘koni yoniga o‘rnatilgan.
Resurslarni baham ko‘rishning yana bir misoli — Bob Albrextning notijorat tashkilot bo‘lgan «Xalq kompyuter kompaniyasi» (PCC) uchun katta resurslar ajratganidir. PCC kompyuter markazini ochgan va u yerda istagan odam soatiga ellik sent to‘lab kompyuterlardan foydalanishi mumkin bo‘lgan.
Ikkinchi avlodning resurslarni baham ko‘rish amaliyoti erkin va ochiq dasturiy ta’minot uchun kurashga turtki bergan. Darhaqiqat, BASIC interpretatorining Altair 8800 uchun versiyasini yozgan Bill Geytsning dasturi xakerlar hamjamiyatida tarqalgach, Geyts katta miqdordagi puldan ayrilganini aytgan, chunki foydalanuvchilarning juda oz qismi dasturiy ta’minot uchun haq to‘lagan. Natijada Geyts Havaskorlarga ochiq xat yozgan. Xat bir necha kompyuter jurnali va axborot byulletenlarida, ayniqsa, almashish faoliyati keng kechgan Homebrew Computer Club jurnalida e’lon qilingan.
Mualliflik huquqi va patentlar
Dasturiy ta’minotni birgalikda ishlatish imkoniyatini mualliflik huquqi va patentlar to‘g‘risidagi qonunlar cheklagani sababli dasturiy ta’minot patentlariga qarshi chiqish xakerlar va erkin dasturiy ta’minot hamjamiyatida keng tarqalgan.
Amaliy ish ustuvorligi
Xaker etikasining ko‘plab qoidalari va tamoyillari umumiy maqsadga — bevosita amaliy ishni ustun qo‘yish talabiga xizmat qiladi. Levi 2-bobda yozganidek, «xakerlar tizimlar — umuman dunyo — haqida muhim saboqlarni narsalarni qismlarga ajratish, ularning qanday ishlashini kuzatish va olingan bilimlardan yangi, yanada qiziqarli narsalarni yaratishda foydalanish orqali olish mumkinligiga ishonishadi».
Bevosita amaliy ish tamoyiliga amal qilish erkin foydalanish, ochiq axborot va bilim almashishni talab qiladi. Haqiqiy xaker uchun bunday amaliy faoliyat cheklansa, cheklovlarni bartaraf etib, takomillashtirish imkonini ochish maqsadida maqsad vositalarni oqlaydi degan qarash ustuvor bo‘lishi mumkin. Bu tamoyillar amal qilmaganda xakerlar to‘siqlarni chetlab o‘tishga urinadi. Masalan, Massachusets texnologiya institutida kompyuterlar jismoniy qulflar yoki tizimga kirish dasturlari bilan himoyalanganida, xakerlar ulardan foydalanish uchun bu himoyalarni muntazam chetlab o‘tgan. Mukammallikka intilishda xakerlar «ongli ravishda ko‘z yumish» holatini namoyon etgan.
Bunday xatti-harakatlar mohiyatan zarar yetkazishga qaratilmagan: MIT xakerlari tizimlar yoki foydalanuvchilarga ziyon yetkazishni istamagan. Bu holat ommaviy axborot vositalari targ‘ib qiladigan, ma’lumot o‘g‘irlash yoki kiberbezorilik qilish maqsadida himoyalangan tizimlarga buzib kiradigan zamonaviy xaker obrazidan keskin farq qiladi.
Hamjamiyat va hamkorlik
Xakerlar va ularning ish jarayonlariga bag‘ishlangan asarlarda hamjamiyat va hamkorlik qadriyati doimiy uchraydi. Masalan, Levining «Xakerlar» kitobida har bir avlod xakerlarining hamkorlik va tajriba almashish kechadigan muayyan hududiy hamjamiyatlari bo‘lgan. Massachusets texnologiya instituti xakerlari uchun ular kompyuterlar ishlaydigan laboratoriyalar edi. Apparat ta’minoti xakerlari (ikkinchi avlod) va kompyuter o‘yinlari xakerlari (uchinchi avlod) uchun bu hudud asosan Kremniy vodiysida joylashgan bo‘lib, u yerda Homebrew Computer Club va People's Computer Company[ital.] xakerlarning birlashishi, hamkorlik qilishi va o‘z ishlanmalarini baham ko‘rishiga ko‘maklashgan.
Hamjamiyat va hamkorlik tushunchalari bugun ham dolzarb, ammo xakerlar endi hamkorlikni muayyan geografik hudud bilan cheklamaydi. Hozir hamkorlik internet. orqali amalga oshadi. bu konseptual o‘zgarishni tushuntirib, uni quyidagi essesida bayon qilgan — «Sobor va bozor»:
Arzon internet paydo bo‘lishidan avval madaniyati Vaynbergning xudbinliksiz dasturlash tamoyilini qo‘llab-quvvatlagan bir nechta ixcham hududiy hamjamiyat mavjud edi. Ularda dasturchi ko‘plab malakali hamfikrlar va hamkor dasturchilarni oson topa olardi. Bell Labs, MITning sun’iy intellekt laboratoriyalari va LCS, Berklidagi Kaliforniya universiteti — bular afsonaga aylangan va bugungacha ahamiyatini yo‘qotmagan innovatsiyalar maskani bo‘lgan.
Reymond, shuningdek, Linux muvaffaqiyati Butunjahon o‘rgimchak to‘ri keng ommaga taqdim etilgan davrga to‘g‘ri kelganini qayd etadi. Hamjamiyat qadriyati bugun ham keng qo‘llanadi va amalda yashab kelmoqda.
Levi ta’riflagan «haqiqiy xakerlar»
Levi xaker etikasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan bir qancha «haqiqiy xakerlar»ni ajratib ko‘rsatadi. Taniqli «haqiqiy xakerlar» orasida quyidagilar bor:
- Bill Gosper: matematik va xaker
- Richard Grinblatt: dasturchi va LISP mashinalarining dastlabki ishlab chiquvchilaridan biri
- Jon Makkarti: Massachusets texnologiya instituti sun’iy intellekt laboratoriyasi va Stenford sun’iy intellekt laboratoriyasining hammuassisi
- Jud Milhon: kiberpank harakatining asoschisi, Mondo 2000 jurnalining katta muharriri va Community Memory hammuassisi
- Richard Stallman: dasturchi va siyosiy faol; quyidagilar bilan mashhur: GNU, Emacs hamda erkin dasturiy ta’minot harakati
Levi, shuningdek, «apparat vositalari xakerlari»ni («ikkinchi avlod», asosan Kremniy vodiysida to‘plangan) va «o‘yin xakerlari»ni («uchinchi avlod») ajratib ko‘rsatgan. Levining fikricha, xakerlarning uchala avlodi ham xaker etikasi tamoyillarini hayotga tatbiq etgan. Levi «ikkinchi avlod» xakerlari qatorida quyidagilarni sanaydi:
- Stiv Dompyer: Homebrew Computer Club a’zosi va Altair 8800 ning dastlabki versiyasi bilan ishlagan xaker
- Jon Dreyper: kompyuter dasturlash olamidagi afsonaviy shaxs. U ilk matn protsessori bo‘lgan EasyWriter dasturini yaratgan.
- Li Felzenshteyn: apparat vositalari bo‘yicha xaker, Community Memory va Homebrew Computer Club hammuassisi, Sol-20 kompyuteri ishlab chiquvchisi
- Bob Marsh: Sol-20 kompyuterini ishlab chiqqan mutaxassis
- Fred Mur: faol va Homebrew Computer Club asoschisi
Levi xaker etikasiga amal qilgan «uchinchi avlod» vakillari qatoriga quyidagilarni kiritadi:
- Jon Harris: On-Line Systems (keyinchalik Sierra Entertainment) kompaniyasiga ishga olingan dastlabki dasturchilardan biri.
- Ken Uilyams: IBMda ishlaganidan so‘ng rafiqasi Roberta bilan On-Line Systems kompaniyasiga asos solgan. Keyinchalik kompaniya Sierra nomi bilan keng tanilgan.
Boshqa qarashlar
Xaker etikasining ayrim tamoyillari 1974-yilda nashr etilgan «Computer Lib/Dream Machines» asarida Ted Nelson.
tomonidan bayon qilingan. 2001-yilda fin faylasufi Pekka Himanen xaker etikasini protestant mehnat etikasi bilan qiyoslab, ularning farqini ko‘rsatgan. Himanen fikricha, xaker etikasi fazilatlar etikasiga yaqinroq bo‘lib, uni Platon va Arastu asarlarida uchratish mumkin. Himanen bu g‘oyalarni «Xaker etikasi va axborot asrining ruhi» kitobida bayon qilgan. Kitobning so‘zboshisini Linus Torvalds, xotimasini esa Manuel Kastels.
yozgan. Mazkur manifestda mualliflar markazida ishtiyoq, tinimsiz mehnat, ijodkorlik va dasturiy ta’minot yaratishdan olinadigan quvonch turadigan xaker etikasi haqida yozgan. Himanen ham, Torvalds ham fin mifologiyasidagi Sampo obrazidan ilhomlangan. «Kalevala» dostonida tasvirlangan Sampo — temirchi xudo Ilmarinen yaratgan va egasiga omad keltiradigan sehrli buyum; uning aslida nima ekanini hech kim aniq bilmaydi. Samponi turlicha talqin qilishgan: dunyo ustuni yoki dunyo daraxti, kompas yoki astrolabiya, xazina sandig‘i, Vizantiya tangalarini zarb qilish qolipi, Vendel davriga oid bezatilgan qalqon, xristian yodgorligi va hokazo. «Kalevala» dostonini tuzgan Lyonrot uni havodan un, tuz va oltin hosil qiladigan «kvern» (quern), ya’ni qo‘l tegirmoni yoki oddiy tegirmon sifatida talqin qilgan. Jargon File talqiniga ko‘ra, xaker etikasi dasturiy ta’minot va texnik hujjatlarni tarqatish juda yaxshi ish ekaniga ishonishdan iborat. Xakerning asosiy talabi — dasturiy ta’minot va texnik hujjatlar yaratish orqali o‘z bilimlarini boshqalar bilan baham ko‘rish.
Adabiyotlar
- Himanen, Pekka. Xaker etikasi va axborot asrining ruhi. — Nyu-York : Random House, 2001. — ISBN 978-0375505669.
- Levi, Stiven. Xakerlar: kompyuter inqilobi qahramonlari. — yangilangan nashr. — Nyu-York : Penguin Books, 2001. — ISBN 978-0141000510.
- Vaynberg, Jerald M. Kompyuter dasturlash psixologiyasi. — kumush yubiley nashri. — Nyu-York : Dorset House Publ, 1998–2001. — ISBN 978-0-932633-42-2.
Havolalar
- Levi, Stiven. Xakerlar: kompyuter inqilobi qahramonlari (1993). Arxivlangan 20-oktabr, 2020-yil.
- Himanen, Pekka. (2001). Xaker etikasi va axborot asrining ruhi. Random House. ISBN 0-375-50566-0
- Gabriella Koulman[ispancha] Koulman, Gabriella. Xakerlik amaliyoti. Axloqiy janrlar va liberalizmning madaniy ifodalanishi (1-sentabr, 2008-yil). Arxivlangan 12-oktabr, 2009-yil.
- Tom Chensning quyidagi mavzudagi essesi: Xaker etikasi va mazmunli mehnat
- Xaker etikasi — Jargon File lug‘atidan.
- Erkin dasturiy ta’minot katalogi
- Stiv Mizrachning «Iterativ diskurs va yangi submadaniyatlarning shakllanishi» nomli asari — submadaniyat jargonlarini tadqiq etish.
- Richard Stallmanning shaxsiy veb-sayti
- 90-yillar xakerlari uchun xaker etikasi bormi? — Stiven Mizrach
- Xakerlarning axloqiy tamoyillari — Cyberpunk Project loyihasi