Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish

Texnologik jarayonni avtomatlashtirish — bir yoki bir nechta tizimni joriy etishga mo‘ljallangan usul va vositalar majmui bo‘lib, ular boshqarish vazifasini texnologik jarayonda insonning bevosita ishtirokisiz yoki eng mas’uliyatli qarorlarni qabul qilish huquqini insonda qoldirgan holda bajarish imkonini beradi.

Odatda, texnologik jarayonni avtomatlashtirish natijasida quyidagi tizim yaratiladi: texnologik jarayonlarni avtomatlashtirilgan boshqarish tizimi (TJABT).

Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishning asosi — qabul qilingan boshqaruv (optimallik) mezoniga muvofiq moddiy, energiya va axborot oqimlarini qayta taqsimlashdir. Baholash ko‘rsatkichi sifatida avtomatlashtirish darajasi

  • Qisman avtomatlashtirish — alohida apparatlar, mashinalar va texnologik operatsiyalarni avtomatlashtirish. Jarayonlarning murakkabligi yoki juda tez kechishi tufayli ularni inson tomonidan boshqarish amalda qiyin bo‘lganda qo‘llanadi. Odatda, ishlab turgan uskunalar qisman avtomatlashtiriladi. Mahalliy avtomatlashtirish oziq-ovqat sanoati korxonalarida keng qo‘llanadi.
  • Kompleks avtomatlashtirish — yagona avtomatlashtirilgan majmua sifatida ishlaydigan texnologik uchastka, sex yoki korxonani avtomatlashtirishni nazarda tutadi. Masalan, elektr stansiyalari.
  • To‘liq avtomatlashtirish — avtomatlashtirish darajasining eng yuqori bosqichi bo‘lib, bunda ishlab chiqarishni (korxona darajasida) nazorat qilish va boshqarishning barcha vazifalari texnik vositalarga topshiriladi. Texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichida to‘liq avtomatlashtirish amalda deyarli qo‘llanmaydi, chunki nazorat vazifalari inson zimmasida qolmoqda. Atom energetikasi korxonalarini to‘liq avtomatlashtirishga yaqin misollar sifatida ko‘rsatish mumkin.

Avtomatlashtirishning maqsadlari

Texnologik jarayonni avtomatlashtirishning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:

  • xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar sonini qisqartirish;
  • ishlab chiqariladigan mahsulot hajmini oshirish;
  • ishlab chiqarish jarayoni samaradorligini oshirish;
  • mahsulot sifatini oshirish;
  • xomashyo sarfini kamaytirish;
  • ishlab chiqarish maromini yaxshilash;
  • xavfsizlik darajasini oshirish;
  • ekologik xavfsizlikni oshirish;
  • iqtisodiy tejamkorlikni oshirish.

Avtomatlashtirish vazifalari va ularni hal etish

Ushbu maqsadlarga texnologik jarayonni avtomatlashtirishning quyidagi vazifalarini hal etish orqali erishiladi:

  • rostlash sifatini yaxshilash;
  • uskunalarning ishga tayyorlik koeffitsiyentini oshirish;
  • jarayon operatorlari mehnatining ergonomikasini yaxshilash;
  • ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan moddiy komponentlar haqidagi ma’lumotlarning ishonchliligini ta’minlash (jumladan, katalogni boshqarish);
  • texnologik jarayonning borishi va avariya holatlari haqidagi ma’lumotlarni saqlash.

Texnologik jarayonni avtomatlashtirish vazifalari quyidagilar yordamida hal etiladi:

  • zamonaviy avtomatlashtirish vositalarini joriy etish.

Bitta ishlab chiqarish jarayoni doirasida texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish ishlab chiqarishni boshqarish tizimlari va korxonani boshqarish tizimlarini joriy etish uchun asos yaratadi.

Yondashuvlar turlicha bo‘lgani sababli quyidagi texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish turlari farqlanadi:

  • uzluksiz texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish (Process Automation);
  • diskret texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish (Factory Automation);
  • gibrid texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish (Hybrid Automation).

Ishlab chiqarish jarayonida avtomatlashtirishning texnik vositalaridan foydalanish

Ishlab chiqarishni avtomatlashtirish ishonchli, tuzilishi va boshqaruvi nisbatan sodda mashinalar, mexanizmlar hamda apparatlarning mavjud bo‘lishini talab etadi. Avtomatlashtirishning texnik vositalarini rivojlantirish murakkab jarayon bo‘lib, uning asosida, bir tomondan, avtomatlashtirilayotgan ishlab chiqarish korxonalari — iste’molchilarning manfaatlari, boshqa tomondan esa, bu vositalarni ishlab chiqaruvchi korxonalarning iqtisodiy sharoiti va imkoniyatlari yotadi. Rivojlanishning dastlabki rag‘bati yangi avtomatlashtirish texnikasini joriy qilish hisobiga iste’molchi korxonalar faoliyati samaradorligini oshirishdir. Avtomatlashtiriladigan obyektlarning vazifalari va texnik xususiyatlari xilma-xilligi tufayli funksional va konstruktiv xilma-xillikni kamaytirish, shu bilan birga avtomatlashtirilayotgan korxonalar talablarini maqbul darajada qondirish zarurati yuzaga kelgan. Bu masala standartlashtirish usullari yordamida hal etiladi.

Standartlashtirishning ikkita asosiy tamoyili ajratib ko‘rsatiladi:

  • Agregatlashtirish va blok-modulli tamoyil
  • Avtomatlashtirish vositalarini birxillashtirish (unifikatsiyalash)

Avtomatlashtirishning texnik vositalariga ham muayyan talablar qo‘yiladi. Jumladan:

  • Avtomatlashtirish vositalarining tarkibiga qo‘yiladigan talablar
  • Boshqarish algoritmlarini bajarish aniqligiga qo‘yiladigan talablar
  • Boshqarish tizimlariga xizmat ko‘rsatishning soddaligiga qo‘yiladigan talablar

Izohlar ro‘yxati

  1. ↑ Технические средства автоматизации в тепло-энергетике: Учеб. пособие для втузов/Г. Б. Беляев, В. Ф. Кузнщии, Н. И. Смирнов. М.: Энергонздат, 1982. — с.10-24 - 320 е., ил.

Adabiyotlar

L. I. Selevtsov, «Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish». Darslik: «Akademiya» nashriyot markazi

V. Yu. Shishmarev, «Avtomatika». Darslik: «Akademiya» nashriyot markazi