Silliq mushak nima

Silliq mushak to‘qimasi, gematoksilin-eozin bilan bo‘yalgan.

Silliq mushaklar — qisqaruvchan to‘qima bo‘lib, ko‘ndalang-targ‘il mushaklardan farqli o‘laroq, unda ko‘ndalang chiziqlanish kuzatilmaydi.

Silliq mushaklardagi aktin-miozin tolalarining o‘ziga xos xususiyati shundaki, ularda aktinning ulushi ancha yuqori.

Umurtqasiz va umurtqali hayvonlarda silliq mushaklar

Ayrim umurtqasiz hayvonlarda (masalan, bo‘shliqichlilar poliplarida) silliq mushaklar tana mushaklarining barchasini tashkil qiladi. Biroq ko‘pchilik taksonlarda ular ko‘ndalang-targ‘il yoki qiya chiziqli mushaklar bilan birga uchraydi va ko‘pincha uzunligini bir necha marta o‘zgartira oladigan a’zolarda joylashadi.

Umurtqali hayvonlarda ular ichki a’zolarning devorlari tarkibiga kiradi: ichak, qon tomirlari, nafas yo‘llari, ayirish va jinsiy a’zolar, shuningdek, ko‘plab bezlar. Umurtqasiz hayvonlardagi silliq mushak hujayralari shakli va tuzilishi jihatidan xilma-xildir; umurtqali hayvonlarda esa ular odatda duksimon, juda cho‘zilgan, tayoqchasimon yadroli, uzunligi 50—250 mkm bo‘ladi; bachadonda — bo‘g‘oz hayvonlarda — 500 mkm gacha yetadi. Ular zich qobiq hosil qiluvchi biriktiruvchi to‘qima tolalari bilan o‘ralgan.

Silliq mushaklarning turlari

Silliq mushaklar unitar va multiunitar turlarga bo‘linadi. Multiunitar mushaklar bir-biridan bazal membranaga o‘xshash modda bilan ajratilgan alohida hujayralardan iborat. Har bir multiunitar silliq mushak alohida innervatsiyalanadi, ammo uning kichik o‘lchamlari tufayli harakat potensiali yuzaga kelmaydi. Shu sababli faqat mahalliy depolyarizatsiya sodir bo‘lishi mumkin, deb hisoblanadi.

Unitar silliq mushaklar visseral mushaklar deb ham ataladi. Ular bir-biridan ajralmagan ko‘plab silliq miotsitlardan tashkil topgan bo‘lib, sarkolemmasida ko‘p sonli tutashish nuqtalari mavjudligi tufayli bir butun kabi qisqaradi. Ushbu kontaktlar orqali yuzaga kelgan harakat potensiali mushak tolasi bo‘ylab tarqalib, qo‘shni hujayralarga uzatiladi. Shuning uchun unitar silliq mushaklardagi miotsitlar bir vaqtda qisqaradi.

Miotsitlar

Morfologiya

Mushak hujayralari miotsitlar deb ataladi. Silliq miotsitlar — markazida bitta tayoqchasimon yadro joylashgan, cho‘zilgan duksimon hujayralardir. Har bir miotsit bazal membrana bilan o‘ralgan.

Qisqaruvchi tuzilmalar

Qisqaruvchi tuzilmalar — protofibrillalar — odatda sarkoplazmada alohida-alohida joylashadi; faqat ayrim hayvonlarda ular tutamlarga — miofibrillalarga birlashgan. Silliq mushaklarda qisqarishda ishtirok etuvchi uch turdagi oqsil — aktin, miozin. Asosan bir turdagi protofibrillalar (diametri taxminan 100 mkm) uchraydi. Yo‘g‘on miofilamentlar miozindan, ingichkalari esa aktin va boshqaruvchi oqsillardan tashkil topgan. Bu oqsillarga tropomiozin, kaldesmon, kalponin hamda leykotonin A va C kiradi. Troponin silliq miotsitlarning ingichka miofilamentlarida mavjud emas; kalsiy bilan esa leykotonin C bog‘lanadi.

Silliq mushak hujayrasi membranasiga sitoplazmaning zichlashgan qismlari — zich tanachalar birikkan. Ular telofragma (Z-chiziq) kabi vazifani bajaradi: hujayrani o‘rab turgan aktin-miozin tolalari tarmog‘i zich tanachalarga mahkamlanadi va qisqarish paytida ularni bir-biriga yaqinlashtirib, silliq mushak hujayrasini siqadi.

Hujayra organoidlari

Silliq mushaklarda hujayra organoidlari (mitoxondriyalar, Golji majmuasi, endoplazmatik retikulum elementlari) ko‘ndalang-targ‘il mushaklardagiga nisbatan kamroq. Ular asosan yadroning qutblarida, qisqaruvchi elementlardan xoli sitoplazmada joylashadi. Hujayra membranasi ko‘pincha pinotsitoz pufakchalari shaklidagi cho‘ntakchalarni hosil qiladi. Bu hujayra yuzasi orqali moddalarning rezorbsiyasi va so‘rilishini ko‘rsatadi.

Silliq mushaklarning farqlari

Silliq mushaklar kelib chiqishi turlicha bo‘lgan, ammo qisqarish qobiliyati bilan birlashadigan to‘qimalar guruhi ekani aniqlangan. Jumladan, umurtqasizlarda silliq mushaklar mezodermal varaqlardan va selom epiteliyidan rivojlanadi. Umurtqalilarda so‘lak, ter va sut bezlarining silliq mushaklari ektodermadan, ichki a’zolarning silliq mushaklari esa mezenximadan va boshqalardan kelib chiqadi. Silliq mushaklarning qo‘shni hujayralari o‘z o‘simtalari orqali bir-biri bilan tutashadi, natijada ikki hujayraning membranalari o‘zaro tegib turadi. Ichak mushaklarida tutashuv sohalari hujayra membranasi yuzasining 5 % ini egallaydi. Ehtimol, shu yerda qo‘zg‘alish bir hujayradan ikkinchisiga uzatiladi (qarang: Sinapslar).

Silliq mushaklarning qisqarishi

1. Aktin-miozin tolalari; 2. Zich tanachalar.
Silliq mushaklardagi miozin boshchalari aktin tolalarini qarama-qarshi yo‘nalishlarga suradi.

Ko‘ndalang-targ‘il mushaklardan farqli ravishda, silliq mushaklar sekin qisqaradi, nisbatan kam energiya sarflab, charchamasdan uzoq vaqt qisqargan holatda tura oladi. Silliq mushaklarning harakatlantiruvchi innervatsiyasi vegetativ nerv tizimi hujayralari o‘simtalari, sezuvchi innervatsiyasi esa spinal gangliylar hujayralari o‘simtalari orqali amalga oshadi. Silliq mushaklarning hamma hujayrasida ham maxsus nerv oxiri bo‘lavermaydi.

Silliq mushaklarda sarkoplazmatik retikulum ko‘ndalang-targ‘il mushaklardagiga qaraganda sustroq rivojlangan. Shu sababli Ca2+ ionlarining aksariyati hujayraga potensialga bog‘liq ion kanallari orqali kiradi; bu kanallar miotsit bo‘ylab elektr impulsi o‘tgandan keyin ochiladi.

Hujayraga kirgach, Ca2+ ioni kalmodulin nomli tashuvchi oqsil bilan bog‘lanadi. Hosil bo‘lgan kompleks hujayrada kinaza fermentini faollashtiradi. Bu ferment ATF molekulasidan miozin boshchasida bitta fosfat guruhini ajratadi — natijada boshcha aktin bilan bog‘lanadi. ADF ajralgach, miozin boshchasi qiyalik burchagini o‘zgartiradi va shu orqali aktin tolasini tortib, mushak qisqarishini yuzaga keltiradi.

Silliq mushaklar va ko‘ndalang-targ‘il mushaklarning qisqarishidagi farqlardan biri shuki, silliq mushak to‘qimasida bir sohadagi miozin boshchalari ikkita aktin tolasini qarama-qarshi yo‘nalishlarga suradi.