Raqamli aloqa nima

Raqamli aloqa — texnikaning raqamli ma’lumotlarni masofaga uzatish bilan bog‘liq sohasi.

Hozirgi vaqtda raqamli aloqa analog (sathi va vaqti bo‘yicha uzluksiz, masalan, nutq va tasvir) signallarni uzatishda ham keng qo‘llaniladi. Buning uchun bunday signallar raqamlashtiriladi (diskretlashtiriladi). Bunday o‘zgartirish har doim ma’lum yo‘qotishlar bilan kechadi, ya’ni analog signal raqamli shaklda muayyan noaniqlik bilan ifodalanadi.

Zamonaviy raqamli aloqa tizimlarida kabel (jumladan, optik tolali), sun’iy yo‘ldosh, radiorele va boshqa aloqa liniyalari hamda kanallaridan, shu jumladan analog kanallardan ham foydalaniladi.

«Nuqtadan nuqtaga» aloqa liniyasi

Aloqa liniyasi

Foydalanuvchi axborotidan ma’lumotlarni shakllantiradigan, shuningdek, ma’lumotlarni foydalanuvchi tushunadigan ko‘rinishda taqdim etadigan uskuna terminal uskuna (OOD, ma’lumotlar terminal uskunasi) deb ataladi. Ma’lumotlarni aloqa liniyasi orqali uzatishga yaroqli shaklga o‘zgartiradigan va ularni teskari yo‘nalishda qayta o‘zgartiradigan uskuna aloqa liniyasining terminal uskunasi (AKD, ma’lumotlar kanali apparaturasi) deb ataladi. Terminal uskuna vazifasini kompyuter ishlatilishi mumkin; aloqa liniyasining terminal uskunasi sifatida esa odatda quyidagi qurilma ishlatiladi: modem.

Signalni uzatish simvollar orqali amalga oshiriladi. Har bir simvol liniyadagi signalning muayyan holatini ifodalaydi; bunday holatlar soni cheklangan. Demak, har bir simvol ma’lum miqdordagi axborotni, odatda bir yoki bir nechta bitni uzatadi.

Vaqt birligida uzatiladigan simvollar soni simvol tezligi (baud rate) deb ataladi. U bodlarda (1 bod = 1 simvol/soniya) o‘lchanadi. Vaqt birligida uzatiladigan bitlar soni ma’lumot uzatish tezligi deb ataladi va sekundiga bitlarda o‘lchanadi. Ikkilik kanal alifbosida bitta simvol faqat bitta bitni uzatadi, shuning uchun bod qiymati sekundiga bitlar soniga teng bo‘ladi.

Ma’lumotlarni aloqa liniyasi yoki kanali orqali uzatishga mos shaklga aylantirish jarayonining nomi — modulyatsiya.

Raqamli aloqa texnologiyalari

Raqamli aloqada quyidagi texnologiyalar qo‘llaniladi:

Axborot manbasini kodlash

Manbani kodlash boshlang‘ich axborotning samarali tavsifini yaratish vazifasi bilan bog‘liq. Samarali tavsif dastlabki ma’lumotlarning diskret ko‘rinishlarini saqlash yoki uzatish uchun zarur bo‘lgan xotira hajmi yoxud chastota polosasi kengligiga qo‘yiladigan talablarni kamaytiradi. Diskret manbalarda ma’lumotlarning uzatish tezligini pasaytirgan holda tavsif yaratish imkoniyati dastlabki simvollarning axborot mazmuni va statistik korrelyatsiyasiga bog‘liq. Analog manbalarda esa ma’lumotlarni uzatish tezligi pasaytirilgan tavsifni yaratish imkoniyati (qabul qilingan aniqlik mezoniga ko‘ra) manba signali amplitudalarining taqsimoti hamda vaqt bo‘yicha korrelyatsiyasiga bog‘liq. Manbani kodlashning maqsadi — berilgan nominal bit uzatish tezligida boshlang‘ich axborotni yetarlicha yuqori aniqlikda ifodalash yoki belgilangan aniqlikdagi manba tavsifini olish uchun past bit uzatish tezligidan foydalanish imkonini yaratish.

Ma’lumotlarni siqish

Ma’lumotlarni shifrlash

Xalaqitlarga chidamli kodlash

Har qanday aloqa tizimi shovqinlar hamda aloqa liniyalari va kanallarining o‘ziga xos xususiyatlari ta’sirida bo‘ladi. Natijada yuzaga keladigan buzilishlar signalning noto‘g‘ri qabul qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday xatolarga qarshi kurashish uchun signalga maxsus ishlab chiqilgan ortiqcha ma’lumotlar kiritiladi. Bu qabul qiluvchi tomonga xatolarni aniqlash, ayrim hollarda esa ularning muayyan qismini tuzatish imkonini beradi. Ortiqcha ma’lumot miqdori, xatolarni aniqlash va tuzatish imkoniyatlari bilan farqlanadigan xalaqitlarga chidamli (XCh) kodlarning ko‘plab turlari mavjud.

Xalaqitlarga chidamli kodlarning asosiy sinflari:

  • Blokli kodlar, ular uzunligi k ta simvoldan iborat qat’iy uzunlikdagi axborot bloklarini (bu simvollar modulyatsiyada qo‘llaniladigan simvollardan farq qilishi mumkin) uzunligi n ta simvoldan iborat bloklarga aylantiradi. Bunda har bir blok boshqalaridan alohida va mustaqil dekodlanadi. Blokli kodlarga misollar: Xemming kodlari, BXCh kodlari, Rid–Solomon kodlari.
  • Konvolyutsion kodlar uzluksiz ma’lumotlar oqimi bilan ishlaydi va uni chiziqli teskari aloqaga ega siljitish registrlari yordamida kodlaydi. Konvolyutsion kodlarni dekodlashda odatda quyidagi algoritmdan foydalaniladi: Viterbi algoritmi.

Modulyatsiya

Modulyatsiya (lot. modulatio — o‘lchovlilik, ritmiklik) — past chastotali axborot signali (xabar) qonuniyatiga muvofiq yuqori chastotali tashuvchi tebranishning bir yoki bir nechta parametrini o‘zgartirish jarayoni.

Uzatiladigan axborot boshqaruvchi (modulyatsiyalovchi) signalda mujassam bo‘ladi, axborotni tashuvchi vazifasini esa tashuvchi (modulyatsiyalanuvchi) deb ataladigan yuqori chastotali tebranish bajaradi. Shunday qilib, modulyatsiya — yangi, modulyatsiyalangan signalni hosil qilish maqsadida axborot tebranishini oldindan ma’lum bo‘lgan tashuvchi tebranishga yuklash jarayonidir.

Modulyatsiya natijasida past chastotali boshqaruvchi signalning spektri yuqori chastotalar sohasiga ko‘chiriladi. Bu eshittirishni tashkil etishda barcha qabul qiluvchi va uzatuvchi qurilmalarni turli chastotalarda ishlashga sozlash, shu orqali ularning bir-biriga xalaqit bermasligini ta’minlash imkonini beradi.

Tashuvchi sifatida turli shakldagi (to‘rtburchak, uchburchak va hokazo) tebranishlardan foydalanish mumkin, biroq ko‘pincha garmonik tebranishlar qo‘llaniladi. Tashuvchi tebranishning qaysi parametri o‘zgarishiga qarab modulyatsiya turlari (amplitudaviy, chastotaviy, fazaviy va boshqalar) farqlanadi. Diskret signal yordamida amalga oshiriladigan modulyatsiya raqamli modulyatsiya yoki manipulyatsiya deb ataladi.

Adabiyotlar

  • A. I. Velichkin. Analog xabarlarni raqamli aloqa kanallari orqali uzatish. M., «Radio i svyaz», 1983 - 240 bet.
  • Sklyar, Bernard. Raqamli aloqa. Nazariy asoslar va amaliy qo‘llanilishi = Digital Communications: Fundamentals and Applications. — 2-nashr. — M.: «Vilyams», 2007. — B. 1104. — ISBN 0-13-084788-7.
  • Prokis, J. Raqamli aloqa = Digital Communications / Klovskiy D. D.. — M.: Radio i svyaz, 2000. — 800 bet. — ISBN 5-256-01434-X.
  • Feyer K. Simsiz raqamli aloqa. Modulyatsiya va spektrni kengaytirish usullari = Wireless Digital Communications: Modulation and Spread Spectrum Applications. — M.: Radio i svyaz, 2000. — 552 bet. — ISBN 5-256-01444-7.
  • Vasilenko G. O., Milyutin Ye. R. Raqamli aloqa liniyalarining sifat va tayyorlik ko‘rsatkichlarini hisoblash. - Sankt-Peterburg: «Link» nashriyoti, 2007. - 192 bet.