HTTPS xavfsiz veb-protokoli

HTTPS
Nomi Gipermatnni xavfsiz uzatish protokoli (Hyper Text Transfer Protocol Secure)
Darajasi (OSI modeliga ko‘ra) Amaliy
Oilasi TCP/IP
Yaratilgan: 2000-yil
Port/ID 443/TCP
Protokolning vazifasi Server bilan xavfsiz ulanishni ta’minlash
Spetsifikatsiya RFC 2818
Asosiy dasturiy amalga oshirishlar (mijozlar) veb-brauzerlar
Asosiy dasturiy amalga oshirishlar (serverlar) Apache, nginx, IIS
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

HTTPS (qisqartma, inglizcha Gipermatnni xavfsiz uzatish protokoli (Hyper Text Transfer Protocol Secure)) — protokol HTTPga shifrlash imkoniyatini qo‘shish orqali xavfsizlikni oshiruvchi kengaytma. HTTPS protokolida ma’lumotlar kriptografik protokollar — TLS yoki 2015-yilda eskirgan deb hisoblangan SSL orqali uzatiladi. TCP-porti 80 orqali ishlaydigan HTTPdan farqli o‘laroq, HTTPS uchun odatiy TCP porti — 443.

Protokol Netscape Communications kompaniyasi tomonidan Netscape Navigator brauzeri uchun 1994-yilda ishlab chiqilgan.

Ishlash prinsipi

HTTPS alohida protokol emas. Bu oddiy HTTP bo‘lib, u shifrlangan transport mexanizmlari — SSL va TLS orqali ishlaydi. U tarmoq ulanishini yashirin tinglashga asoslangan hujumlardan, ya’ni trafikni tutib olish (sniffing) hujumlari va o‘rtadagi odam (man-in-the-middle) turidagi hujumlardan himoya qiladi, buning uchun shifrlash vositalari ishlatilishi va server sertifikati tekshirilgan hamda ishonchli deb topilgan bo‘lishi kerak.

Odatiy holatda HTTPS URL manzili 443-raqamli TCP-portdan foydalanadi (himoyalanmagan HTTP esa 80-portdan). Veb-serverni HTTPS ulanishlariga tayyorlash uchun ma’mur mazkur veb-serverga ochiq va yopiq kalitlar bilan bog‘liq sertifikatni olib, tizimga o‘rnatishi kerak. TLSda ham asimmetrik shifrlash sxemasi (umumiy maxfiy kalitni hosil qilish uchun), ham simmetrik shifrlash (umumiy kalit yordamida shifrlangan ma’lumotlarni almashish uchun) qo‘llanadi. Ochiq kalit sertifikati ushbu ochiq kalit sayt egasiga tegishli ekanini tasdiqlaydi. Ulanish o‘rnatilayotganda ochiq kalit sertifikati va ochiq kalitning o‘zi mijozga yuboriladi; yopiq kalit esa mijozdan kelgan xabarlarni deshifrlash uchun ishlatiladi.

Bunday sertifikatni sertifikatlashtirish markaziga murojaat qilmasdan ham yaratish mumkin. Bunday sertifikatlar o‘z sertifikati bilan imzolanadi va o‘z-o‘zini imzolagan sertifikatlar (self-signed) deb ataladi. Sertifikatni boshqa usulda (masalan, sayt egasiga qo‘ng‘iroq qilib, sertifikatning nazorat yig‘indisini solishtirish orqali) tekshirmasdan HTTPSdan foydalanish vositachi hujumiga moyil bo‘ladi.

Bu tizimdan mijozni autentifikatsiya qilish, ya’ni serverga faqat ruxsat berilgan foydalanuvchilar kirishini ta’minlash uchun ham foydalanish mumkin. Buning uchun ma’mur odatda har bir foydalanuvchi uchun sertifikat yaratib, uni tegishli foydalanuvchining brauzeriga yuklaydi. Shuningdek, server ishonadigan tashkilotlar imzolagan barcha sertifikatlar qabul qilinadi. Bunday sertifikatda odatda ruxsat berilgan foydalanuvchining ismi va elektron pochta manzili bo‘ladi. Ular har bir ulanishda tekshiriladi va shu orqali parol kiritmasdan foydalanuvchining shaxsi tasdiqlanadi.

HTTPSda shifrlash uchun 40, 56, 128 yoki 256 bit uzunlikdagi kalitlardan foydalaniladi. Ayrim eski brauzerlarda kalit uzunligi 40 bit bo‘lgan (masalan, IE brauzerining 4.0 gacha bo‘lgan versiyalarida). Bunga AQSHdagi eksport cheklovlari sabab bo‘lgan. 40 bitli kalit ishonchli emas. Yetarli xavfsizlik darajasini ta’minlash uchun ko‘plab zamonaviy saytlar 128 bitli kalit yordamida shifrlashni qo‘llab-quvvatlaydigan yangi brauzer versiyalaridan foydalanishni talab qiladi. 128 bitli kalit bilan shifrlash parollarni taxminan topish va shaxsiy ma’lumotlarga kirishni ancha qiyinlashtiradi.

An’anaviy tarzda bitta IP manzilda faqat bitta HTTPS sayt ishlashi mumkin. Turli sertifikatlarga ega bir nechta HTTPS saytning bitta manzilda ishlashi uchun TLSning Server Name Indication (SNI) deb nomlangan kengaytmasi qo‘llanadi.

17-iyul, 2017-yil holatiga ko‘ra, 22,67 % — «Alexa top 1,000,000» ro‘yxatidagi saytlarning HTTPSdan odatiy foydalanish ulushi. Rossiyada ro‘yxatdan o‘tgan barcha domenlarning 4,04 % qismida HTTPS qo‘llanadi.

HTTPSda identifikatsiya

Serverni identifikatsiya qilish

HTTP/TLS-so‘rovlari URI manzilini ajratib aniqlash orqali hosil qilinadi va natijada mijozga xost nomi ma’lum bo‘ladi. Aloqa boshida server mijozga o‘z sertifikatini yuboradi, shunda mijoz serverni identifikatsiya qila oladi. Bu vositachi hujumining oldini olishga yordam beradi. Sertifikatda serverning URI manzili ko‘rsatiladi. Xost nomi va sertifikatdagi ma’lumotlarning mosligi RFC2459 protokoliga muvofiq tekshiriladi.

Agar server nomi sertifikatda ko‘rsatilgan nomga mos kelmasa, brauzer kabi foydalanuvchi dasturlari bundan foydalanuvchini ogohlantiradi. Odatda brauzerlar foydalanuvchiga ikkita tanlov beradi: himoyalanmagan ulanishni davom ettirish yoki uni uzish.

Mijozni identifikatsiya qilish

Odatda serverda mijozni identifikatsiya qilish uchun yetarli ma’lumot bo‘lmaydi. Biroq ulanish xavfsizligini oshirish uchun «ikki tomonlama autentifikatsiya» (two-way authentication) qo‘llanadi. Bunda mijoz serverning sertifikatini tasdiqlagach, server ham mijozdan sertifikat talab qiladi. Shunday qilib, mijozni tasdiqlash jarayoni serverni identifikatsiya qilishga o‘xshaydi.

HTTP va HTTPSdan birgalikda foydalanish

Saytlarda HTTP va HTTPS imkoniyatlaridan aralash foydalanish foydalanuvchining axborot xavfsizligiga tahdid tug‘dirishi mumkin. Masalan, saytning asosiy sahifalari HTTPS orqali, CSS va JavaScript resurslari esa HTTP orqali yuklansa, tajovuzkor ularni yuklash vaqtida o‘z kodini kiritib, HTML sahifadagi ma’lumotlarni qo‘lga kiritishi mumkin. Shunday zaifliklarga qaramay, ko‘plab saytlar HTTPSni qo‘llab-quvvatlamaydigan tashqi xizmatlardan kontent yuklaydi. HSTS mexanizmi esa hatto odatda HTTP ishlatiladigan joylarda ham HTTPS ulanishidan majburiy foydalanishni ta’minlab, bunday zaifliklarning oldini olishga yordam beradi.

Trafik tahlili yordamidagi hujumlar

HTTPSda trafik tahliliga bog‘liq zaifliklar aniqlangan. Trafikni tahlil qilish hujumi — himoyalangan aloqa kanalida uzatilayotgan xabarlarning hajmi va uzatilish vaqtini o‘lchash orqali shifrlangan ma’lumotlarning ayrim xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan hujum turidir. Trafikni tahlil qilish mumkin, chunki SSL/TLS shifrlashi trafik mazmunini o‘zgartiradi, lekin uning hajmi va uzatilish vaqtiga juda kam ta’sir ko‘rsatadi. 2010-yil may oyida Microsoft Research hamda Indiana universiteti tadqiqotchilari paketlar hajmi kabi bilvosita ma’lumotlar orqali foydalanuvchiga oid batafsil maxfiy ma’lumotlarni aniqlash mumkinligini ko‘rsatdilar. Trafik tahlilchisi foydalanuvchining kasallik tarixi, ishlatgan dori vositalari va o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlari, oilaviy daromadi hamda boshqa ma’lumotlarini qo‘lga kirita olgan. Bularning barchasi sog‘liqni saqlash, soliqqa tortish va boshqa sohalardagi bir nechta zamonaviy veb-ilovalarda HTTPS ishlatilganiga qaramay amalga oshirilgan.

1-rasm. Tarmoqning standart konfiguratsiyasi. Mijoz kompyuteridagi (CH) foydalanuvchi xavfsiz tranzaksiyani amalga oshirmoqchi, ammo «o‘rtadagi odam» hujumiga nisbatan zaif holatda.

Vositachi hujumi

Vositachi hujumida HTTPS serverining ochiq kalit sertifikatini brauzerga yuborishi xususiyatidan foydalaniladi. Agar ushbu sertifikat ishonchsiz bo‘lsa, ma’lumot uzatish kanali tajovuzkor hujumiga nisbatan zaiflashadi. Bunday hujumda HTTPS serverini tasdiqlovchi asl sertifikat o‘zgartirilgan sertifikatga almashtiriladi. Brauzer ogohlantirish chiqarganida foydalanuvchi sertifikatni qayta tekshirishga e’tibor bermasa, hujum muvaffaqiyatli bo‘ladi. Bu holat, ayniqsa, o‘z-o‘zini imzolagan sertifikatlar bilan tez-tez duch keladigan xususiy tashkilotlarning ichki tarmoqlaridan foydalanuvchilar orasida keng tarqalgan.

1-rasmda tajovuzkor xavfsiz tranzaksiyani amalga oshirayotgan mijoz va server o‘rtasida shlyuz vazifasini bajaradigan holat tasvirlangan. Shunday qilib, mijozning butun trafigi tajovuzkor orqali o‘tadi va u trafikni istagan tomonga yo‘naltirishi mumkin. Bunda quyidagi harakatlar bajariladi:

  1. Tajovuzkor mijoz va server o‘rtasiga joylashadi;
  2. Mijozdan serverga yuboriladigan barcha xabarlarni o‘zgartirmasdan uzatadi;
  3. Serverdan yuborilib, standart shlyuz orqali o‘tadigan xabarlarni tutib oladi;
  4. O‘z-o‘zini imzolagan sertifikat yaratib, server sertifikatini unga almashtiradi;
  5. Soxta sertifikatni mijozga yuboradi;
  6. Mijoz sertifikatni tasdiqlagach, ikkita himoyalangan ulanish o‘rnatiladi: biri tajovuzkor va server o‘rtasida, ikkinchisi esa tajovuzkor va mijoz o‘rtasida.

Bunday hujum natijasida mijoz ham, server ham o‘zaro xavfsiz ulanish o‘rnatgan deb o‘ylaydi, ammo tajovuzkor ham yopiq kalitga ega bo‘ladi va kanaldagi istalgan xabarni deshifrlashi mumkin.

Adabiyotlar