
Tuz (shuningdek, xesh-funksiyaning kirish maʼlumotlarini oʻzgartiruvchi modifikator) — satr shaklidagi qoʻshimcha kirish maʼlumoti boʻlib, u xesh-funksiyaga kirish maʼlumotlari massivi (asl maʼlumot) bilan birga uzatiladi va xesh hisoblab chiqiladi (natijaviy qiymat).
U xesh-funksiyaning asl kirish maʼlumotlarini ehtimoliy qiymatlar (asl maʼlumotlar) lugʻati boʻyicha saralab tekshirish usuli orqali aniqlashni qiyinlashtirish, jumladan, kamalak jadvallariyordamidagi hujumlarga qarshi turish uchun ishlatiladi. Bir xil asl maʼlumotlarga turli tuzlar qoʻshilsa, ularning bir xilligi yashiriladi. Statik tuz (barcha kirish qiymatlari uchun bir xil ishlatiladigan tuz) va dinamik tuz (har bir kirish qiymati uchun alohida hosil qilinadigan tuz) farqlanadi.
Foydalanishga misol
Faraz qilaylik, parollarni xeshlash algoritmi sifatida MD5 ishlatiladi va xesh qiymatlari maʼlumotlar bazasidasaqlanadi. Agar maʼlumotlar bazasi oʻgʻirlansa, dastlabki parollar avvaldan tayyorlangan kamalak jadvallariyordamida tiklanishi mumkin, chunki foydalanuvchilar koʻpincha ishonchsiz, lugʻat asosida oson topiladigan parollardan foydalanadi. Agar parolga «tuz qoʻshilsa», yaʼni xesh qiymatini hisoblashda kirish maʼlumotlariga bir nechta tasodifiy belgidan iborat satr biriktirilsa, shu satr tuz qiymati boʻladi. Natijada hosil boʻlgan qiymatlar xeshlarning keng tarqalgan lugʻatlaridagi qiymatlar bilan mos kelmaydi. Tuzni bilgan kishi parollarni saralab tekshirish uchun yangi lugʻatlar tuza oladi, shu sababli tuz qiymati sir saqlanishi kerak. Tuzning murakkabligiga nisbatan ham parol murakkabligiga oid tavsiyalar amal qiladi: tuz qiymati yetarlicha yuqori entropiyaga va uzunlikka ega boʻlishi lozim.
Statik tuzdan foydalanib xesh hosil qilishga PHP tilida kirish maʼlumotlari bilan konkatenatsiya (birlashtirish) tamoyili asosidagi misol:
$password1 = '12345';
$password2 = '67890';
$salt = 'sflpr9fhi2'; // «Соль»
$password1_saltedHash = md5($password1 . $salt); // Соединяем входную строку с «солью» и пропускаем через хэш-функцию md5()
$password2_saltedHash = md5($password2 . $salt);
Ushbu misolda tuz deterministik satrdir (statik tuz ishlatilgan), yaʼni tuz qiymati barcha kirish maʼlumotlari uchun oʻzgarmaydi.
Dinamik tuz
Dinamik tuzni shakllantirish (generatsiya qilish) usullari mavjud. Bunda tuz qiymati har bir kirish maʼlumoti uchun alohida hosil qilinadi. Bu saralab tekshirish lugʻatlarini tuzishni qiyinlashtiradi va turli foydalanuvchilarning parollari bir xil ekanini yashiradi. Tuzni maʼlum bir algoritm asosida oddiy boʻlmagan usulda aralashtirish ham tizim samaradorligini oshiradi. Masalan, tuzni parolning oxiriga shunchaki qoʻshish oʻrniga, uning belgilangan oraliqlariga joylashtirish mumkin. Bundan tashqari, xeshni siklik ravishda hisoblash, tuzning qismlarini xeshlash iteratsiyasi raqamiga bogʻliq ayrim oʻzgarishlar bilan qoʻshib borish mumkin.

Mashhur standartlardan biri — PBKDF2 — tuzni bir necha iteratsiya davomida aralashtirishni tavsiflaydi.
| Foydalanuvchi nomi | Parol | md5 (parol) | Tuz | Parol+tuz | md5 (parol+tuz) |
|---|---|---|---|---|---|
| user1 | qwerty123 | 3fc0a7acf087f549ac2b266baf94b8b1 | 5hr8Uh32Hr | qwerty1235hr8Uh32Hr | 1dfa98fc519fc0022e86014445d8b158 |
| user2 | qwerty123 | 3fc0a7acf087f549ac2b266baf94b8b1 | Ju5yFy35Jk | qwerty123Ju5yFy35Jk | 269777fd3b1c37ef1cfc1e238213324f |
Yuqoridagi jadvaldan koʻrinadiki, parollari bir xil boʻlgan foydalanuvchilar turli (dinamik) tuzlardan foydalanilgani sababli turlicha xesh qiymatlariga ega boʻladi.
Tuz va parollar ishonchliligi bilan bogʻliq muammolar
Avtorizatsiya tizimining maʼlumotlar bazasidan ruxsatsiz ravishda kirish maʼlumotlarini qoʻlga kiritgan hujumchi ushbu maʼlumotlardan foydalanuvchilar nomidan tizimga kirish uchun foydalanishi mumkin. Agar parollar dastlabki (ochiq) koʻrinishda saqlangan boʻlsa, hujumchi ular orqali boshqa veb-xizmatlar (resurslar)ga ham kira oladi, chunki foydalanuvchilar koʻpincha turli veb-xizmatlaruchun bir xil paroldan foydalanadi. Dinamik tuzdan foydalanish bir nechta veb-xizmatlardagi foydalanuvchi hisoblari buzilishi xavfini kamaytiradi.
Tuzdan foydalanish tizimi puxta oʻylanmagan boʻlsa, uning afzalliklari yoʻqoladi.
Tuzning qisqaligi va entropiyasining pastligi

Agar tuz qisqa boʻlsa, hujumchi har bir ehtimoliy parolga qoʻshilishi mumkin boʻlgan, maʼlum uzunlikdagi barcha tuz qiymatlarini qamrab oluvchi kamalak jadvalini oson tuza oladi. Shuningdek, entropiyasi past tuzdan foydalanish uni lugʻat boʻyicha qidirib topish ehtimolini oshiradi. Shuning uchun tuz qiymati imkon qadar apparat tasodifiy sonlar generatoriyordamida hosil qilinishi kerak. Entropiyasi yuqori, uzun tuzdan foydalanish maʼlumotlar bazasi uchun tuziladigan kamalak jadvali nihoyatda katta boʻlishini va uni yaratish hamda saqlash hujumchidan katta resurslarni talab etishini taʼminlaydi.
Turli asl kirish maʼlumotlari uchun bir xil tuzdan qayta foydalanish
Bir xil asl maʼlumotlarga statik tuz qoʻshish ayrim mavjud kamalak jadvallarini foydasiz qilsa-da, bir jihatni eʼtiborga olish kerak: agar tuz mashhur dasturiy mahsulotning manba kodiga oʻzgarmas qiymat sifatida yozilgan boʻlsa, hujumchi ertami-kechmi uni ajratib olishi mumkin. Tuzni qoʻlga kiritgach, u yangi kamalak jadvalini tuza oladi. Agar tuz har bir asl kirish maʼlumoti uchun alohida, har bir foydalanuvchiga xos ayrim noyob parametrlar asosida dinamik ravishda hosil qilinsa, tizimning hujumlarga bardoshliligi oshadi.
Agar bitta oʻzgarmas tuz ishlatilsa, parollari bir xil foydalanuvchilarning xeshlari ham bir xil boʻladi. Bu hujumni osonlashtiradi, chunki bitta xeshni buzish bir xil parolga ega bir nechta foydalanuvchi hisobini buzishga olib keladi.
Avtorizatsiya tizimlarida tuzdan foydalanishning afzalliklari
Bitta parolni buzish bilan parollar toʻplamini buzish oʻrtasidagi farqni tushunish uchun yuzlab foydalanuvchi nomlari va xeshlangan parollar saqlangan faylni koʻrib chiqaylik. Tuz boʻlmasa, hujumchi maʼlum bir qiymatning (masalan, lugʻatdan olingan soʻzning) xeshini hisoblab, soʻng ushbu xesh faylda bor-yoʻqligini tekshirishi mumkin. Moslik topish, yaʼni parollardan birini buzish ehtimoli fayldagi parollar soni oshgani sari ortadi. Agar (dinamik) tuz ishlatilsa (bitta xeshga nisbatan kamida bir necha xil qiymatga ega boʻlishi mumkin boʻlgan tuz), hujumchi har bir ehtimoliy «parol» va «tuz» juftligi uchun xeshni hisoblashiga toʻgʻri keladi. Bu saralab tekshirish uchun zarur mehnat va hisoblash hajmini oshiradi.
Tuz, shuningdek, parollarni buzish uchun xesh jadvallaridan foydalanishga qarshi turishga yordam beradi. Foydalanuvchi parollari uchun xesh jadvali — koʻp ishlatiladigan parollarning oldindan hisoblangan xeshlari toʻplamidir. Agar parollar fayli tuzsiz yaratilgan boʻlsa, hujumchi uning har bir yozuvini koʻrib chiqib, xesh jadvalidan unga mos xeshlangan parolni topishi mumkin. Qidirish xesh-funksiyani hisoblashdan tezroq boʻlgani sababli bu parollarni buzish jarayonini tezlashtiradi. Ammo parollar fayli tuz bilan yaratilgan boʻlsa, xesh jadvalida ham tuz qoʻllanib oldindan hisoblangan qiymatlar boʻlishi kerak. Tuz yetarlicha uzun va yuqori entropiyali (tasodifiy) boʻlsa, parolni buzish ehtimoli kamayadi. Odamlar odatda eslab qolishga oson, qisqa va sodda parollarni tanlaydi; bunday parollar hujumlarda ishlatiladigan lugʻatlarda mavjud boʻladi. Hatto kichik lugʻat (yoki uning xeshlangan muqobili — xesh jadvali) ham eng koʻp qoʻllanadigan parollarni buzishni ancha osonlashtiradi.
Tuzdan foydalanish xesh jadvallari va kamalak jadvallarini ishlatuvchi hujumchilardan himoya qiladi, chunki u parolning uzunligi va murakkabliginioshiradi. Agar kamalak jadvallarida tuz qoʻshilgan parolning uzunligiga (masalan, 8 baytli parol va 12 baytli tuz birgalikda amalda 20 baytli parolni hosil qiladi) va murakkabligiga (yuqori entropiyali murakkab tuz faqat harf va raqamlardan iborat oddiy parollarning murakkabligini oshiradi) mos keladigan parollar boʻlmasa, parol topilmaydi.
Zamonaviy yashirin parollartizimi — unda parol xeshlari va xavfsizlikka oid boshqa maʼlumotlar hammaga ochiq boʻlmagan faylda saqlanadi — xeshlar fayliga ruxsatsiz kirish muammosini qisman hal etadi. Biroq parollar yoki ularning xeshlarini bir nechta tizimga uzatish uchun markazlashtirilgan parol boshqaruv tizimlaridan foydalanadigan koʻp serverli qurilmalarda bu muammolar dolzarbligicha qoladi.
Tuzdan foydalanish lugʻatga asoslangan hujumlar va qoʻpol kuch bilan saralash hujumlarini koʻp sonli parollarni buzishda sekinlashtiradi (ammo faqat bitta parolni buzishda bunday emas). Tuzni bilmaydigan va parollarning katta toʻplamini buzishga urinayotgan hujumchi har bir xeshni barcha nomzod qiymatlar bilan taqqoslashga majbur boʻladi. Tuz dinamik boʻlishi mumkinligi hisobga olinsa, tuzning har bir variantini roʻyxatdagi har bir parolga qoʻllab koʻrish kerak boʻladi.
Tuzdan foydalanishning yana bir afzalligi quyidagicha: turli foydalanuvchilar bir xil paroldan foydalanishi yoki bitta foydalanuvchi turli kompyuterlarda bir xil parolni ishlatishi mumkin. Tuz boʻlmasa, bu parol parollar faylida bir xil xesh satri shaklida saqlanadi. Bu ikki hisobda bir xil parol ishlatilayotganini oshkor qiladi va hisoblardan birining parolini bilgan har qanday shaxsga boshqasiga ham kirish imkonini beradi. Tuz qoʻshilganda esa, hatto ikki hisob bir xil paroldan foydalansa ham, hech kim buni faqat xeshlarga qarab aniqlay olmaydi.
UNIX tizimlarida tuz
Koʻpchilik UNIXtizimlarida bir tomonlama funksiya sifatida crypt(3)funksiyasi ishlatiladi. Dastlab bu funksiya xeshlash uchun DESalgoritmidan foydalangan. Bunda parol uzunligi 8 ta belgi bilan cheklangan (har bir belgi uchun 7 bit , yaʼni 7*8 = 56 bit) va 12 bitli tuz ishlatilgan.
1994-yilda Poul-Henning Kamp MD5 asosida parollarni xeshlashning yangi algoritmini yaratdi. U istalgan uzunlikdagi parollardan foydalanish imkonini bergan va MD5 algoritmining mingta iteratsiyasini ishlatgan. Funksiya natijasi xeshlash algoritmi belgisi (versiyasi), tuz va xeshdan iborat satr boʻlgan.
Oʻsha davrda bunday xeshni hisoblash uchun talab etiladigan vaqt parolni toʻliq saralab topish urinishlariga samarali qarshilik koʻrsatish uchun yetarli edi. Ammo hisoblash quvvati ortgani sari MD5 ni hisoblash vaqti kamaydi. Natijada crypt funksiyasida hisoblash jihatidan murakkabroq algoritmlar joriy etildi va iteratsiyalar sonini tanlash imkoniyati yaratildi.
Hozir bu funksiya quyidagi xeshlash algoritmlarini qoʻllab-quvvatlaydi: MD5, SHA-256, SHA-512, Blowfish (ayrim Linux, OpenBSD hamda boshqa baʼzi UNIXga oʻxshash tizimlarda). Funksiya natijasi xeshlash algoritmining nomi, tuz, xesh va boshqa maʼlumotlar (masalan, xesh-funksiyaning raundlari soni) keltirilgan satr boʻladi.
2012-yilda Poul-Henning Kamp oʻzi yaratgan md5crypt algoritmidan foydalanishni toʻxtatishga chaqirdi. Sababi, zamonaviy sharoitda u xeshni hisoblash vaqtini sezilarli oshirmaydi va shu bois toʻliq saralab tekshirish hujumlaridan himoya qilmaydi.
Murch
Maʼlumotlar bazasida parolni mustahkamlash uchun qoʻshilgan dinamik tuz ham parol bilan birga saqlanadigan holatlarda qoʻshimcha xavfsizlik uchun murch[ingl.]deb ataladigan qoʻshimcha satrdan foydalanish mumkin. Murch ham tuz singari kirish maʼlumotlariga qoʻshiladi, biroq alohida saqlanadi. Odatda u konfiguratsiya fayllarida yoki muhit oʻzgaruvchilarida saqlanadi, bu esa kamalak jadvallaridan foydalanishni yanada qiyinlashtiradi.
Adabiyotlar
- Robert Morris, Ken Tompson. Password security: a case history (Parollar xavfsizligi: bir holat tarixi) (ingl.) // Communications of the ACM : jurnal. — ACM, Nyu-York, Nyu-York shtati, AQSH, 1979. — 22-jild, 11-son. — B. 594—597.
- B. Kaliski. PKCS #5: Password-Based Cryptography Specification Version 2.0 (parolga asoslangan kriptografiya spetsifikatsiyasi) (ingl.). Internet muhandisligi ishchi guruhi (Internet Engineering Task Force) (2000-yil sentabr). Murojaat qilingan sana: 7-iyun 2026-yil. Arxivga olingan sana: 2-iyul 2012-yil.