Tovush bosimi — elastik muhitda yuzaga keladigan o‘zgaruvchan ortiqcha bosim bo‘lib, u muhit orqali o‘tadigan tovush to‘lqini ta’sirida paydo bo‘ladi. O‘lchov birligi Xalqaro birliklar tizimi (SI) — paskal (Pa).
Muhitning bir nuqtasidagi tovush bosimining oniy qiymati vaqt o‘tishi bilan ham, muhitning boshqa nuqtalariga o‘tilganda ham o‘zgaradi. Shu sababli amaliy jihatdan ushbu kattalikning o‘rtacha kvadratik qiymati muhim bo‘lib, u tovush intensivligi:
Bu yerda:
- — tovush intensivligi, W/m²;
- — tovush bosimi, Pa;
- — solishtirma akustik qarshilik muhitga xos;
- — vaqt bo‘yicha o‘rtachalash.
Davriy tebranishlarni ko‘rib chiqishda ba’zan tovush bosimi amplitudasidan foydalaniladi. Masalan, sinusoidal to‘lqin uchun
bu yerda — tovush bosimi amplitudasi.
Tovush bosimi darajasi (ingl. SPL, tovush bosimi darajasi (sound pressure level)) — logarifmik birliklarda o‘lchangan tovush bosimi qiymati bo‘lib, tayanch (boshlang‘ich) bosimga nisbatan olinadi = 20 µPa, bu qiymat eshitish chegarasiga mos keluvchi sinusoidal tovush to‘lqinining chastotasi 1 kHz:
- dB.
Agar tayanch bosimni ko‘rsatish zarur bo‘lsa, uning qiymati daraja belgisidan keyin qavs ichida yoziladi. Masalan: LP (tayanch 20 µPa) = 20 dB yoki LP (re 20 µPa) = 20 dB (re — ingl. tayanch (reference) so‘zining qisqartmasi); qisqa yozuv shakli ham qo‘llanadi — LP/20 µPa = 20 dB. Tayanch bosim qiymatini daraja qiymatidan keyin, majburiy bo‘shliqdan so‘ng qavs ichida ko‘rsatishga ham ruxsat etiladi. Masalan: 20 dB (tayanch 20 µPa); amaliyotda qisqa yozuv shakli ham qo‘llanadi. Masalan: 20 dB (20 µPa).
Tovush bosimi darajasiga misollar
Quyida tovush bosimi darajalari dB (tayanch 20 µPa) da keltirilgan:
- 0 — umuman eshitilmaydi — chastotasi 1 kHz bo‘lgan sinusoidal to‘lqin uchun eshitish chegarasi;
- 5 — deyarli eshitilmaydi — tog‘lardagi sukunat;
- 10 — deyarli eshitilmaydi — shivirlash, soatning chiqillashi, barglarning mayin shitirlashi, igna tushishining tovushi;
- 15 — zo‘rg‘a eshitiladi — barglarning shitirlashi;
- 20 — zo‘rg‘a eshitiladi — ochiq joydagi fon shovqini darajasi;
- 25 — sokin — qishloq hududi yo‘llardan uzoqda, 0,5 m masofadagi mushukning xurillashi;
- 30 — sokin — devor soati, turar joy xonalarida joylashgan doimiy shovqin manbalari uchun ruxsat etilgan eng yuqori shovqin darajasi: tunda 21:00 dan 7:00 gacha;
- 35 — yaxshi eshitiladi — past ovozdagi suhbat, sokin kutubxona, liftdagi shovqin;
- 40 — yaxshi eshitiladi — past ovozdagi suhbat, muassasa (ofis), konditsioner shovqini, qo‘shni xonadagi televizor shovqini;
- 50 — aniq eshitiladi — o‘rtacha balandlikdagi suhbat, sokin ko‘cha, kir yuvish mashinasi;
- 60 — o‘rtacha shovqinli — baland ovozdagi suhbat, idoralar uchun me’yor;
- 65 — shovqinli — 1 m masofadagi baland ovozdagi suhbat;
- 70 — juda shovqinli — 1 m masofadagi baland ovozdagi suhbatlar, yozuv mashinkasining shovqini, shovqinli ko‘cha, changyutgich 3 m masofada;
- 75 — shovqinli — qichqiriq, kulgi 1 m masofadan, eski temiryo‘l vagonida;
- 80 — juda shovqinli — baland ovozli budilnik 1 m masofada, qichqiriq, mototsikl, tovush so‘ndirgichi bilan, ishlayotgan dvigatel shovqini yuk avtomobilida, uzoq davom etadigan tovush eshitish qobiliyatini pasaytiradi;
- 85 — juda shovqinli — baland qichqiriq, tovush so‘ndirgichli mototsikl;
- 90 — juda shovqinli — baland qichqiriqlar, pnevmatik bolg‘a, og‘ir dizelli yuk mashinasi 7 m masofada, yuk vagoni 7 m masofada, bu tovushni payqamaslik deyarli mumkin emas;
- 95 — juda shovqinli — metro vagoni 7 m masofada, 1 m masofada pianinoni baland ovozda chalish;
- 100 — o‘ta shovqinli — 5—7 m masofadagi baland avtomobil signali, temirchilik sexi, juda shovqinli zavod;
- 110 — o‘ta shovqinli — ishlayotgan traktor 1 m masofada, baland musiqa, vertolyot;
- 115 — o‘ta shovqinli — 1 m masofadagi qum purkash apparati, kuchli avtomobil sabvuferi, velosiped uchun pnevmatik signal;
- 120 — deyarli chidab bo‘lmas darajada — og‘riq chegarasi, momaqaldiroq, pnevmatik bolg‘a, vuvuzela 1 m masofada, stadiondagi shovqin, kislorod gorelkasi;
- 130 — og‘riq — sirena, qozonlarni parchinlash jarayonidagi shovqin, eng baland qichqiriq bo‘yicha rekord, mototsikl (tovush so‘ndirgichsiz);
- 140 — shikastlanish — ichki quloqda — reaktiv samolyotning 25 m masofada uchishi, rok-konsertda eng yuqori ovoz balandligi;
- 150 — kontuziya, jarohatlar — oy raketasining 100 m masofada uchishi, reaktiv dvigatelning 30 m masofadagi shovqini, avtomobil audio tizimlari bo‘yicha musobaqalar, ko‘rish qobiliyati yomonlashadi;
- 160 — shok, jarohatlar, quloq pardasining yorilishi mumkin — o‘q uzish — miltiqdan quloqqa yaqin masofada, avtomobil audio tizimlari bo‘yicha musobaqalar, zarba to‘lqini: tovushdan tez uchuvchi samolyot yoki portlash sababli yuzaga keladigan bosim 0,002 MPa;
- 165—185 — yorug‘lik-shovqin granatasi;
- 194 — 0,1 MPa bosimga ega havo zarba to‘lqini, bu bosim atmosfera bosimiga teng; o‘pka yorilishi mumkin;
- 200 — 0,2 MPa bosimga ega havo zarba to‘lqini, tezda o‘lim yuz berishi mumkin;
- 250 — trinitrotoluol portlaganda yuzaga keladigan havo zarba to‘lqinining maksimal bosimi — 60 MPa;
- 282 — havo zarba to‘lqinining yadroviy portlash paytidagi maksimal bosimi — 2500 MPa;
- 300 — o‘rtacha detonatsiya bosimiga ega bo‘lgan oddiy portlovchi moddalar — 20 000 MPa;
- 374 — yadroviy portlash sodir bo‘lgan paytdagi reaksiya mahsulotlarining maksimal bosimi — 100 000 000 MPa;
- 2367 — Plank bosimi — 4,63309·10113 Pa.
140 dB dan yuqori bosim (tayanch 20 µPa) quloq pardasining yorilishiga sabab bo‘lishi mumkin, barotravmalar (barotrauma) va hatto o‘limga olib kelishi mumkin.