Toshkent iqlimi haqida

Toshkent iqlimi — keskin kontinental. Yozi issiq va quruq, kuz, qish hamda bahordagi ob-havo esa o‘zgaruvchan, biroq umuman olganda iliq bo‘ladi.

Toshkent iqlimi butun Markaziy Osiyo mintaqasida eng yaxshi o‘rganilgan iqlim hisoblanadi. Shaharning iqlim sharoitlari bo‘yicha dastlabki, muntazam bo‘lmagan kuzatuvlarni rossiyalik meteorologlar hali 1865-yilda boshlagan. 1876-yilda harbiy-topografiya bo‘limi qoshidagi Astronomiya va fizika observatoriyasi hududida Turkiston harbiy okrugi meteorologiya stansiyasi ish boshlagan. U hozirgacha ayni shu joyda faoliyat yuritmoqda.

Xususiyatlari

Toshkentda keskin kontinental iqlim hukm suradi, biroq unga subtropik ta’sir ham xos. Shu sababli yoz issiq va qurg‘oqchil bo‘ladi, qish esa o‘rtacha oylik haroratlar bo‘yicha iliq hisoblansa-da, ba’zan sovuq kelishi mumkin. Tog‘larga yaqinligi tufayli shaharda yiliga o‘rtacha 400 mm yog‘in yog‘adi. Bu g‘arbiy O‘zbekistonning tekislikdagi chala cho‘l va cho‘llariga qaraganda ancha ko‘p. O‘tgan asr davomida yillik yog‘in miqdori 60 mm dan ko‘proqqa oshgan. Bu ham atmosfera sirkulyatsiyasidagi tebranishlar, ham o‘lchash usullarining o‘zgarishi bilan bog‘liq (1960-yillarda SSSR meteorologiya stansiyalarida yomg‘ir o‘lchagichlar yog‘in o‘lchagichlarga almashtirilgan va o‘lchagichlarning ho‘llanishiga tuzatmalar kiritila boshlangan). Eng ko‘p yog‘in (802 mm) 1969-yilda, eng kam yog‘in (141 mm) esa 1917-yilda qayd etilgan. Eng quruq oylar — iyul (4 mm yog‘in) va avgust (1 mm), eng seryog‘in oy esa mart (69 mm).

Yog‘in odatda yomg‘ir (yiliga 98 kun), kamroq hollarda qor (27 kun) va qor aralash yomg‘ir (14 kun) ko‘rinishida yog‘adi.

Qor qoplami Toshkentda barqaror emas va qish davomida jami 32 kun saqlanadi. Uning qalinligi odatda bir necha sm bo‘ladi, ammo ayrim yillarda 30–40 sm ga, yanvarda esa 50 sm ga yetadi. Tuman yiliga 17 kun, asosan noyabrdan martgacha kuzatiladi (eng ko‘p dekabrda — 6 kun). Momaqaldiroq ham yiliga 17 kun, martdan avgustgacha kuzatiladi (eng ko‘p mayda — 5 kun).

Shahar shimol tomondan tog‘ tizmalari bilan himoyalangan. Shu sababli ayozlar shimoldan sovuq havo massalari kirib kelganda ham bu yerda uzoq davom etmaydi, biroq havo ochilganda harorat ba’zan -20 °C va undan ham pastga tushadi. Yozda tog‘oldi hududidagi quruq havo tez qiziydi va harorat ko‘pincha +35+40 °C ga yetadi.

Shahar tarixidagi eng past harorat -29,5 °C (20-dekabr 1930-yil), eng yuqori harorat esa +44,6 °C (18-iyul 1997-yil). Yozdagi shamolsiz, o‘ta issiq 40 kunlik davr chilla deb ataladi va Toshkent shahar madaniyatining ajralmas qismidir.

Bahor va kuz erta boshlanadi. Buning asosiy sababi — yaqin atrofda dengiz va okeanlar bo‘lmagani uchun shaharda havo tez isib, tez sovishidir. Biroq havo namligi pastligi sababli soyada va tunda havo tezroq soviydi, shu bois issiqqa chidash osonroq bo‘ladi. Shu jihatdan Toshkent iqlimi Sochi iqlimidan sezilarli farq qiladi, garchi Sochida (+14,6 C°) va Toshkentda (+15,2 C°) o‘rtacha yillik harorat deyarli bir xil bo‘lsa-da.

Toshkent iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 22,6 27,0 32,5 36,6 39,9 43,0 44,6 43,1 40,0 37,5 31,6 27,3 44,6
O‘rtacha maksimal t, °C 7,2 9,5 16,0 22,3 28,0 33,6 35,9 34,9 29,5 22,2 14,1 8,6 21,8
O‘rtacha harorat, °C 2,3 4,2 10,2 15,9 21,1 26,2 28,3 26,6 21,0 14,4 8,1 3,5 15,2
O‘rtacha minimal t, °C −1,3 0,1 5,3 10,1 14,3 18,4 20,1 18,4 13,4 8,3 3,6 −0,1 9,2
Mutlaq minimal t, °C −28 −25,6 −16,9 −6,3 −1,7 3,8 8,2 5,7 0,1 −11,2 −22,1 −29,5 −29,5
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 55 72 66 63 41 17 3 2 5 24 51 58 457

Boshqa xususiyatlar

Toshkentda tumanli, momaqaldiroqli va chang bo‘ronli kunlar 1940-yildan boshlab qayd etiladi. Shu bilan birga, iqlimning umumiy isishi natijasida yiliga tuman kuzatiladigan kunlar soni o‘rtacha qirq kundan o‘n besh kungacha kamaygan. Bu ko‘rsatkich, ayniqsa, 1970–1988-yillar oralig‘ida keskin pasaygan.

Iqlim tendensiyalari

107 yillik meteorologik kuzatuvlar davomida shahar hududidagi o‘rtacha yillik harorat har yili o‘rtacha +0,018 darajaga ko‘tarilgan. Bu isish, ayniqsa, qishki davrda yaqqol sezilgan: qishki harorat yiliga o‘rtacha +0,024 darajaga oshgan. Shu bilan birga, shaharda 20 darajali ayozlar kuzatilmay qo‘ygan: XX asr oxiriga kelib mutlaq minimal harorat birdaniga +9 darajaga ko‘tarilib, 20 darajali sovuqdan 11 darajali sovuqqacha o‘zgargan. Bundan tashqari, dastlabki sovuq tushadigan sana yil oxiriga tomon deyarli bir oyga surilgan. So‘nggi sovuq tushadigan sana esa yil boshiga tomon 13 kunga siljigan. Natijada, so‘nggi 100 yil ichida Toshkentda sovuqsiz davr davomiyligi qirq kundan ko‘proqqa uzaygan.

Shahar va viloyat iqlimiga oid, Dalvarzin meteorologiya stansiyasidan olingan ma’lumotlarni taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, bu stansiya Toshkentdan taxminan yuz kilometr janubda joylashgan bo‘lsa-da, global isish bilan bir qatorda, Toshkentning o‘zida iqlimning iliqlashishiga shaharning kengayishi va buning natijasida megapolis infratuzilmasining isituvchi ta’siri kuchayishi ham sabab bo‘lgan. 1933–2006-yillar davomida Toshkentning o‘sishi hisobiga uning o‘z iqlimiga ko‘rsatgan isituvchi ta’siri +0,4 darajadan oshgan. Biroq bu ta’sir yozda kuchliroq sezilgan: haroratning oshishi +0,6 darajani tashkil etgan.