Server (qurilma)

Server (ingl. server, lotincha serve — «xizmat qilmoq, xizmat ko‘rsatmoq»; ko‘plik shakli: serverlar) — ajratilgan yoki ixtisoslashtirilgan kompyuter bo‘lib, u xizmat ko‘rsatuvchi dasturiy ta’minotni (jumladan, turli vazifalar uchun mo‘ljallangan serverlarni) ishga tushirish uchun mo‘ljallangan.

Server — alohida ajratilgan kompyuter

Tampa (Florida) shahridagi Vikipediya serverlari

Server — ajratilgan kompyuter bo‘lib, u shaxsiy kompyuterlar (yoki ishchi stansiyalar) guruhidan insonning bevosita ishtirokisiz muayyan xizmat vazifasini bajarish uchun ajratiladi. Server va ishchi stansiyaning apparat konfiguratsiyasi bir xil bo‘lishi mumkin, chunki ular faqat konsolda inson ishtirok etishiga ko‘ra farqlanadi.

Ba’zi xizmat vazifalarini foydalanuvchi ishlayotgan paytda ham ishchi stansiyada parallel bajarish mumkin. Bunday ishchi stansiyaning shartli nomi — alohida ajratilmagan server.

Konsol (odatda — monitor/klaviatura/sichqoncha) va insonning ishtiroki serverlarga faqat dastlabki sozlash, apparat vositalariga texnik xizmat ko‘rsatish hamda favqulodda vaziyatlarda boshqarish uchun kerak bo‘ladi (odatda, serverlarning aksariyati masofadan boshqariladi). Favqulodda vaziyatlarda serverlar guruhiga odatda bitta umumiy konsol to‘plami ajratiladi (masalan, KVM-kommutator bilan yoki usiz).

Ixtisoslashuv

Balandligi 1U

Server uskunalari turli yo‘nalishlarda ixtisoslashtiriladi. Qaysi yo‘nalishni tanlashni har bir ishlab chiqaruvchi o‘zi hal qiladi. Ixtisoslashuvning aksariyat turlari uskuna narxini oshiradi.

Ishonchlilik

Server uskunalari ko‘pincha xizmatlarning uzluksiz, ya’ni 24/7 rejimida ishlashini ta’minlash uchun mo‘ljallanadi. Shu sababli ular ko‘pincha takroriy zaxira qismlar bilan jihozlanadi. Bu «beshta to‘qqiz» (99,999 %; server ishlamaydigan vaqt yoki tizimning to‘xtab turishi yiliga 6 daqiqadan kam) darajasidagi uzluksiz ishlashni ta’minlashga yordam beradi. Buning uchun serverlarni loyihalashda oddiy kompyuterlarni loyihalashdan farq qiluvchi maxsus yechimlar yaratiladi:

  • Xotira nosozliklarga nisbatan yuqori bardoshlilikka ega. Masalan, i386 arxitekturasiga mos serverlarning operativ xotira va kesh xotira modullarida xatolarni tuzatishning takomillashtirilgan texnologiyasi (ingl. Error Checking and Correction — xatolarni tekshirish va tuzatish, ECC) qo‘llanadi. Boshqa ayrim platformalarda, masalan, SPARC (Sun Microsystems) tizimlarida butun xotira xatolarni tuzatish imkoniyatiga ega. Meynfreym kompyuterlari uchun IBM kompaniyasi maxsus Chipkill™ texnologiyasini ishlab chiqqan.
  • Server ishonchliligi muhim qismlarni zaxiralash, jumladan, ularni ish jarayonida ulash va almashtirish (ingl. Hot-swap) imkoniyati hisobiga oshiriladi:
    • zarurat tug‘ilganda protsessorlar zaxiralanadi (masalan, bu server uzoq davom etadigan hisoblash vazifasini uzluksiz bajarishi uchun muhim: bitta protsessor ishdan chiqsa ham, hisoblashlar to‘xtab qolmaydi, faqat pastroq tezlikda davom etadi)
    • quvvat manbalari,
    • qattiq disklardan tashkil topgan RAID massivi va disk kontrollerlarining o‘zi,
    • bir nechta ventilyatordan iborat guruhlar, ular sovutishni ta’minlaydi.
  • Apparat darajasidagi monitoring serverning ko‘proq parametrlarini nazorat qilish uchun qo‘shimcha kanallarni o‘z ichiga oladi: haroratni mustaqil nazorat qiluvchi datchiklar (protsessorlar, xotira modullari va qattiq disklar), elektron impuls hisoblagichlari (ular ventilyatorlar ichiga o‘rnatilib, taxometrlar vazifasini bajaradi va haroratga qarab ventilyatorlarning aylanish tezligini tartibga solish imkonini beradi), server qismlarining quvvatlanish kuchlanishini doimiy nazorat qilish (bu quvvat manbalari qanday ishlayotganini baholash imkonini beradi), nazorat taymeri (watchdog timer) (u tizimning qotib qolishini aniqlab, serverni avtomatik tarzda majburan qayta ishga tushirishni ta’minlaydi).

O‘lchamlari va tashqi tuzilishining boshqa xususiyatlari

Standart shassiga (masalan, 19 dyuymli stoykalar va shkaflarga) o‘rnatilishi kerak bo‘lgan serverlar (va boshqa uskunalar) standart o‘lchamlarda ishlab chiqariladi hamda zarur mahkamlash qismlari bilan ta’minlanadi.

Yuqori unumdorlik va ko‘p sonli tashqi qurilmalarni talab qilmaydigan serverlar ko‘pincha ixchamroq bo‘ladi. Odatda, o‘lchamlarning kichrayishi resurslarning kamayishi bilan ham kechadi.

«Sanoat uchun mo‘ljallangan» deb ataladigan turdagi qurilmalarda o‘lchamning kichikligidan tashqari, korpus yanada mustahkam bo‘ladi, changdan (almashtiriladigan havo filtrlari qo‘llanadi), namlik va tebranishdan yaxshiroq himoyalanadi. Tugmalar ham tasodifan bosilib ketishining oldini oladigan qilib loyihalanadi.

Konstruksiyasiga ko‘ra, apparat serverlari stol ustiga, polga yoki stoykaga o‘rnatiladigan ko‘rinishlarda ishlab chiqarilishi mumkin. Oxirgi tur maydon birligiga eng ko‘p hisoblash quvvatini joylashtirish va maksimal miqyoslanish imkoniyatini ta’minlaydi. 1990-yillar oxiridan boshlab yuqori ishonchlilikka ega tizimlar va miqyoslanadigan tizimlarda bleyd-serverlar (ingl. blade — tig‘) tobora ommalashmoqda. Ular elektr ta’minoti, sovutish, texnik xizmat ko‘rsatish va shu kabilarga ketadigan xarajatlarni kamaytiruvchi ixcham modulli qurilmalardir.

Resurslar

Resurslariga (protsessorlarning chastotasi va soni, xotira hajmi, qattiq disklar soni va unumdorligi, tarmoq adapterlarining ishlash tezligi) ko‘ra, serverlar bir-biriga qarama-qarshi ikki yo‘nalishda ixtisoslashadi: resurslarni ko‘paytirish yoki kamaytirish.

Resurslarni ko‘paytirishdan maqsad serverning sig‘imi (masalan, fayl-server vazifasiga moslashishda) va unumdorligini oshirishdir. Unumdorlik muayyan chegaraga yetgach, uni yanada oshirish uchun boshqa usullar, masalan, vazifani bir nechta server o‘rtasida parallel taqsimlash qo‘llanadi.

Resurslarni kamaytirishdan maqsad serverlarning o‘lchami va energiya sarfini qisqartirishdir.

Apparat yechimlari

Serverlarning eng yuqori darajada ixtisoslashgan turi apparat yechimlari (apparat marshrutizatorlari, tarmoqqa ulangan disk massivlari, apparat terminallari va boshqalar) hisoblanadi. Bunday yechimlarning apparat ta’minoti «noldan» yaratiladi yoki moslikni hisobga olmagan holda mavjud kompyuter platformasi qayta ishlanadi. Shu sababli bunday qurilmalarda standart dasturiy ta’minotdan foydalanib bo‘lmaydi.

Apparat yechimlaridagi dasturiy ta’minotni ishlab chiqaruvchining o‘zi doimiy va/yoki elektr quvvatisiz ham ma’lumotni saqlovchi xotiraga yozib qo‘yadi.

Apparat yechimlari odatda oddiy serverlarga qaraganda ishonchliroq ishlaydi, ammo moslashuvchanligi va universalligi pastroq. Uskuna sinfiga qarab, bunday yechimlar serverlardan arzonroq ham, qimmatroq ham bo‘lishi mumkin.

Soxta apparat yechimlari

So‘nggi paytlarda kompyuterlarga asoslangan, disksiz server yechimlari keng tarqaldi. Bunday kompyuterlar (odatda x86) arxitekturasida bo‘lib, Mini-ITX yoki undan kichik formatda ishlab chiqariladi va maxsus moslashtirilgan GNU/Linux tizimi SSD diskda (ATA-flesh yoki flesh-kartada) saqlanadi. Ular «apparat yechimlari» sifatida taqdim etiladi. Aslida bular apparat yechimlari sinfiga emas, oddiy ixtisoslashtirilgan serverlar sinfiga kiradi. Qimmatroq apparat yechimlaridan farqli ravishda, ular o‘zlari asoslangan platforma va dasturiy yechimlarning muammolarini ham meros qilib oladi.

Unumdorlik

Miqyoslanish

Miqyoslanish — server yoki operatsion tizimning hisoblash quvvatini oshirish imkoniyatidir. Xususan, bu ma’lum vaqt ichida ko‘proq operatsiya yoki tranzaksiyani bajarish yoxud ko‘proq turdagi xizmatlarni ishga tushirish qobiliyatini anglatadi. Bunga protsessorlar, operativ xotira va boshqa qismlar sonini ko‘paytirish yoki ularni unumliroq modellar bilan almashtirish orqali erishiladi. Bu apparat darajasidagi miqyoslanishdir. Serverlar dastlab kengaytirish imkoniyati ko‘zda tutilgan asosiy konfiguratsiyada sotuvga chiqariladi — bu apparat darajasidagi miqyoslanishdir. Masalan, serverning boshlang‘ich to‘plamida bitta protsessor, ikkita xotira moduli (masalan, 2х2 GB) va ikkita qattiq diskdan tuzilgan (masalan, 146 GB) disk massivi bo‘lishi mumkin. Keyinchalik (yoki darhol) ehtiyojga qarab yana bitta protsessor, qo‘shimcha xotira yoki massivga yangi disklar qo‘shish mumkin.

Miqyoslanish vertikal va gorizontal bo‘ladi. Vertikal miqyoslanish deganda ko‘p protsessorli bitta tizim yaratish, gorizontal miqyoslanish deganda esa bir nechta kompyuter tizimini yagona virtual hisoblash resursiga birlashtirish tushuniladi. Har bir yondashuv turli sohalarda qo‘llanadi. Masalan, gorizontal miqyoslanish veb-ilovalar yuklamasini muvozanatlash uchun, vertikal miqyoslanish esa yirik ma’lumotlar bazalari uchun ko‘proq mos keladi, chunki ularni bitta tizimda boshqarish osonroq va samaraliroq.

Bundan tashqari, dasturiy ta’minot darajasidagi miqyoslanish ham mavjud.

Joylashtirish va texnik xizmat ko‘rsatish

Serverlar maxsus jihozlangan, ma’lumotlar markazi deb ataladigan xonalarga joylashtiriladi. Kichikroq server modellari oddiy ofis xonalariga ham o‘rnatilishi mumkin. Ularni oddiy stol kompyuterlaridan ko‘pincha faqat avtonom ishlashi va yuqori sig‘imli uzluksiz quvvat manbaiga ulanganligi ajratib turadi. Serverlarni malakali mutaxassislar boshqaradi — bular tizim administratorlari.

Adabiyotlar

  • Komer, Duglas E.; Stivens, Devid L. III jild: Mijoz–server dasturlash va ilovalar (Vol III: Client-Server Programming and Applications) (ingliz tilida). — Pyurdue universitetining Kompyuter fanlari kafedrasi, Uest-Lafayet, Indiana 47907: Prentis Xoll, 1993. — B. 11d. — (TCP/IP yordamida tarmoqlararo ulanish — Internetworking with TCP/IP). — ISBN 0-13-474222-2.