Superkompyuter nima

«Cray-2» — 1985—1989-yillardagi eng tezkor kompyuter

Superkompyuter (ingl. Supercomputer, O‘ta qudratli EHM, Super EHM, o‘ta qudratli hisoblash mashinasi) — ixtisoslashgan hisoblash mashinasibo‘lib, texnik ko‘rsatkichlari va hisoblash tezligi jihatidan umumiy maqsadli kompyuterlardan ancha ustun turadi.

Odatda, zamonaviy superkompyuterlar ko‘p sonli yuqori unumdor server kompyuterlaridaniborat. Ular yuqori tezlikdagi mahalliy aloqa magistrali orqali o‘zaro bog‘lanib, maksimal unumdorlikka aynan parallel hisoblashlarda erishadi.

Ta’rifga oid muammolar

«Superkompyuter» tushunchasining ta’rifi ko‘p bor bahs va munozaralarga sabab bo‘lgan.

Bu atamaning muallifligi ko‘pincha Jorj Entoni Maykl (ingl. George Anthony Michael) va Sidni Fernbax (ingl. Sidney Fernbach) nomlari bilan bog‘lanadi. Ular XX asrning 60-yillari oxirida Livermor milliy laboratoriyasidava CDCkompaniyasida ishlagan. Biroq 1920-yildayoq New York World gazetasi «superhisoblashlar» haqida yozgan. Ular tabulyator IBMyordamida bajarilgan. Bu qurilma Kolumbiya universiteti buyurtmasiga ko‘ra yig‘ilgan.

«Superkompyuter» atamasini keng ommaga tanitgan kompyuter tizimlari Seymur Kreytomonidan yaratilgan edi. Jumladan, CDC 6600, CDC 7600, Cray-1, Cray-2, Cray-3[ingl.] va Cray-4[ingl.]kabi mashinalar keng tarqaldi. Seymur Krey hisoblash mashinalariniyaratgan bo‘lib, ular davlat, sanoat hamda akademik ilmiy-texnik loyihalarning asosiy hisoblash vositalari sifatida AQSHda 60-yillarning o‘rtalaridan 1996-yilgacha qo‘llanilgan. O‘sha davrda «superkompyuter» atamasiga hazil tariqasida «Seymur Krey yaratgan istalgan kompyuter» deb ta’rif berishgan. Kreyning o‘zi esa yaratgan qurilmalarini hech qachon superkompyuter deb atamagan, ularni oddiygina kompyuterlar deb nomlashni afzal ko‘rgan.

Kreyning kompyuter tizimlari bozorda 5 yil, 1985-yildan 1990-yilgacha yetakchilik qilgan. XX asrning 80-yillarida yuqori unumdor kompyuterlar yaratadigan ko‘plab kichik raqobatchi kompaniyalar paydo bo‘ldi. Biroq 90-yillar o‘rtalariga kelib, ularning aksariyati bu sohani tark etdi. Hatto sharhlovchilar «superkompyuterlar bozori inqirozi» haqida gapira boshlashdi.

Hozirgi vaqtda har bir superkompyuter kompyuter sanoatining «an’anaviy» yirik kompaniyalaridan biri (masalan, IBM, Hewlett-Packard, NEC va boshqalar) tomonidan yaratiladigan noyob tizimdir. Bu kompaniyalar dastlabki ko‘plab ishlab chiqaruvchilarni ularning tajribasi va texnologiyalari bilan birga sotib olgan. Cray kompaniyasi hamon superkompyuter ishlab chiqaruvchilari orasida munosib o‘rin egallaydi.

Atamaning juda moslashuvchanligi sababli «superkompyuter» tushunchasi haqidagi tasavvurlar hanuz ancha noaniq. Gordon Bell va Don Nelsontaxminan 1989-yilda ishlab chiqqan hazilomuz tasnifga ko‘ra, og‘irligi bir tonnadanortiq bo‘lgan har qanday kompyuterni superkompyuter deb hisoblash taklif qilingan. Zamonaviy superkompyuterlarning og‘irligi haqiqatan ham 1 tonnadan oshadi, ammo har qanday og‘ir kompyuter superkompyuter deb atalishga loyiq emas. Umuman olganda, superkompyuter — aksariyat foydalanuvchilar foydalanishi mumkin bo‘lgan mashinalardan ancha qudratli kompyuter. Biroq bu ta’rif ham muammoli: texnika taraqqiyoti tufayli yetakchi superkompyuterlar o‘z ustunligini tez yo‘qotadi.

Arxitektura ham kompyuterning superkompyuterlar sinfiga mansubligini belgilovchi mezon bo‘la olmaydi. Dastlabki CDC kompyuterlari oddiy mashinalar bo‘lib, faqat o‘z davri uchun tezkor skalyar protsessorlarbilan jihozlangan edi. Ularning ishlash tezligi boshqa kompaniyalar taklif qilgan kompyuterlarnikidan bir necha o‘n baravar yuqori bo‘lgan.

70-yillardagi superkompyuterlarning aksariyati vektor protsessorlarbilan jihozlangan edi. 80-yillarning boshi va o‘rtalariga kelib, parallel ishlaydigan kam sonli (4 tadan 16 tagacha) vektor protsessorlar superkompyuterlarning deyarli standart konfiguratsiyasiga aylandi. 80-yillar oxiri va 90-yillar boshida superkompyuterlarni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishi vektor-konveyerli ishlov berishdan ko‘p va juda ko‘p sonli parallel bog‘langan skalyar protsessorlardan foydalanishga o‘tdi.

Ommaviy parallel tizimlar yuzlab, hatto minglab alohida protsessor elementlarini birlashtira boshladi. Bunda faqat maxsus ishlab chiqilgan protsessorlardan emas, balki ommaviy ishlab chiqariladigan va erkin sotuvda mavjud protsessorlardan ham foydalanish mumkin edi. Ommaviy parallel kompyuterlarning aksariyati qudratli RISCarxitekturasidagi protsessorlarga asoslangan edi. Masalan, PowerPC yoki PA-RISC.

90-yillar oxirida ixtisoslashgan superkompyuter tizimlarining qimmatligi va jamiyatning turli sohalarida arzon hisoblash resurslariga talabning ortishi kompyuter klasterlariningkeng tarqalishiga olib keldi. Bunday tizimlar serverlar va shaxsiy kompyuterlar uchun arzon va keng tarqalgan qismlar asosidagi alohida tugunlardan tuziladi; ular qudratli aloqa tizimlari va maxsus dasturiy-apparat yechimlari orqali birlashtiriladi. Tashqi soddaligiga qaramay, klasterlar superkompyuter sanoatining katta qismini tezda egallab, tizimning eng kam xarajati evaziga nihoyatda yuqori unumdorlikni ta’minlay boshladi.

Bugungi kunda hisoblash quvvati nihoyatda katta kompyuterlar superkompyuter deb ataladi. Bunday mashinalar juda katta hisoblash resurslarini talab qiladigan dasturlarni bajarish uchun ishlatiladi (masalan, ob-havo va iqlim sharoitlarini prognozlash, shuningdek, yadro portlashlarini modellashtirish va hokazo). Bu ularni, jumladan, serverlar va meynfreym kompyuterlardan (ingl. mainframe) — odatiy vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan umumiy unumdorligi yuqori kompyuterlardan (masalan, yirik ma’lumotlar bazalariga xizmat ko‘rsatish yoki ko‘plab foydalanuvchilar bilan bir vaqtda ishlash) farqlaydi.

Ba’zan superkompyuter faqat bitta dasturnibajaradi va bunda tizimdagi barcha mavjud xotira hamda barcha protsessorlardan foydalanadi. Boshqa hollarda esa u bir vaqtning o‘zida ko‘plab turli amaliy dasturlarni ishga tushiradi.

Superkompyuterlar tarixi

1960-yillarda ilmiy hisob-kitoblar uchun dastlabki ixtisoslashgan tizimlar paydo bo‘ldi. Ular soniyasiga atigi bir-ikki amal bajarar, ayni paytda butun boshli xonalarni egallardi. Ularga quyidagi kompyuterlar kiradi:IBM System/360, IBM 701 va boshqalar.

Ana shu kompyuterlar birinchi superkompyuter — Cray-1uchun asos bo‘ldi. U 1974-yilda yaratilgan. Vektorli amallarni qo‘llab-quvvatlashi tufayli mazkur super EHM soniyasiga suzuvchi vergulli sonlar ustida 180 million amal bajarish unumdorligiga erishgan (FLOPS).

Qo‘llanilishi

Superkompyuterlar quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:

  • masalani hal qilish uchun sonli modellashtirishqo‘llanadigan va nihoyatda katta hajmdagi murakkab hisob-kitoblar talab etiladigan sohalarda;
  • murakkab hisob-kitoblarning katta hajmi, ko‘p ma’lumotni real vaqt rejimida qayta ishlash talab qilinadigan yoki masalani dastlabki ko‘plab parametrlarning ko‘plab qiymatlarini oddiy ketma-ket tekshirish orqali hal qilish mumkin bo‘lgan sohalarda (qarang: Monte-Karlo usuli).

Sonli modellashtirish usullari hisoblash mashinalari bilan bir vaqtda rivojlandi. Masalalar murakkablashgani sari yaratilayotgan mashinalarga talab ham ortdi. Mashinalar qanchalik tez ishlasa, ularda shunchalik murakkab masalalarni hal qilish mumkin bo‘ldi. Dastlab superkompyuterlar deyarli faqat mudofaa vazifalari: yadro va termoyadro qurollariga, yadro reaktorlariga oid hisob-kitoblar hamda suvosti kemalarini loyihalash uchun ishlatilgan. Keyinchalik sonli modellashtirishning matematik usullari takomillashib, fanning boshqa sohalarida bilimlar kengaygani sari superkompyuterlar tinchlik maqsadidagi va ikki xil maqsadli hisob-kitoblarda ham qo‘llana boshladi. Natijada informatika yutuqlari amaliy fan natijalari bilan qo‘shilgan yangi ilmiy yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. Jumladan:

Quyida superkompyuterlarning qo‘llanish sohalari to‘liq bo‘lmagan ro‘yxatda keltirilgan:

Unumdorlik

Superkompyuterlar unumdorligi odatda soniyasiga suzuvchi vergulli sonlar ustida bajariladigan amallar soni (FLOPS) bilan baholanadi va ifodalanadi. Sababi, sonli modellashtirishmasalalarini bajarish uchun yaratilgan superkompyuterlar ko‘pincha haqiqiy sonlar ustida (ko‘p hollarda yuqori aniqlikda) hisoblashni talab qiladi, butun sonlar bilan emas. Shu bois oddiy kompyuter tizimlarining ishlash tezligi ko‘rsatkichi — soniyasiga millionlab amallar soni (MIPS) superkompyuterlarga mos kelmaydi. FLOPS bo‘yicha baholashning noaniq va taxminiy jihatlari bo‘lsa-da, u obyektiv mezonga asoslanib turli superkompyuter tizimlarini oson taqqoslash imkonini beradi.

Dastlabki superkompyuterlar unumdorligi taxminan 1 kFLOPS, ya’ni soniyasiga 1000 suzuvchi vergulli amalni tashkil etgan. AQSHda 1 MFLOPS (1 million FLOPS) unumdorlikka ega kompyuter (CDC 6600) 1964-yilda yaratilgan. Ma’lumki, 1963-yilda Moskvadagi 37-sonli ilmiy-tadqiqot institutida (keyinchalik DAR ilmiy-tadqiqot instituti) modulli arifmetika asosida soniyasiga 2,4 million amal bajaradigan kompyuter ishlab chiqilgan. Bu ikkinchi avlodga mansub (diskret tranzistorli) T340-A tajriba kompyuteri edi (bosh konstruktor D. I. Yuditskiy). Biroq modulli va klassik («fon Neyman») EHMlar unumdorligini bevosita taqqoslash to‘g‘ri emas. Modulli arifmetika faqat butun sonlarbilan ishlaydi. Haqiqiy sonlarni modulli EHMlarda faqat qo‘zg‘almas vergulli formatdaifodalash mumkin. Buning kamchiligi — ifodalanishi mumkin bo‘lgan sonlar diapazonining sezilarli darajada cheklanganidir.

  1. 1 milliard FLOPS (1 gigaFLOPS) chegarasidan NEC SX-2 superkompyuteri 1983-yilda 1.3 GFLOPS natijasi bilan o‘tgan.
  2. 1996-yilda ASCI Red superkompyuteri 1 trillion FLOPS (1 TFLOPS) chegarasini zabt etgan.
  3. 1 kvadrillion FLOPS (1 petaFLOPS) chegarasini 2008-yilda bosib o‘tgan superkompyuter — IBM Roadrunner.
  4. 1 kvintillion FLOPS (1 eksaFLOPS) chegarasini 2022-yilda bosib o‘tgan superkompyuter — Frontier.

Superkompyuterlarning dasturiy ta’minoti

Superkompyuterlarda, shuningdek, parallel yoki taqsimlangan kompyuter tizimlaridaeng keng tarqalgan dasturiy vositalar — ilovalarni dasturlash interfeyslari (API), jumladan, MPI, PVM va ochiq kodli dasturiy ta’minotasosidagi, masalan, Beowulf va openMosixkabi yechimlardir. Ular hatto oddiy ishchi stansiyalar hamda shaxsiy kompyuterlarasosida ham virtual superkompyuterlar yaratish imkonini beradi. Yangi hisoblash tugunlarini tor ixtisoslashgan klasterlarga tez ulash uchun ZeroConfkabi texnologiyalar qo‘llaniladi. Bunga renderlashni dasturiy ta’minotda amalga oshirish, xususan, Shakedasturi misol bo‘la oladi. Uni Applekompaniyasi tarqatadi. Shake ishlaydigan kompyuterlarning resurslarini birlashtirish uchun ularni bitta umumiy segmentdagi mahalliy hisoblash tarmog‘iga ulash kifoya.

Bugungi kunda superkompyuter va umumiy maqsadli dasturiy ta’minot o‘rtasidagi chegaralar ancha xiralashgan va yanada xiralashib bormoqda. Bunga parallellashtirish hamda ko‘p yadroli hisoblash texnologiyalarining shaxsiy kompyuter va ishchi stansiyalar protsessorlariga kirib borishi ham sabab bo‘lmoqda. Bugun faqat muayyan turdagi kompyuterlarni boshqarish va kuzatishga mo‘ljallangan maxsus dasturiy vositalar, shuningdek, hisoblash markazlarida o‘zlarining noyob superkompyuter tizimi konfiguratsiyalari uchun yaratilgan maxsus dasturiy muhitlargina faqat superkompyuterlarga xos dasturiy ta’minot deb hisoblanishi mumkin.

Top500

1993-yildan boshlab superkompyuterlar Top500ro‘yxatida tartiblanadi. Ro‘yxat LINPACK testiga tayanadi: unda chiziqli algebraik tenglamalar sistemasiyechiladi. Bu sonli modellashtirish uchun umumiy masaladir.

2025-yil noyabr holatiga ko‘ra, ushbu ro‘yxatdagi eng qudratli superkompyuter El Capitanbo‘lib, u AQSHdagi Livermor milliy laboratoriyasida ishlaydi. Uning hisoblash tezligi 1,809 eksaFLOPSni tashkil etadi.

Top500 ro‘yxatidagi superkompyuterlarning dunyo mamlakatlari bo‘yicha taqsimoti (2025-yil noyabr)
Mamlakat Superkompyuterlar soni
 AQSH171
 Yaponiya43
 Germaniya40
 Xitoy40
 Fransiya22
 Kanada19
 Italiya18
 Koreya Respublikasi15
 Xitoy Respublikasi10
 Braziliya10
 Norvegiya9
 Buyuk Britaniya9
 Polsha8
 Shvetsiya8
 Saudiya Arabistoni7
 Niderlandiya7
 Hindiston6
 BAA5
 Singapur5
 Rossiya5
 Avstraliya4
 Chexiya3
 Isroil3
 Shveysariya3
 Ispaniya3
 Finlandiya3
 Avstriya2
 Turkiya2
 Tailand2
 Sloveniya2
 Irlandiya2
 Qozog‘iston2
 Slovakiya2
 Vyetnam1
 Daniya1
 Islandiya1
 Argentina1
 Marokash1
 Bolgariya1
 Belgiya1
 Portugaliya1
 Lyuksemburg1
 Vengriya1

Top500 ro‘yxatidagi barcha superkompyuterlarda 2025-yil noyabr holatiga ko‘ra Linuxoperatsion tizimidan foydalaniladi. 2017-yil noyabrdan boshlab Linux ro‘yxatdagi barcha superkompyuterlarda ishlatiladigan tizimga aylandi va UNIX OS operatsion tizimini siqib chiqardi.

Linux tizimlarining 64,2 % ida distributiv aniq ko‘rsatilmagan, 12,6 % ida esa CentOS, 8,6 % — Cray Linux, 5 % — SUSE, 3 % — RHEL, 0,6 % — Scientific Linux, 0,6 % — Ubuntu.

Adabiyotlar

Havolalar