Tromsyo haqida

Norvegiya kommunasi
Tromsyo
norv. Tromsø
shimoliy saam tilida Romsa
Mamlakat  Norvegiya
Tarixiy mintaqa Nur-Norge
Guberniya (fyulke) Troms
Ma’muriy markazi Tromsyo
Aholisi (2023) 77 992 kishi  (9- o‘rin)
Aholi zichligi 32 kishi/km²
Rasmiy til maqomi neytral
Aholi sonining 10 yil ichidagi o‘zgarishi 13,8 %
Maydoni 2480,34 km²  (18- o‘rin)
   • suv ulushi, foizda —  1,8 %
Ma’muriy markaz koordinatalari:
69°39′07″ sh. k. 18°57′12″ sh. u.HGЯO
Tashkil etilgan sana 1794
Mer Gunnar Vilhelmsen
Vaqt mintaqasi UTC+1, yozda UTC+2
Pochta indeksi 9006–9020, 9020 va 9024
Kod ISO 3166-2 NO-5401
http://www.tromso.kommune.no/ (norv.)
Tromsyo Troms fyulkesi tarkibida
Norvegiya xaritasida Troms fyulkesi
Izohlar: 
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Tromsyo (norv. Tromsø XFA: [²trʊmsœ]fayl haqida, shimoliy saam tilida Romsa, kven tilida Tromssa) — shahar va kommuna, Norvegiyadagi fyulke Tromsning ma’muriy markazi.

Tromsyo munitsipaliteti shahar tashqarisidagi katta hududni ham egallaydi. Tromsyo aholisi soni bo‘yicha Norvegiyaning to‘qqizinchi shahri hisoblanadi. Shahar markazi kichik Tromsyo‘ya orolida (uning maydoni 22 km²), deyarli 400 km shimolda (Shimoliy qutb doirasidan hisoblaganda) joylashgan. Bu yerda dunyodagi eng shimoliy botanika bog‘i, pivo zavodi, futbol klubi va planetariy joylashgan.

2014-yil avgust oyida Tromsyoda 41-shaxmat olimpiadasi o‘tkazilgan.

Tarixi

Tromsyo o‘rnidagi aholi manzilgohlari so‘nggi muzlik davridan beri, temir davrida ham mavjud bo‘lgan. Tromsyodagi birinchi cherkov 1252-yilda qurilgan. O‘rta asr yilnomalarida u hozirgi Norvegiyaning shimoli-sharqidagi yerlarni egallagan pomorlardan himoyalanish uchun qurilgan qal’a sifatida tilga olinadi. Tromsyo 1794-yilda shahar maqomini olgan. XIX asrda yepiskop kafedrasi tashkil etilishi (1834), pedagogika kolleji ochilishi (1848) va kemalarni ta’mirlash tersanasi ishga tushirilishi (1872) bilan shaharning ahamiyati ortdi. Rossiyadagi fuqarolar urushi tugagach, 1920-yil fevral oyi oxirida Tromsyo rossiyalik qochqinlarning dastlabki lageri sifatida foydalanilgan. Barcha zarur hujjatlar rasmiylashtirilib, karantin tugagach, mart oyida qochqinlar Tronxeym shahri yaqinidagi lagerga ko‘chib o‘tgan. Ikkinchi jahon urushi davrida Norvegiya hukumati vaqtincha shu shaharda joylashgan. Tromsyo urushda zarar ko‘rmagan, biroq shahar yaqinida Germaniyaning «Tirpits» linkori cho‘ktirilgan va unda qariyb 1000 nafar nemis dengizchisi halok bo‘lgan. 1964-yilda aeroport, 1972-yilda esa universitet ochilgan.

Iqlimi

Odatda Tromsyoda qishda qor ko‘p yog‘adi. 1996/1997-yillar qishida Tromsyo meteorologiya xizmati qor qoplamining rekord qalinligini qayd etgan: 29-aprelda u 240 sm ga yetgan. Eng past harorat −18,4 °C, yanvar oyining o‘rtacha harorati esa −4,4 °C. Bu kengliklarda iqlimning nisbatan yumshoq bo‘lishi Golfstrim oqimining yaqinligi bilan izohlanadi. Yoz ancha salqin: iyulda o‘rtacha sutkalik harorat 12 °C, kunduzgi harorat esa biroz yuqoriroq bo‘lib, 9 dan 25 °C gacha o‘zgaradi. 1972-yilda eng yuqori harorat rekordi — +30,2 °C qayd etilgan.

Tromsyo iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat, °C 8,4 8,2 9,1 15,6 24,1 29,9 30,2 27,4 22,4 17,2 12,3 9,7 30,2
O‘rtacha eng yuqori harorat, °C −2,2 −2,1 −0,4 2,7 7,5 12,5 15,3 13,9 9,3 4,7 0,7 −1,3 5,1
O‘rtacha harorat, °C −4,4 −4,2 −2,7 0,3 4,8 9,1 11,8 10,8 6,7 2,7 −1,1 −3,3 2,5
O‘rtacha eng past harorat, °C −6,5 −6,5 −5,1 −2,3 2,0 6,1 8,7 7,8 4,5 0,7 −3 −5,4 0,1
Mutlaq eng past harorat, °C −18,3 −18,4 −17 −14,7 −6,5 −2,5 0,7 1,1 −4,3 −9,6 −12,5 −16,8 −18,4
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 95 87 72 64 48 59 77 82 102 131 108 106 1031
Suv harorati, °C 5 5 5 5 6 8 10 11 10 8 7 6 7

Yo‘l harakatini tashkil etish va tunnellar

Fyord orqali o‘tuvchi asosiy suvosti tunnelidan tashqari, shahar ostida ko‘plab yerosti avtomobil tunnellari mavjud. Ular orqali shaharning bir qismidan boshqasiga oson borish mumkin, biroq balandlik bo‘yicha cheklovlar sababli ulardan barcha avtomobillar ham o‘ta olmaydi. Tunnellarning kirish joylari bevosita shahar ko‘chalarida joylashgan.

Aholisi

Tromsyo ko‘prigi

Tromsyo aholisi 76 974 kishini tashkil etadi (2020). Shaharda yuzdan ortiq millat vakillari yashaydi (139 ta millat, 2020-yil holatiga ko‘ra). Shahardagi immigrantlar orasida eng ko‘pi Polshada (1033 kishi), Rossiyada (637), Germaniyada (625), Shvetsiyada (615), Suriyada (598), Somalida (487), Eritreyada (411) va Finlyandiyada (408) tug‘ilgan. Saamlarning shaharda o‘z bolalar bog‘chasi va til maktabi bor.

Sport

Tromsyoda bir nechta futbol klubi mavjud bo‘lib, ulardan eng muhimlari «Tromsyo» (Norvegiya chempionatining oliy divizioni — Tippeliganda o‘ynaydi) va «Tromsdalen» (mamlakatning ikkinchi darajali divizioni — Adekkoliganda qatnashadi). «Fleyya» ayollar futbol klubi ham oliy divizionda ishtirok etadi.

Norvegiyaning oliy ligalarida basketbol klubi «Tromsyo Storm» va voleybol jamoalari — «BK Tromsyo» (erkaklar) hamda «Tromsyo Volley» (ayollar) ham qatnashadi.

Diqqatga sazovor joylari

Madaniyat

«Perspektiva» muzeyi
Xolugaland teatri

Shimoliy Norvegiyaning eng yirik shahri bo‘lgan Tromsyo ushbu mintaqaning madaniy markazi hamdir. Shahar 11-iyun, 2005-yilda shu yerda o‘tkazilgan oltita 46664 konsertdan birining OIV va OITS muammolariga bag‘ishlangani sababli xalqaro e’tiborni tortgan. Elektron musiqa ijro etuvchi Röyksopp dueti a’zolari Turbyorn Bruntlann va Sveyn Berge hamda Lene Marlin Tromsyoda ulg‘aygan va ijodiy faoliyatini shu yerda boshlagan. Embiyent janrida elektron musiqa ijro etuvchi, Biosphere taxallusi bilan tanilgan Geyr Yennsen Tromsyoda tug‘ilgan.

Shahardagi ko‘plab madaniy tadbirlar Madaniyat markazida (norv. Kulturhuset) o‘tkaziladi, jumladan, Norvegiya Arktika filarmoniya orkestri konsertlari ham shu yerda bo‘lib o‘tadi. Tromsyoda professional teatr truppasi ham bor. U 2005-yildan buyon yangi binoda, Xolugaland teatrida[norv.] (norv. Hålogaland Teater). Shaharda bir nechta muzey bor, jumladan, Shimoliy Norvegiya san’at muzeyi (norv. Nordnorsk Kunstmuseum), Tromsyo zamonaviy san’at galereyasi (norv. Tromsø Kunstforening) va Kore Sandel[norv.] hamda hujjatli fotografiyaga bag‘ishlangan «Perspektiva» muzeyi.

Tromsyoning texno sahnasi Norvegiyaning eng muhim elektron musiqa ijrochilaridan ko‘pchiligiga beshik bo‘lgan. 1980-yillarning oxirida Norvegiyada xaus va texno musiqasi rivojlanishining dastlabki bosqichlarida Tromsyo yetakchi shaharlardan biri edi.

Shaharda ikkita mahalliy gazeta — Bladet Tromsø va Nordlys nashr etiladi. Arktika kengashining bosh qarorgohi Tromsyoda joylashgan.

Birodarlashgan shaharlar

Tromsyo va Murmansk o‘rtasidagi birodarlashgan shaharlar to‘g‘risidagi kelishuv 2022-yil oktyabr oyida, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan so‘ng (2022-yil fevral) Tromsyo tomonidan bekor qilingan.

Havolalar