Chashmai Ayyub maqbarasi

Chashma-Ayyub maqbarasi
o‘zb. Chashmayi Ayyub
Мавзолей Чашма-Айюб
Chashma-Ayyub maqbarasi
39°46′42″ shim. k. 64°24′08″ sharq. u.HGYO
Turi Diqqatga sazovor joy
Mamlakat  O‘zbekiston
Shahar Buxoro
Diniy mansublik islom, yahudiylik, xristianlik
Bino turi sig‘inish joyi
Me’moriy uslub Markaziy Osiyo me’morchiligi (chodirsimon gumbaz Xorazm me’morchiligi an’analari asosida qurilgan)
Asoschisi Amir Hajjaj
Asos solingan sana XII asr
Qurilish davri XII asr — XVI asr
Muqaddas yodgorliklar va ziyoratgohlar Tabarruk qoldiqlari: Qur’onda va Qadimgi Ahdda (Bibliyada) zikr etilgan payg‘ambar Ayyub (Iov)
Muqaddas buloq
Maqomi qo‘riqlanadi
Qurilish materiali Pishiq g‘isht
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Chashma-Ayyub maqbarasi (o‘zb. Chashmayi Ayyub — so‘zma-so‘z «Buloq — Ayyubniki (Iovniki)») — Buxoroning eng sirli binolaridan biri (O‘zbekiston); qadimdan e’zozlab kelinadigan maskan, quduq bo‘lib, rivoyatga ko‘ra, undagi buloq Bibliyada zikr etilgan Iov-Ayyub.

Bu inshoot o‘ziga xos tashqi ko‘rinishi va tuzilishi, shuningdek, murakkab hamda to‘liq aniqlanmagan qurilish tarixi bilan ajralib turadi. Rivoyatga ko‘ra, mozorning bunyod etilishi Qoraxoniylar vakili Arslonxon hukmronligi davriga, ya’ni XII asrga to‘g‘ri keladi. Biroq bino ichidagi lavhaga bitilgan yozuvda u 1379—1380-yillarda Amir Temur davrida Amir Hajjaj tomonidan qurilgani qayd etilgan. Binoning kirish qismiga yaqin joylashgan sharqiy yarmi XIV—XVI asrlarda qo‘shib qurilgan.

Ushbu me’moriy yodgorlik shaharning markaziy madaniyat va istirohat bog‘ida joylashgan. Bog‘ turli davrlarda S. M. Kirov va Somoniylar nomlari bilan atalgan. 1930-yillargacha bu hududda kichik qabriston mavjud bo‘lgan.

«Sayli nav» (Yangi yil) bayramidan keyin Chashma-Ayyub mozori (shuningdek, Ismoil Somoniy mozori) yaqinidagi qabristonda «sayli mozor» deb atalgan uch kunlik marosim o‘tkazilgan. Bu marhumlarni xotirlash marosimi bo‘lib, unda asosan ayollar qatnashgan.

1991-yildan buyon Chashma-Ayyubda Buxoroning suv ta’minoti tarixi muzeyi ekspozitsiyasi faoliyat yuritadi. Bu yerda Buxoro vohasining suv ta’minoti tarixi, suv inshootlarining turlari hamda ushbu inshootlarning rivojlanishi yoritilgan.

Muqaddas Iov payg‘ambar bulog‘ini nafaqat musulmonlar, balki Buxorodagi pravoslav cherkovi ham e’zozlaydi. 2017-yilda Buxoro va sabr-toqatli Iov payg‘ambar bulog‘iga tashrif buyurgan shaxs — Moskva va butun Rus patriarxi Kirill.

Chashma-Ayyub O‘zbekistonning madaniy meros obyektlaridan biri hamda YUNESKOning Butunjahon merosi obyekti maqomiga nomzodlardan biridir.

Me’morchiligi

Chashma-Ayyub maqbarasi Tomas Teylor Hammond suratida. 1964-yil

Yodgorlik to‘rtta xonadan iborat murakkab to‘rtburchak bino bo‘lib, xonalar g‘arbdan sharqqa qarab anfilada usulida — ya’ni bir qator bo‘lib joylashgan. Xonalarning har biri gumbaz bilan yopilgan bo‘lib, birortasining shakli boshqasini takrorlamaydi. Inshootning tashqi ko‘rinishi o‘ziga xos va betakror, ayniqsa shimol yoki janub tomondan qaralganda bu yaqqol ko‘zga tashlanadi.

Maqbaraning bosh fasadi sharqqa qaragan. Uning ichki qismida quyidagilar joylashgan: dahliz, buloq ustiga qurilgan «muqaddas quduq» joylashgan xona; uning ortida esa masjid va mehrob uchun ajratilgan ravoq (mehrob) bor. Shu yerda go‘rxona — Ayyubning dafn etilgan joyi ham mavjud bo‘lib, u sag‘ana bilan belgilangan (islom me’morchiligida bu atama pishiq yoki xom g‘ishtdan qurilgan, gumbazsimon yoxud tekis yopmali, bir xonali yer usti yoki yarim yerosti qabr inshootini anglatadi).

Maqbara yonida joylashgan qabriston. XX asr boshlarida olingan surat

Go‘rxonadagi yirik quyma ganchdan ishlangan muqarnas bezaklar burchaklardan o‘n ikki qirrali yulduzlarning konturlari bo‘ylab uch qavat hosil qilib ko‘tariladi va kichik burchak ravog‘chalari tizimini shakllantiradi. Bu ravog‘chalar yassi, kichik gumbazga o‘tishni ta’minlaydi. Bunday me’moriy yechim hatto temuriylar davriga oid Samarqand yodgorliklarida ham uchramaydi. Bu yerda faqat reja ko‘rinishida chizilgan loyihadan murakkab fazoviy shakl hosil qilish mahorati namoyon bo‘ladi. Bunday usul kuzatuvchiga tushunarsizdek tuyulishi mumkin, ammo O‘zbekistonning mohir xalq ustalari hanuzgacha undan foydalanadi.

Binoning g‘arbiy tomonida bo‘ylama o‘qni yakunlovchi kvadrat xona tashqi tomondan pastak kvadrat asosga o‘rnatilgan silindrsimon baraban bilan ajralib turadi. Uning usti konussimon chodir shaklidagi tom bilan qoplangan. Manbalarda Buxoro me’morchiligiga xos bo‘lmagan bu chodirsimon shakl qurilishda Xorazmdan, go‘yoki Amir Temur tomonidan olib kelingan ustalar qatnashgani bilan izohlanadi. Biroq Xorazmda XIV asrga mansub chodirsimon inshootlar ma’lum emas, mashhur Xorazm chodirsimon tomlari esa XII asr binolarini bezab turadi. Ularning Chashma-Ayyub tomiga faqat qisman o‘xshashi ushbu qism ancha ilgari qurilgan, degan fikrni qo‘llab-quvvatlaydi. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo va O‘zbekiston me’morchiligi tarixchisi V. A. Nilsen, Amir Temur davridagi binolarda konussimon tomlar odatiy emasligini qayd etib, shunday taxmin qilgan: «…bu shakl Buxoroda ham xuddi Xorazm yoki Yettisuvdagidek an’anaviy bo‘lgan».

Silindrsimon baraban sirtidagi puxta g‘isht terimi — keng va chuqur vertikal choklarning muayyan maromda almashinib turishi — saljuqiy-qoraxoniy me’morchiligiga xos bo‘lib, XIV asr me’morchiligi uchun mutlaqo odatiy emas. Silindrsimon barabanning shakli va qurilish usullari XI—XII asrlar me’moriy estetikasiga tabiiy mos tushadi, biroq bir qarashga ko‘ra, mo‘g‘ullar istilosidan keyingi davr me’morchiligiga yotdir.

Go‘rxonaga kirish eshigi tepasida mayolika usulida ishlangan moviy-yashil koshinlarga o‘yib bitilgan tarixiy yozuv bor. U Amir Temur davrida yaratilgan, ammo ta’mirlash ishlaridan birida matnning o‘rtasidagi mayolika koshinlarining o‘rni almashib qolgan. Bundan tashqari, ayrim koshinlar yo‘qolgan. Quyida yozuvning tiklangan matni keltiriladi: «Ushbu binoning qurilishi Movarounnahr va Xuroson sultoni Amir Temur Ko‘ragonning — Alloh uning barcha musulmonlarga qilgan marhamatini ziyoda qilsin! — farmoyishiga binoan Amir Hajjajning sa’y-harakatlari bilan 785-yil (1383—1384) oylarida yakunlandi».

Chashmayi Ayyub maqbarasi o‘zbek so‘mining 3 so‘mlik, 1994-yilda chiqarilgan va hozir muomaladan olingan banknotida tasvirlangan.

Go‘rxonaga kirish eshigi tepasida, yuqorida qayd etilgan yozuvdan balandroqda, katta yog‘och taxtaga o‘yib bitilgan Ayyubning Buxoroga kelishi haqidagi tarixiy matn mavjud. U shikasta uslubida bitilgan bo‘lib, uning manbasi sifatida Buxoro tarixchisi al-G‘unjor, — «Tarixi Buxoro» («Buxoro tarixi», X asr) asari ko‘rsatiladi. Shu yozuv atrofida ham xuddi shunday shikasta xatida Qur’ondan parcha bitilgan. Yozuvning xati biroz dag‘al bo‘lib, bu matn o‘yilgan yog‘ochning (taxminlarga ko‘ra, g‘ujum daraxtining) juda qattiqligi bilan izohlanadi. Shunga qaramay, diakritik nuqtalar muntazam qo‘yilgan va yozuvni pastdan qarab ham bemalol o‘qish mumkin. Bundan tashqari, matn sodda uslubda yozilgan, unda murakkab nutqiy iboralar yo‘q. Demak, u boshlang‘ich savodga ega ziyoratchilar uchun ham tushunarli bo‘lgan.

Rivoyatlar va afsonalar

Qadimiy qo‘lyozmalarda qayd etilgan rivoyatda quyidagi voqea bayon qilinadi. Uzoq safardan horigan payg‘ambar Ayyub (Iov) Amudaryodan o‘tib Buxoroga yetib keladi. Shahar aholisi uni izzat-ikrom bilan kutib oladi. Minnatdorlik belgisi sifatida Iov shunday duo qiladi: «Ey Xudo! Ularning avlodlariga mo‘l-ko‘lchilik ato et, dushmanlarini mag‘lub qil, ularni fitna-fasoddan asra!». U aynan shu joyda, Buxoroda vafot etgan. Bu maskan hozirgacha saqlangan va mozor sifatida e’zozlanadi; uning ostidagi buloq, rivoyatga ko‘ra, jannat (behisht) buloqlaridan biri sanaladi. Aytishlaricha, uning yonida qishda ham barglari yashil turadigan daraxt o‘sgan.

Iov haqidagi rivoyatning boshqa bir talqiniga ko‘ra, u to‘xtagan joyda hassasini yerga urgach, buloq otilib chiqqan. Uning suvi shifobaxsh sanalgan va bu yerga ko‘plab ziyoratchilar kela boshlagan. Vaqt o‘tishi bilan bu joy mozor — ziyoratgoh maqomini olgan. Atrofida qabriston paydo bo‘lgan va u ming yildan ortiq vaqt davomida faoliyat ko‘rsatgan. Buloq suvi teri kasalliklarini, hatto moxovlikni ham davolaydi, deb hisoblangan.

Adabiyotlar

  • Ashurov Ya. S. Buxoro / D. N. Namozov tahriri ostida — T.: O‘zbekiston, 1968. — 104 bet
  • Buxoro // O‘zbekiston me’moriy epigrafikasi / Abduhalikov F. F.. — T. : Usbekistan today, 2016.
  • Pugachenkova G. A. Samarqand va Buxoroning qadimiy yodgorliklari bo‘ylab. — M. : San’at, 1968. — 205 bet
  • Rempel L. I. Uzoq va yaqin. Buxoro qaydlari. — T. : G‘. G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1981. — 304 bet
  • Pugachenkova G. A. Amir Temur davrida Markaziy Osiyo me’morchiligi. Toshkent, 1976.