
San’atda sun’iy intellekt (ingl. Artificial intelligence art) — sun’iy intellekt yordamida yaratilgan har qanday badiiy asar. Uni yaratishda sun’iy intellekt tizimlaridan (masalan, matndan tasvir yaratuvchi modellar va musiqa generatorlaridan) foydalaniladi. Sun’iy intellekt san’ati generativ algoritmlar va chuqur o‘rganish usullarini qo‘llab, inson belgilagan topshiriqlar bo‘yicha san’at asarlari yaratishi bilan ajralib turadi. Bunday topshiriqni beruvchi shaxs — rassom.
Rassomlar sun’iy intellekt tizimlaridan o‘z ijodida XX asrning ikkinchi yarmida, ushbu ilmiy yo‘nalish paydo bo‘lgan davrdan boshlab foydalana boshlagan. XXI asr boshida sun’iy intellektga asoslangan badiiy vositalar keng jamoatchilik uchun tobora qulaylashdi. Bu esa sun’iy intellekt vositalarini akademik doiralar va professional rassomlardan tashqarida ham ijodiy maqsadlarda qo‘llash imkonini berdi. Sun’iy intellekt ishtirokida yaratilgan san’at o‘z tarixi davomida ko‘plab falsafiy masalalarni, jumladan, mualliflik huquqi, aldov va an’anaviy rassomlarga, xususan, ularning daromadlariga ta’siri bilan bog‘liq savollarni keltirib chiqardi.
Tarix
Sun’iy intellekt alohida ilmiy yo‘nalish sifatida Dartmut seminarida 1956-yilda shakllandi va keyingi o‘n yilliklarda rivojlanish hamda optimizmning bir necha to‘lqinini boshdan kechirdi. Sun’iy intellekt tadqiqotchilari dastlabki faoliyatlaridanoq inson tafakkurining mohiyati va insonga o‘xshash intellektga ega sun’iy mavjudotlarni yaratishning axloqiy oqibatlari haqida falsafiy bahslar olib borganlar. Bu masalalar bundan avval ham miflar, badiiy adabiyot va falsafada o‘rganilgan; bu an’ana antik davrlardan boshlanadi.
Dastlabki davr

Avtomatlashtirilgan san’at g‘oyasi qadimgi yunon sivilizatsiyasining avtomatik qurilmalar haqidagi afsonalariga borib taqaladi. Ularda Dedal va Geron kabi qahramonlar matn yoza oladigan, tovushlar hosil qiladigan va musiqa ijro etadigan mashinalar yaratuvchilari sifatida tasvirlangan. Ijodkor avtomatlarni yaratish an’anasi tarix davomida rivojlanib kelgan. Bunga, masalan, Mayyarde avtomati misol bo‘lib, u XIX asr boshida yaratilgan.
1950―2000-yillar
1950-yillarda sun’iy intellekt yaratilganidan buyon rassomlar va tadqiqotchilar undan san’at asarlari yaratishda foydalanib kelmoqda.
San’at sohasidagi ilk muhim sun’iy intellekt tizimlaridan biri — AARON bo‘lib, u 1960-yillarning oxirida San-Diyegodagi Kaliforniya universitetida Garold Koen tomonidan ishlab chiqilgan. AARON sun’iy intellekt dasturini yaratishda ramziy yondashuvning eng yorqin namunalaridan biridir. AARONning dastlabki versiyalari mavhum rasmlar chizgan; 1970-yillarda esa bu rasmlar tobora murakkablashgan. 1980-yillarda tasvir turlari kengaydi: avval toshlar, keyin o‘simliklar, so‘ng odamlar qo‘shildi. 1990-yillarda Koen AARONni maxsus mo‘yqalam va bo‘yoqlar yordamida rasm chizishga moslashtirdi; ularni dastur Koen aralashuvisiz o‘zi tanlardi. Ranglar bilan birga murakkab shakllar ham qo‘shildi. 2000-yillarning boshida AARON yana mavhum tasvirlarga qaytdi, bu safar rangli shaklda. Dastur ochiq manbali bo‘lmagani sababli, uning mavjudligi amalda 2016-yilda Koen vafot etishi bilan yakunlandi.
1991 va 1992-yillarda Karl Sims sun’iy evolyutsiyadan va sun’iy intellektdan foydalangan holda yaratilgan 3D animatsion videolari uchun Prix Ars Electronica tanlovida Golden Nica mukofotini oldi.
2001-yilda Skott Dreyvs auditoriyasidan o‘rganib, sun’iy intellekt yordamida uzluksiz animatsiya yaratadigan Electric Sheep loyihasi uchun Fundación Telefónica Life 4.0 mukofotini oldi.
2009-yilda Erik Millikin Pulitser mukofotini jurnalistika yo‘nalishida hamda yana bir nechta mukofotni oldi. U sun’iy intellektdan foydalanib, Detroyt shahar hokimiyatidagi korrupsiya haqida turkum reportajlar tayyorlagan; bu voqealar shahar merining qamoqqa olinishi bilan yakunlangan.
2010-yillar. Neyron tarmoqlarni chuqur o‘rganish
Texnologik taraqqiyot natijasida chuqur o‘rganish usullarini ko‘p qatlamli sun’iy neyron tarmoqlarda qo‘llash imkoniyati paydo bo‘ldi va bu obrazlarni tanib olish sohasida, so‘ngra esa sun’iy intellekt tizimlari sanoatida inqilobiy yutuqqa olib keldi.

2014-yilda Yan Gudfellou va uning Monreal universitetidagi hamkasblari generativ raqobatlashuvchi tarmoqni (GAN) ishlab chiqdilar. Bu chuqur neyron tarmoqning tasvirlar kabi kirish ma’lumotlarining statistik taqsimotini taqlid qilishni o‘rgana oladigan turidir. GAN yangi tasvirlarni hosil qilish uchun «generator»dan, yaratilgan tasvirlardan qaysilari muvaffaqiyatli ekanini aniqlash uchun esa «diskriminator»dan foydalanadi. Oldindan qo‘lda dasturlashtirilgan qoidalarga rioya qilishga asoslangan algoritmik yondashuvdan farqli ravishda, generativ raqobatlashuvchi tarmoqlar namunaviy tasvirlar to‘plamini tahlil qilib, muayyan estetik uslubni o‘rgana oladi.
2015-yilda Google jamoasi tasvirlardagi qonuniyatlarni topish va kuchaytirish uchun konvolyutsion neyron tarmoqdan va algoritmik pareydoliyadan foydalanadigan DeepDream dasturini taqdim etdi. Bu jarayon natijasida ataylab kuchli qayta ishlangan, tushdagi manzaralarga o‘xshash va tomoshabinga psixodelik ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan tasvirlar yaratiladi.
2018-yilda Nyu-Yorkdagi Christie’s auksion uyida sun’iy intellekt san’ati asarlari savdosi o‘tkazildi. Unda sun’iy intellekt yordamida yaratilgan «Edmon de Belami» asari 432 ming dollarga sotildi. Bu dastlabki bahosidan deyarli 45 baravar yuqori bo‘lib, asar avval 7–10 ming dollarga baholangan edi. Asarni Parijdagi Obvious ijodiy jamoasi yaratgan. 2018-yilda ishga tushirilgan Artbreeder veb-sayti StyleGAN va BigGAN modellaridan foydalanib, foydalanuvchilarga yuzlar, manzaralar hamda rasmlar kabi tasvirlarni yaratish va o‘zgartirish imkonini beradi.
2019-yilda Stefani Dinkins «rangli tanli insonlarning qiziqishlari va madaniyatlari»ga asoslangan rivojlanuvchi sun’iy intellektni yaratgani uchun Creative Capital mukofotini oldi. Yana 2019-yilda Sugven Chang sun’iy intellekt boshqaradigan, Changning uslubiga o‘xshash rasmlar chizuvchi robot qo‘lni namoyish etgani uchun Lumen Prize mukofotiga sazovor bo‘ldi.
2020-yillar. Generativ sun’iy intellekt


2020-yillarda matndan tasvir yaratadigan sun’iy intellekt modellari asosiy yo‘nalishga aylandi. Foydalanuvchi so‘rovlari asosida tasvirlar hosil qiluvchi sun’iy intellekt tizimlari generativ sun’iy intellekt deb atala boshlandi. 2021-yilda transformer mashinali o‘rganish modeli asosida, ya’ni ChatGPT-2 va ChatGPT-3da qo‘llanilgan texnologiyadan foydalanib, OpenAI kompaniyasi Microsoft moliyaviy ko‘magida matndan tasvir yaratuvchi DALL-E generativ sun’iy intellekt modelini yaratdi. Keyinroq, 2021-yilda EleutherAI CLIP OpenAI modeliga asoslangan, ochiq manbali VQGAN+CLIP mahsulotini taqdim etdi.
2022-yilda Midjourney chiqarildi. Undan keyin Imagen va Parti modellari Google Brain tomonidan 2022-yil may oyida e’lon qilindi; shuningdek, Microsoft kompaniyasining NUWA-Infinity modeli va Stable Diffusion paydo bo‘ldi. Stable Diffusionning ochiq manba kodi 2022-yil avgustida chiqarildi. Stability.ai kompaniyasi Stable Diffusion uchun DreamStudio nomli veb-interfeys, Krita, Photoshop, Blender va GIMP uchun plaginlar hamda Automatic1111 nomli ochiq manbali foydalanuvchi veb-interfeysini taklif etadi. Oldindan o‘qitilgan asosiy Stable Diffusion modeli Hugging Face Hub platformasida joylashtirilgan.
Vositalar va usullar
Uslublarni shakllantirish
Sun’iy intellekt yordamida san’at yaratish uchun turli usullar ishlab chiqilgan. Bularga matematik andozalar asosida qoidalarga muvofiq tasvirlarni protseduraviy yaratish, mo‘yqalam zarbalari va boshqa qo‘lda chizilgandek effektlarni taqlid qiluvchi algoritmlar, shuningdek, generativ raqobatlashuvchi tarmoqlar (GAN) va transformerlar kabi chuqur o‘rganish algoritmlari kiradi. Bir necha kompaniya fotosuratlarni mashhur rassomlarning asarlari uslubidagi badiiy tasvirlarga aylantiradigan ilovalarni chiqargan.
Sun’iy intellekt yordamida san’at asarlari yaratadigan boshqa ko‘plab dasturlar ham mavjud. Ular orasida oddiy, ommaviy iste’molchiga mo‘ljallangan mobil ilovalar va interaktiv Jupyter daftarlar ham bor; ularning samarali ishlashi uchun qudratli grafik protsessorlar talab etiladi. Qo‘shimcha imkoniyatlar orasida «matnli inversiya» (Textual Inversion) mavjud bo‘lib, u foydalanuvchi taqdim etgan bir nechta tasvirdan olingan tushunchalarni (masalan, obyekt yoki uslubni) ishlatish imkonini beradi. Matnli inversiya yordamida o‘rganilgan, ko‘pincha mavhum tushunchalarga biriktirilgan so‘zlar (kalit so‘zlar) orqali yangi, shaxsiylashtirilgan san’at asarlarini yaratish, shuningdek, modelni nozik sozlash mumkin (qarang: DreamBooth).
Tarqalishi va ta’siri
«Fikrlovchi mashinalar: kompyuterlar davrida san’at va dizayn, 1959–1989» ko‘rgazmasi Nyu-York Zamonaviy san’at muzeyida bo‘lib o‘tdi va sun’iy intellektning san’at, me’morchilik hamda dizayndagi qo‘llanilishiga oid umumiy ma’lumotlarni taqdim etdi.
2016-yilda Google xayriya jamg‘armasi va San-Fransiskodagi Gray Area Foundation auksioni sun’iy intellekt yordamida san’at yaratishga bag‘ishlangan ko‘rgazmalar tashkil etdi. Ularda DeepDream algoritmi bilan tajriba o‘tkazgan rassomlarning ishlari namoyish etildi. 2017-yilda Los-Anjeles va Frankfurtda «G‘ayriinsoniy: sun’iy intellekt davridagi san’at» ko‘rgazmasi bo‘lib o‘tdi. 2018-yil bahorida Hisoblash texnikasi assotsiatsiyasi jurnalining bir sonini kompyuterlar va san’at mavzusiga bag‘ishladi. 2018-yil iyunida Bill san’at va texnologiya markazida tomoshabinlarning sun’iy intellekt bilan o‘zaro ishlashiga imkon beruvchi «Inson va mashina dueti» san’at asari namoyish etildi. Avstriyaning Ars Electronica tashkiloti va Venadagi Amaliy san’at muzeyi 2019-yilda sun’iy intellektga bag‘ishlangan ko‘rgazmalar ochdi. Ars Electronica 2019 festivalining «Qutidan tashqarida» mavzusi barqaror ijtimoiy o‘zgarishlarda san’atning rolini o‘rgandi.
Sun’iy intellektdan foydalanish doirasi, masalan, havaskorlarning notijorat, tor ixtisoslashgan janrlari, jumladan, kiberpankdan kelib chiqqan janrlar, yangi ko‘ngilochar mashg‘ulotlar va bolalar uchun ijodiy o‘yinlarni rivojlantirish, tez va kam xarajatli prototiplash imkoniyatlari hisobiga kengaymoqda. Qoralama, eskiz va tasvir qismlarini yaratish hamda tasvirning ayrim qismlarini to‘ldirish (inpainting) orqali olingan badiiy natijaning vaqt xarajatlariga nisbatan samaradorligi ham san’atni yanada ommabop qilmoqda.
Yaratilgan tasvirlar ba’zan eskiz, arzon tajriba yoki g‘oyani dastlabki tekshirish bosqichidagi illyustratsiya sifatida ishlatiladi. Qo‘shimcha imkoniyatlar va yaxshilashlar tasvir yaratilganidan keyingi qo‘lda tahrirlashni — sayqallash yoki badiiy qayta ishlashni — ham qamrab olishi mumkin. Masalan, so‘rov asosida yaratilgan tasvir keyinchalik grafik muharrirda sozlanadi.
Prompt muhandisligi

Prompt muhandisligi yoki so‘rov tuzish texnikasi — insonning sun’iy intellekt tizimlari bilan samarali muloqotini tashkil etish konsepsiyasi. Prompt muhandisligi sun’iy intellekt tizimi bilan axborot almashish interfeysi bo‘lgan chat-botga vazifani yashirin ishoralar bilan emas, aniq savollar shaklida bayon qilishni nazarda tutadi. Masalan, sun’iy intellekt bilan suhbatda bilvosita nutqiy harakatlardan foydalanish ma’qul emas. Bu texnika odatda bir yoki bir nechta vazifani so‘rovlar asosidagi ma’lumotlar to‘plamiga aylantirish va til modelini «so‘rov asosida o‘qitish» yo‘li bilan ishlaydi. Prompt muhandisligi usullari oldindan katta hajmda o‘qitilgan yirik til modellari bilan ishlashda samarali hisoblanadi.
2022-yilda mashinali o‘rganishga asoslangan DALL-E 2, , Stable Diffusion va Midjourney modellari chiqarildi. Ular kirish ma’lumoti sifatida matnli so‘rovlarni qabul qilib, shu asosda tasvirlar yaratadi. Bu matndan tasvir yaratishga mo‘ljallangan so‘rovlarni ishlab chiqishning yangi yo‘nalishini shakllantirdi.
Matndan tasvir yaratadigan ayrim modellar uchun so‘rovlarga tasvirlar, kalit so‘zlar va moslashtiriladigan parametrlar ham kiritilishi mumkin. Masalan, badiiy uslubni belgilash uchun ko‘pincha «[rassomning ismi] uslubida» kabi iboralar ishlatiladi va/yoki umumiy estetik-badiiy uslub tanlanadi. Tasvir generatorlari yordamida muayyan tasvirlarni yaratish uchun so‘rovlarni ulashish, qidirish, ulardan yangi variantlar olish, takomillashtirish va hamkorlikda ishlash platformalari mavjud. So‘rovlar ko‘pincha Reddit kabi tasvir almashish saytlari va sun’iy intellekt san’atiga bag‘ishlangan veb-saytlarda tasvirlar bilan birga e’lon qilinadi. Biroq so‘rovning o‘zi tasvir yaratish uchun zarur barcha ma’lumotni qamrab olmaydi. Yaratiladigan tasvirga ta’sir qiluvchi qo‘shimcha kirish parametrlari qatoriga chiqish aniqligi, tasodifiy boshlang‘ich qiymat (seed) va tasodifiy tanlash parametrlari kiradi.
Sintografiya yoki neyrosan’at
2022-yilda sintetik media, shu jumladan sun’iy intellekt san’ati, kelgusi yillarda biznesga ta’sir qiladigan yirik texnologik tendensiya sifatida ta’riflandi. «Sintografiya» — sun’iy intellekt yordamida fotosuratga o‘xshash tasvirlar yaratish amaliyotini ifodalash uchun taklif qilingan atama.
Musiqada sun’iy intellekt
Sun’iy intellekt va musiqa — sun’iy intellekt tizimlari yordamida musiqa bastalash, shuningdek, musiqiy asarlar yaratishda sun’iy intellektdan foydalanish imkonini beradigan raqamli platformalarni ishlab chiqishdir. Sun’iy intellekt yordamida yaratiladigan musiqa bu yo‘nalishning muhim masalasini o‘rganadi: odatda bastakor ijodi ortida turadigan «niyat»siz musiqa yaratish, natijada mashina yaratgan asarlarni tinglovchi bastakorlar uning aniq ma’nosini anglashda qiynalishi mumkin.
Performativ va konseptual amaliyotlar
San’atda sun’iy intellekt nafaqat tasvir, matn yoki musiqa yaratish vositasi, balki performativ, konseptual va tadqiqot xarakteridagi badiiy fikrni ifodalash usuli sifatida ham qo‘llanadi. Bunday amaliyotlarda sun’iy intellekt shunchaki texnik vosita emas, balki mualliflik, avtomatlashtirish, idrok, muloqot va subyektlik chegaralari haqida savollar qo‘yishga imkon beradigan badiiy vaziyatning bir qismidir.
Xalqaro miqyosdagi mashhur misollar qatoriga Sugven Changning algoritmik tizimlar bilan hamkorlikdagi rangtasvir amaliyotlari, Refik Anadolning Nyu-York Zamonaviy san’at muzeyidagi «Unsupervised» installyatsiyasi — unda sun’iy intellekt muzey kolleksiyasidagi ma’lumotlarni talqin qilib, o‘zgartirgan — hamda sun’iy intellekt yozgan ssenariy asosida suratga olingan «Sunspring» qisqa metrajli filmi kiradi.
Sun’iy intellektni badiiy yoki falsafiy performans tarkibida qo‘llagan loyihalar qatoriga «Anjela Bogdanova» loyihasi kiradi. Madaniyatshunos Aleksey Pojarov 2026-yilgi maqolasida uni raqamli madaniyatda tafakkur, mualliflik va subyektlik masalalarini ko‘tarish uchun sun’iy intellektdan foydalanilgan san’at va falsafiy performans namunasi sifatida ko‘rib chiqadi. Shunga o‘xshash badiiy tadqiqotlardan biri Loren Li Makkartining «Auto» performansi bo‘lib, u insonning avtomatlashtirish, sun’iy intellekt va kuzatuv tizimlari bilan munosabatlariga bag‘ishlangan. Loyiha tavsifiga ko‘ra, tomoshabinlar ishtiroki davomida tizim bilan inson o‘rtasidagi farq asta-sekin xiralashib boradi.
San’atdagi sun’iy intellektni ko‘rgazmalar orqali anglashning institutsional misollariga GROUND Solyankadagi «San’at kodi» ko‘rgazmasi kiradi. Uning ishtirokchilari sun’iy intellektni nafaqat vosita, balki inson va jamiyatga ta’sir ko‘rsatadigan falsafiy konsepsiya sifatida ham ko‘rib chiqqanlar. Shuningdek, 2019-yilda Davlat Ermitajida sun’iy intellektdan foydalanishning badiiy imkoniyatlariga bag‘ishlangan «Sun’iy intellekt va madaniyatlar muloqoti» ko‘rgazmasi tashkil etilgan.
Tanqid, muammolar va bahslar
Mualliflik huquqi
Huquqshunoslar, rassomlar va media korporatsiyalar XX asrdan buyon sun’iy intellekt tizimlarining ijod sohasiga kirib kelishining huquqiy hamda axloqiy oqibatlarini muhokama qilib kelmoqda.
1985-yilda intellektual mulk huquqi professori Pamela Samuelson kompyuter dasturlari yordamida yaratilgan san’at asarlariga AQSH mualliflik huquqi ulardan foydalanuvchiga tegishli bo‘lishi kerakligini ta’kidlagan.
Florida Law Review jurnalining 2019-yilgi maqolasida bu masalaga oid uch xil nuqtayi nazar keltirilgan. Birinchi yondashuvga ko‘ra, huquq egasi sun’iy intellektning o‘zi bo‘ladi. Buning uchun AQSH Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunining 101-bo‘limiga o‘zgartirish kiritib, «muallif» tushunchasiga nafaqat jismoniy shaxs, balki kompyuterni ham kiritish kerak. Ikkinchi yondashuvda mualliflik huquqi foydalanuvchiga, dasturchiga yoki sun’iy intellekt bilan shug‘ullanuvchi kompaniyaga tegishli bo‘ladi. Bu «xizmat vazifasi doirasida yaratilgan asar» doktrinasini kengaytirib, huquq egasi sifatida «ish beruvchi»ni tan olishga o‘xshaydi. Uchinchi holatda mualliflik huquqi hech kimga berilmaydi va bunday asarlar jamoat mulki hisoblanadi, chunki mualliflik huquqining vujudga kelishi uchun mualliflik harakati talab etiladi.
2022-yilda iste’molchilar uchun sun’iy intellekt yordamida tasvir yaratish xizmatlari keng tarqalgach, sun’iy intellekt san’atining qonuniyligi va axloqiyligi haqidagi bahslar yana jonlandi. Ayniqsa, mualliflik huquqi bilan himoyalangan san’at asarlarining sun’iy intellektni o‘qitish ma’lumotlari to‘plamlarida ishlatilishi muhim muammo bo‘ldi. 2022-yil sentabrida Dizayner va rassomlar mualliflik huquqi jamiyatidan Rima Selhi rassomlar o‘z asarlarini sun’iy intellektni o‘qitishda ishlatiladigan ma’lumotlar bazalaridan aniqlagan taqdirda ham, ularning ishlatilishini taqiqlashga imkon beruvchi kafolatlar yo‘qligini bildirdi. 2022-yil dekabrda ArtStation portfel platformasi foydalanuvchilari o‘z asarlarining o‘quv ma’lumotlar to‘plamida ruxsatsiz qo‘llanishiga qarshi onlayn norozilik uyushtirdilar. Natijada «Have I Been Trained?» («Mendan o‘qitishda foydalanishganmi?») kabi xizmatlar hamda foydalanishni taqiqlash mexanizmini va’da qilgan ayrim onlayn xizmatlar va san’at platformalari ommalashdi. AQSH Mualliflik huquqini ro‘yxatga olish byurosiga ko‘ra, sun’iy intellekt yordamida yaratilgan asarlar mualliflik huquqi bilan himoyalana olmaydi. maymun selfisi bo‘yicha mualliflik huquqiga doir nizoning asoslantirilishidan kelib chiqqan qaror 2023-yil avgust holatiga ko‘ra federal okrug darajasida kuchda qolgan.
Ko‘plab mashhur sun’iy intellekt san’ati dasturlarining muammosi shundaki, ular rassomlarning roziligisiz ularning ishlari asosida tasvirlar yaratadi. 2023-yil yanvarida uch rassom — Sara Andersen, Kelli MakKernan va Karla Ortis — Stability AI, Midjourney hamda DeviantArt ustidan mualliflik huquqining buzilishi haqida da’vo kiritdi. Ularning fikricha, neyron tarmoqlarni rassomlar asarlari bilan o‘qitishdan avval qonuniy rozilik olinishi shart; mazkur kompaniyalar esa internetdan olingan besh milliard tasvirdan foydalanib, millionlab rassomlarning huquqlarini buzgan. 2023-yil iyulida AQSH okrug sudyasi Uilyam Orrik Andersen, MakKernan va Ortis kiritgan da’voning aksar qismini rad etishga moyilligini bildirgan, biroq ularga yangilangan shikoyat kiritishga ruxsat bergan.
Shuningdek, 2023-yilda Getty Images o‘z tasvirlarini o‘qitish ma’lumotlarida ishlatgani uchun Stability AI ustidan sudga da’vo kiritdi.
Sun’iy intellekt asosidagi matndan tasvir yaratish tizimlari mavjud badiiy tasvirlar asosida, ba’zan asl rassomning roziligisiz o‘qitilgani sababli, sun’iy intellekt yaratgan tasvirlar san’at bozorlarida va qidiruv tizimlarida ko‘proq uchray boshladi. Bunday dasturlar muayyan rassomlarning uslubini taqlid qila oladi. Masalan, polshalik raqamli rassom Greg Rutkovski o‘z asarlarini internetdan topish qiyinlashganini aytgan: qidiruv natijalarida aynan uning uslubini takrorlash uchun sun’iy intellekt yaratgan tasvirlar ko‘paygan. Bundan tashqari, ba’zi sun’iy intellekt tizimlari asoslangan o‘qitish ma’lumotlar bazalari omma uchun ochiq emas. Shu bois ularda mualliflik huquqi bilan himoyalangan tasvirlar qay darajada borligini aniqlash mushkul. Masalan, Saymon Uillison ishlab chiqqan vosita odamlarga Stable Diffusionning o‘qitish ma’lumotlarining 0,5% qismini, ya’ni 12 million elementni, ya’ni 2,3 milliard elementdan iborat «LAION-2M» bazasining tegishli qismini, aniqlash imkonini berdi. Mazkur bazani LAION tuzgan va o‘qitish ma’lumotlari to‘plami sifatida taqdim etgan. Rassom Karen Hallion o‘zining mualliflik huquqi bilan himoyalangan tasvirlari uning roziligisiz o‘quv ma’lumotlari sifatida ishlatilganini aniqladi.
O‘qitish ma’lumotlarining sifati
Sun’iy intellektni o‘qitish tizimlarining ko‘payishi neyron tarmoqlarni chuqur o‘rganishga mos sifatli materiallar yetishmasligini yuzaga chiqardi. Bunda material sifati nafaqat mualliflik huquqiga rioya etilishi, balki ishonchlilikning yuqoriligi va jamiyatning axloqiy me’yorlarini buzadigan materiallarning yo‘qligi bilan ham belgilanadi. Turli sohalarga oid yaxshi tuzilgan, ekspertlar tayyorlagan ochiq ma’lumotlar bazalari ideal yechim bo‘lar edi, ammo hozircha ular mavjud emas. Sun’iy intellekt tizimi ishlashining sifati o‘qitish sifati bilan bog‘liqligi ma’lum. Neyron tarmoqlarning ichki jarayonlarini nazorat qilish qiyinligi sababli muammolar o‘qitish yakunlanganidan keyingina aniqlanishi mumkin, qayta o‘qitish esa ancha murakkab jarayondir.
2022-yil mart oyida LAION LAION-5B bazasiga 5 milliarddan ortiq elementni jamladi. E’lon qilingan paytda bu belgilangan tasvirlarning dunyodagi eng yirik erkin foydalaniladigan ma’lumotlar to‘plami edi. Bazani yaratish Doodlebot, Hugging Face va Stability AI tomonidan moliyalashtirildi. Stability AI sun’iy intellekt kompaniyasi ushbu bazada o‘qitilgan, matndan tasvir yaratuvchi Stable Diffusion modelini ham moliyalashtirgan.
LAION-5B bazasida mualliflik huquqi buzilgan bo‘lishi mumkinligi haqidagi gumonlardan tashqari yana bir muammo aniqlandi. Tadqiqotlarda zo‘rlash, pornografiya, zararli stereotiplar, irqiy va etnik haqoratlar hamda boshqa o‘ta muammoli mazmunga oid nomaqbul tasvirlar va matn juftliklari borligi ko‘rsatildi. Tekshiruvda Hugging Face platformasiga joylashtirilgan LAION ma’lumotlar to‘plamlarida ko‘plab shaxsiy va maxfiy ma’lumotlar mavjudligi aniqlangan. 2023-yil dekabrda Stenford internet laboratoriyasi LAION-5B bazasini tekshirish hisobotini e’lon qildi. Unda bolalarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik materiallariga olib borishi taxmin qilingan 3226 ta havola aniqlangani, shulardan 1008 tasi mustaqil tekshiruvdan o‘tgani qayd etildi. Bunga javoban LAION «noqonuniy kontentga nisbatan mutlaq murosasizlik siyosati» va «nihoyatda ehtiyotkorlik»ni vaj qilib, LAION-5B bazasiga kirishni vaqtincha yopdi.
Daromad va bandlikning barqarorligi

Stable Diffusion va DALL-E kabi sun’iy intellekt yordamida tasvir yaratish dasturlari rivojlanib, keng tarqalgani sari ularning ijodkorlik va san’at sohasiga tug‘dirishi mumkin bo‘lgan muammolari hamda xavotirlar ortmoqda. 2022-yilda turli media vositalarida ishlovchi rassomlar generativ sun’iy intellektning daromad topish imkoniyatlariga ta’siridan xavotir bildirishdi, ayniqsa sun’iy intellekt tasvirlari illyustratsiya va dizayn sohasidagi rassomlar o‘rnini bosa boshlasa. 2022-yil avgustida raqamli rassom R. J. Palmer shunday dedi: «Sun’iy intellekt yordamida bitta rassom yoki art-direktor 5–10 nafar boshlang‘ich darajadagi rassomning o‘rnini egallashi mumkin bo‘lgan vaziyatni oson tasavvur qilaman… Men o‘zi mustaqil nashr qiladigan ko‘plab mualliflar va boshqalarning rassom yollashga hojat qolmasligi qanchalik ajoyib bo‘lishi haqida gapirganini ko‘rdim». Olimlar ham ijodiy sohalarda ish o‘rinlari yo‘qolishi borasidagi xavotirlarni qo‘llab-quvvatlagan. Ular «OpenAI va Stability AI kabi kompaniyalar rahbarlari generativ sun’iy intellekt tizimlari muqarrar ravishda ijodkorlar o‘rnini egallashini kutayotganini ochiq aytishgan», deya ta’kidlab, «ishchi kuchining bu siqib chiqarilishi barcha ijodiy sohalarda yaqqol namoyon» ekanini qo‘shimcha qilishgan. Masalan, Rest of World maqolasiga ko‘ra, Xitoy o‘yin sanoatidagi bir yollovchi illyustratorlar uchun bo‘sh ish o‘rinlari soni 70% kamayganini kuzatgan; bunga qisman tasvir generatorlarining keng qo‘llanishi sabab bo‘lgan. Xabarlarga ko‘ra, Xitoydagi boshqa bir studiya qahramon dizayni bilan shug‘ullanuvchi illyustratorlarining uchdan bir qismini ishdan bo‘shatgan.
Sun’iy intellektga asoslangan badiiy dasturlarning san’at uslubini taqlid qilish yoki soxtalashtirish imkoniyati ham yomon niyat va ochko‘zlik bilan bog‘liq xavotirlarni tug‘diradi. 2022-yil avgustida Kolorado shtati yarmarkasining raqamli san’at tanlovida bosh sovrinni qo‘lga kiritgan, matndan tasvir yaratish texnologiyasi yordamida tayyorlangan «Théâtre d’Opéra Spatial» kabi sun’iy intellekt asarlari kichik rassomlar uchun mo‘ljallangan badiiy tanlovlar va boshqa maydonlarda ustunlik qila boshladi.
2023-yil yanvarida chiqarilgan Netflixning «It va bola» qisqa metrajli filmi fon tasvirlarini yaratishda sun’iy intellekt qo‘llangani sababli internetda salbiy munosabat uyg‘otdi.
Dipfeyklar

Fotografiya sohasidagi Jahon fotografiya tashkilotining 2023-yilgi «ijodiy kashfiyot» yo‘nalishi g‘olibi Boris Eldagsen keyinchalik o‘z ishi (Papa Fransiskning qalin qishki kurtkadagi tasviri) aslida sun’iy intellekt yordamida yaratilganini bildirdi. Fotograf Feroz Xon BBCga izoh berib, Eldagsen «hatto tajribali fotograflar va san’atshunoslarni ham aldash mumkinligini yaqqol ko‘rsatdi», dedi.
Kichikroq tanlovlar ham bundan chetda qolmadi. 2023-yilda yozuvchi Mark Lourens o‘tkazgan «Mustaqil nashr etilgan fantastik bloglar uchun muqova tanlovi» g‘olibining ishi Midjourney yaratgan tasvirlardan tuzilgan kollaj bo‘lishi mumkinligi aniqlangach, tanlov bekor qilindi.
Bu muammolar san’at olamidan ham kengroqdir. XIX asr boshidan beri mavjud bo‘lgan fotografik manipulyatsiyaning boshqa turlari kabi, XXI asr boshlarida sun’iy intellekt yordamida odamlarni chalg‘ituvchi soxta materiallar yaratish xavotir uyg‘otgan. Bunday materiallarning nomi — «dipfeyklar».
2023-yil mayida Reddit va Twitter kabi ijtimoiy tarmoqlarda Midjourney yaratgan, Papa Fransiskni oq qalin kurtkada tasvirlovchi rasm e’tibor tortdi. Donald Trampning xayoliy hibsga olinishi tasvirlangan sun’iy intellekt fotosuratlari ham ommalashdi. Bundan tashqari, Pentagonga hujum tasvirlangan sun’iy intellekt rasmi Twitterdagi yolg‘on xabarning bir qismi sifatida keng tarqaldi.
Biryoqlamalik
Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan tasvirlar rassomlarning obro‘siga zarar yetkazishi mumkinligi haqida xavotir tug‘dirdi. Rassom Sara Andersenning asarlaridan nusxa ko‘chirilib, ular neonatsist mafkurasini ifodalovchi tasvirlar yaratishda ishlatilgan. Uning aytishicha, tasvir generatorlaridan foydalanish internetda nafrat tilining tarqalishini kuchaytirishi mumkin. U yana rassomlarning asarlari asosida tuzilgan, ularning uslubini roziligi yoki haq to‘lanishisiz takrorlashga imkon beradigan vositalar rassomlar ma’qullamaydigan xabarlarni tarqatish orqali ularning obro‘siga jiddiy zarar yetkazishi mumkinligini ta’kidlagan.
Sun’iy intellekt yaratgan tasvirlar va san’at asarlaridagi yana bir jiddiy muammo — modelni o‘qitish ma’lumotlaridagi tanlanma og‘ishi bo‘lib, u sun’iy intellekt badiiy modellarining kamsituvchi natijalariga olib keladi. 2023-yilda Vashington universiteti tadqiqotchilari Stable Diffusion modelida irqiy biryoqlamalik dalillarini topdilar: «inson» tasvirlari ko‘pincha Yevropa yoki Shimoliy Amerikadagi erkaklarni aks ettirgan.
Energiya sarfi
Tadqiqot mualliflari — Hugging Face va Karnegi Mellon universiteti olimlari — 2023-yilgi maqolada 1024x1024 o‘lchamdagi mingta tasvirni yaratish uchun XL 1.0 asosiy modelida ishlaydigan Stable Diffusion tizimidan foydalanilganda 11,49 kVt·soat energiya sarflanishi va 1594 gramm karbonat angidrid ajralishini ma’lum qildi. Bu benzinli yengil avtomobilning taxminan 6,5 km yo‘l bosganidagi chiqindiga teng.
Axloqiy masalalar
Sun’iy intellekt yaratgan tasvirlar ko‘plab rassomlarda jamiyat ularni va ularning mahsulotlarini qanday qadrlashi yuzasidan xavotir uyg‘otadi. Rassomlar sun’iy intellekt yordamida san’at yaratish an’anaviy usullarda tayyorlangan asarlarning qadrini tushiradi, deb qo‘rqadilar. Chunki insonlar sun’iy intellekt modeli kabi katta hajmda va shunday arzon narxda mahsulot yarata olmaydi.
Sun’iy intellekt tizimlari ko‘pincha zararli va haqoratli deb baholanadigan dipfeyk kontentni yaratishi mumkin. Dipfeyklarni yaratish rozilik bermagan shaxslar uchun xavf tug‘diradi. Bu, ayniqsa, qasos pornografiyasiga tegishli bo‘lib, unda ochiq jinsiy mazmundagi materiallar boshqa insonni tahqirlash yoki unga zarar yetkazish maqsadida tarqatiladi.
Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan bolalar ishtirokidagi pornografik materiallar noqonuniyligi sababli jamiyat uchun xavf tug‘dirishi mumkin.
Sun’iy intellekt tizimlari natijalarni yaratish uchun ma’lumotlar to‘playdi. Turli manbalardan ma’lumot yig‘ishda ulardan asar yaratish uchun foydalanish mumkinmi, degan savol paydo bo‘ladi. Shuningdek, sun’iy intellekt taqlid qilayotgan badiiy uslubni o‘z ijodiy tafakkuri orqali shakllantirgan rassomning hissasini qanday munosib e’tirof etish masalasi tug‘iladi.
San’at asarlarini tahlil qilishda sun’iy intellektdan foydalanish
Original san’at asarlarini yaratishdan tashqari, raqamli san’at kolleksiyalarini miqdoriy tahlil qilishga imkon beradigan sun’iy intellektga asoslangan tadqiqot usullari ham ishlab chiqilgan. Bunga so‘nggi o‘n yilliklarda san’at asarlarini keng miqyosda raqamlashtirish imkon berdi. Raqamlashtirishning asosiy maqsadi kolleksiyalarni ommaga ochish va ularni o‘rganish bo‘lsa-da, sun’iy intellekt yordamida tahlil qilish yangi tadqiqot istiqbollarini yuzaga keltirdi.
Ikki hisoblash usuli — yaqin o‘rganish (close reading) va masofadan o‘rganish (distant viewing) — raqamli san’atni tahlil qilishda odatiy yondashuvlardir. Yaqindan o‘rganishda alohida asarning muayyan vizual jihatlariga e’tibor qaratiladi. Mashinalar bu usulda rassom muallifligini tekshirish, mo‘yqalam izlari va tekstura xususiyatlarini tahlil qilish kabi vazifalarni bajaradi. Masofadan ko‘rish usullari esa butun kolleksiyadagi o‘xshashliklarni belgilar to‘plami asosida statistik tasvirlashga imkon beradi. Bu yondashuvdagi odatiy vazifalar avtomatik tasniflash, obyektlarni aniqlash, multimodal vazifalar, san’at tarixi bo‘yicha bilimlar tizimini kengaytirish va hisoblash estetikasini o‘z ichiga oladi. Masofaviy ko‘rish katta kolleksiyalarni tahlil qilsa, yaqin o‘rganish har bir san’at asarini alohida va chuqur tekshirishni nazarda tutadi.
Tadqiqotchilar, shuningdek, san’atga nisbatan hissiy munosabatlarni bashorat qiladigan modellarni ham taqdim etishgan. Masalan, ArtEmis — mashinali o‘rganish modellari bilan bog‘liq yirik ma’lumotlar to‘plami bo‘lib, unda tasviriy san’atga hissiy munosabatlar hamda tasvir yoki matn asosida hissiyotlarni bashorat qilish ma’lumotlari mavjud.
Mavjud san’at kolleksiyalarini sun’iy intellekt yordamida tahlil qilish badiiy uslublarning rivojlanishi va ularning o‘zaro ta’siriga yangicha qarash imkonini beradi. San’at asarlarini sun’iy intellekt yordamida o‘rganish ko‘rgazmalarni tashkil etish hamda kuratorlar va san’at tarixchilarining qaror qabul qilish jarayoniga ham yordam berishi mumkin.
Sun’iy intellekt dasturlari namunadan olinganlariga o‘xshash yangi san’at tasvirlarini avtomatik yaratishi mumkin. Insonlar asosan kirish ma’lumotlarini kiritishi va natijalarni farqlashi kifoya. Sun’iy intellekt mexanizmlarini san’at yaratish usullari bilan birlashtirish unga badiiy asarlar yaratish imkonini beradi.
Sintetik tasvirlardan san’at asarlarining haqiqiyligini tekshirish va qalbaki asarlarni aniqlashga mo‘ljallangan sun’iy intellekt algoritmlarini o‘qitishda ham foydalanish mumkin.
Adabiyotlar
- Suvajdzich, Marko. San’atda blokcheyn va sun’iy intellekt: zamonaviy san’at sanoatiga qisqacha nazar // Blokcheyn va uning qo‘llanilishi : [ingl.] / Marko Suvajdzich, Dragana Stoyanovich, Irina Kanishcheva. — Sham : Springer International Publishing, 2022. — Jild. 320. — B. 272–280. — ISBN 978-3-030-86162-9. — doi:10.1007/978-3-030-86162-9_27.
- Krevyye, Daniel. Sun’iy intellekt: sun’iy tafakkurni izlashning shiddatli tarixi. — Nyu-York, NY : BasicBooks, 1993. — B. 109. — ISBN 0-465-02997-3.
- Nyuquist, H. P. Miya yaratuvchilar: fikrlaydigan mashinalarni izlash yo‘lidagi daho, xudbinlik va ochko‘zlik. — Nyu-York : Macmillan/SAMS, 1994. — B. 45–53. — ISBN 978-0-672-30412-5.
- Jiang, Harri H. Sun’iy intellekt san’ati va uning rassomlarga ta’siri // Sun’iy intellekt, etika va jamiyat bo‘yicha 2023-yilgi AAAI/ACM konferensiyasi materiallari : [ingl.] / Harri H. Jiang, Loren Braun, Jessika Cheng … [va boshqalar]. — ACM, 2023-08-08. — B. 363–374. — ISBN 979-8-4007-0231-0. — doi:10.1145/3600211.3604681.
- Sharipova S. D., Luneva N. P. Bilvosita nutqiy harakatlar // Buryatiya davlat universiteti axborotnomasi. — 2008. — № 11. — B. 130-134.
Qo‘shimcha adabiyotlar
- Bagdasaryan, R. X. Sun’iy intellektdan san’at asarlari yaratish jarayonida foydalanish muammolari / R. X. Bagdasaryan, O. Yu. Jarina // Markaziy Qoratuproq mintaqasi ilmiy almanaxi. – 2022. – № 2-2. – B. 33-37;
- Voytenko, V. O. Tasviriy san’atda sun’iy intellekt yoshlarga ma’naviy-axloqiy tarbiya berish vositasi sifatida / V. O. Voytenko // Zamonaviy yoshlarning o‘zini anglash asosida ma’naviy-axloqiy rivojlanishi o‘zini takomillashtirish omili sifatida : Butunrossiya ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari, Yalta, 14–17-noyabr 2023-yil. – Simferopol: «Arial» nashriyot-matbaa mas’uliyati cheklangan jamiyati, 2023. – B. 9-12;
- Gorev, S. V. San’at asarlari qiymatini aniqlashda sun’iy intellekt usullari va algoritmlarini tadqiq etish / S. V. Gorev // Oliy o‘quv yurtlari xabarlari. Seriya: Iqtisodiyot, moliya va ishlab chiqarishni boshqarish. – 2022. – № 4(54). – B. 21-28;
- Zorkin, I. V. San’atda sun’iy intellektning istiqbollari va roli / I. V. Zorkin, P. D. Polshina // Bezak san’ati va predmet-fazoviy muhit. S. G. Stroganov nomidagi Rossiya davlat badiiy-sanoat universiteti axborotnomasi. – 2023. – № 1-2. – B. 92-98;
- Ilina, A. V. San’atda sun’iy intellektni tadqiq qilishning ijtimoiy-falsafiy asoslari (musiqa misolida) / A. V. Ilina // Diskurs. – 2023. – J. 9, № 6. – B. 44-56;
- Kozlov, Ye. S. 1977–2020-yillarda kino san’atida klonlar va sun’iy intellekt / Ye. S. Kozlov, P. A. Yurchenko // Sun’iy intellekt sotsiologiyasi. – 2022. – J. 3, № 4. – B. 95-105;
- Kurbanova, A. T. San’at sohasida sun’iy intellektning roli / A. T. Kurbanova // Katta Yevrosiyo davlatlari yosh olimlarining «Fan qit’asi» akademik forumi : Ma’ruzalar tezislari to‘plami, Moskva, 01–04-noyabr 2023-yil. – Moskva: Ilmiy-texnik yechimlar markazi, 2023. – B. 553-555;
- Martinova, A. G. Sun’iy intellektning tasviriy san’at asarlari bozoriga ta’siri: 2023-yil yakunlari / A. G. Martinova // Madaniyat olami: san’at, fan, ta’lim : ilmiy maqolalar to‘plami. – Chelyabinsk : P. I. Chaykovskiy nomidagi Janubiy Ural davlat san’at instituti, 2023. – B. 408-418;
- Romanov, G. S. Oramizdagi o‘zgargan san’at: sun’iy intellekt yordamida yaratilgan asarlarning huquqiy maqomi haqida mulohaza / G. S. Romanov // Ta’lim va huquq. – 2023. – № 5. – B. 327-334.
Havolalar
- Noel Sharki. Milodiy 60-yildagi dasturlashtiriladigan robot. New Scientist (5-iyul 2007-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil. Arxivga olingan: 13-yanvarda, 2018-yil.
- Jerard Brett (1954-yil iyul). Vizantiyadagi «Sulaymon taxti» avtomatlari. Speculum, 29 (3): 477–487. doi:10.2307/2846790. JSTOR 2846790. Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Mayyardening avtomati. Franklin instituti (8-mart 2014-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Jay Krishna Ponnappan. Sun’iy intellekt — AARON kompyuter dasturi nima? technologistsinsync.com (2021). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Garold Koen. «Sehrgarning shogirdi: noma’lum kelajakdagi san’at». Londonning Tate Modern muzeyidagi taklif etilgan ma’ruza. aaronshome.com (2004). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Karl Sims. Karl Simsning «Panspermiya»si. karlsims.com (1990). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Karl Sims. Karl Simsning «Suyuq o‘zliklar» asari. karlsims.com (1992). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Skott Dreyvs. Skott Dreyvs bilan intervyu — VIDA 4.0 tanlovining teng birinchi mukofoti. YouTube (2001). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- 2009-yilgi Pulitser mukofotlari. pulitzer.org (2010). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Yan Gudfellou; Jan Pujo-Abadi; Mehdi Mirza; Bing Syu; Devid Uord-Farli; Sherjil Ozayr; Aaron Kurvill; Yoshua Benjio. Generativ raqobatlashuvchi tarmoqlar. Neyron axborotni qayta ishlash tizimlari bo‘yicha xalqaro konferensiya materiallari (2014). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Aleksandr Mordvintsev; Kristofer Ola; Mayk Tayka. DeepDream — neyron tarmoqlarni vizuallashtirishga oid kod namunasi. Google Research (1-iyul 2015-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil. Arxivga olingan: 8-iyulda, 2015-yil.
- Aleksandr Mordvintsev; Kristofer Ola; Mayk Tayka. Inceptionism: neyron tarmoqlarga yanada chuqurroq nazar. Google Research (17-iyun 2015-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil. Arxivga olingan: 3-iyulda, 2015-yil.
- Sun’iy intellekt san’atning navbatdagi ifoda vositasiga aylanadimi? Christie’s (12-dekabr 2018-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Sun’iy intellekt dasturi yaratgan portret 432,000 dollarga sotildi. BBC News (25-oktabr 2018-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Geyb Kon. Christie’s auksionida sun’iy intellekt san’ati asari 432,500 dollarga sotildi. New York Times (25-oktabr 2018-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Sun’iy intellekt fotosurat filtrlari neyron tarmoqlar yordamida suratlarni Pikasso asarlariga o‘xshatadi. Digital Trends (18-noyabr 2019-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- J. D. Birsdorfer. Fotogalereyadan polotnogacha: suratlaringizdan san’at yarating. The New York Times (4-dekabr 2019-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Farma Psixotik. Sun’iy intellekt san’ati uchun vositalar va resurslar. pharmapsychotic.com (4-iyun 2022-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Matnli inversiya · AUTOMATIC1111. GitHub (20-may 2023-yil). Murojaat qilingan sana: 14-mart 2024-yil.
- Mayk Elgan. «Sintetik media» biznesni qanday qilib butunlay o‘zgartiradi?. Computerworld (1-noyabr 2022-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Kevin Ruz. «Sun’iy intellekt yaratgan san’at ijodiy ishlarni allaqachon o‘zgartirmoqda. The New York Times (21-oktabr 2022-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Kif Lesving. Nega Silikon vodiysi sun’iy intellekt yaratgan g‘alati rasmlardan bunchalik hayajonda?. CNBC (8-oktabr 2022-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Elke Raynxuber. Sintografiya — raqamli tasvir yaratishning tez o‘zgarayotgan vositalarini fotografiyadan tashqaridagi yangi janr sifatida qayta ko‘rib chiqishga taklif. Google Scholar (2-dekabr 2021-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Pamela Samuelson. Kompyuter yaratgan asarlarga egalik huquqlarini taqsimlash. Pittsburg universiteti huquq sharhi. 47: 1185 (1985). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Viktor Pelas. Agar buni sun’iy intellekt yozganida-chi? Sun’iy intellekt va mualliflik huquqi. Florida huquq sharhi 71 (1): 231–241 (2019-yil yanvar). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Lyuk Plankett. «San’at» yaratuvchi sun’iy intellekt — axloqiy va mualliflik huquqi bo‘yicha dahshatli muammo. Kotaku (25-avgust 2022-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Benj Edvards. Rassomlar ArtStation platformasida sun’iy intellekt yaratgan san’atga qarshi ommaviy norozilik uyushtirdi. Ars Technica (15-dekabr 2022-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Benj Edvards. Rassomlar ArtStation platformasida sun’iy intellekt yaratgan san’atga qarshi ommaviy norozilik uyushtirdi. Ars Technica (15-dekabr 2022-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Jeyms Vinsent. Stable Diffusion va Midjourney sun’iy intellekt san’ati vositalariga mualliflik huquqi bo‘yicha da’vo kiritildi. The Verge (16-yanvar 2023-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Jennifer Korn. Getty Images mashhur sun’iy intellekt badiiy vositasi yaratuvchilarini fotosuratlarni o‘g‘irlaganlik gumoni bilan sudga bermoqda. CNN (17-yanvar 2023-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Miya Sato. Sun’iy intellekt san’ati mustaqil kitob muqovasi tanlovini qanday barbod qildi?. The Verge (9-iyun 2023-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Kayl Viggers. Dipfeyklar: senzurasiz sun’iy intellekt tasvir modeli axloqiy savollarni tug‘dirmoqda. TechCrunch (24-avgust 2022-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Jiang, Harri H.; Braun, Loren; Cheng, Jessika; Xon, Mehtab; Gupta, Abhishek; Vorkman, Deya; Xanna, Aleks; Flauers, Jonatan; Gebru, Timnit. Sun’iy intellekt san’ati va uning rassomlarga ta’siri. — 2023-08-08. — B. 363–374. — ISBN 979-8-4007-0231-0. — doi:10.1145/3600211.3604681.
- Koul, Samanta. Bolalarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik materiallari aniqlangach, sun’iy intellekt tasvirlarini yaratishga xizmat qilgan eng katta ma’lumotlar to‘plami olib tashlandi. 404 Media (20-dekabr 2023-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Novak, Mett. Oq qalin kurtka kiygan Papa Fransiskning keng tarqalgan tasviri butunlay soxta. Forbes (2023). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Mett Groukut. Donald Trampning hibsga olinishi haqidagi soxta suratlar sun’iy intellekt qudratini ko‘rsatmoqda. PetaPixel (22-mart 2023-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
- Uill Oremus; Dryu Xarvell; Teo Armus (22-may 2023-yil). Pentagondagi portlash haqidagi tvit soxta edi, ammo baribir keng tarqaldi. Washington Post. Murojaat qilingan sana: 15-mart 2024-yil.
{{cite news}}: Vikipediya:CS1 texnik xizmat ko‘rsatish (bir nechta ism: mualliflar ro‘yxati) (havola) - Stefan Miln. Stable Diffusion sun’iy intellekt tasvir generatori irqiy va gender stereotiplarni takrorlaydi, deyiladi tadqiqotda. UW News (29-noyabr 2023-yil). Murojaat qilingan sana: 18-mart 2024-yil.
- Aleksandra Sasha Luchchioni, Yasin Jernit, Emma Strubell. Energiya talab qiluvchi hisoblash: sun’iy intellektni joriy etish xarajatini qaysi vattlar oshiradi? // Adolatlilik, javobgarlik va shaffoflik bo‘yicha 2024-yilgi ACM konferensiyasi. — 2024. — B. 85–99. — ISBN 979-8-4007-0450-5. — doi:10.1145/3630106.3658542.
- Deks Parra. Sun’iy intellekt san’ati etikasi. Ostindagi Texas universiteti, Mediamenejment markazi. (24-fevral 2023-yil). Murojaat qilingan sana: 18-mart 2024-yil.
- Anna Bim. Sun’iy intellekt yaratgan bolalar pornografiyasining oldini olish bo‘yicha davom etayotgan kurash haqida nimalarni bilish kerak?. reckon.news (12-fevral 2024-yil). Murojaat qilingan sana: 18-mart 2024-yil.
- Lyuk Stark (7-sentabr 2019-yil). Sun’iy intellekt davridagi san’at asari: rassomlar ma’lumotlar bilan ishlash etikasi haqida bizga nimani o‘rgata oladi?. Surveillance & Society. 17 (3/4): 442—455. doi:10.24908/ss.v17i3/4.10821. Murojaat qilingan sana: 18-mart 2024-yil.
- Filip Galanter (21-iyul 2020-yil). San’at yaratadigan mashinalar bilan axloqiy munosabatlar sari. Artnodes (26). doi:10.7238/a.v0i26.3371. Murojaat qilingan sana: 18-mart 2024-yil.
- Eva Setinich, Jeyms She (16-fevral 2022-yil). Sun’iy intellekt yordamida san’atni tushunish va yaratish: sharh va istiqbollar. ACMning multimedia hisoblashlari, kommunikatsiyalar va ilovalarga oid ilmiy jurnali. 18 (2): 1—22. doi:10.1145/3475799. S2CID 231951381.
- Sabina Lang, Byorn Ommer. San’at asarlarini kompyuter ko‘rishi qanday qayta ishlashi va tahlil qilishini o‘rganish: qo‘shimcha material. Kompyuter ko‘rishi bo‘yicha Yevropa konferensiyasi (ECCV) materiallari (2018). Murojaat qilingan sana: 18-mart 2024-yil.
- Panos Axlioptas; Maks Ovsiyannikov; Qilichbek Haydarov; Muhammad Elhoseyniy; Leonidas Gibas (18-yanvar 2021-yil). ArtEmis: tasviriy san’at uchun hissiy ifoda tili. arXiv:2101.07396 [cs.CV].
{{cite arXiv}}: Vikipediya:CS1 texnik xizmat ko‘rsatish (bir nechta ism: mualliflar ro‘yxati) (havola) - Eva Setinich, Jeyms She (31-may 2022-yil). Sun’iy intellekt yordamida san’atni tushunish va yaratish: sharh va istiqbollar. ACMning multimedia hisoblashlari, kommunikatsiyalar va ilovalarga oid ilmiy jurnali. 18 (2): 1—22. doi:10.1145/3475799. Murojaat qilingan sana: 18-mart 2024-yil.
- Fen Tao (4-mart 2022-yil). San’at va texnologiyaning yangi uyg‘unligi: sun’iy intellekt san’atining falsafiy talqinlari. Critical Arts. 36 (1—2): 110—125. doi:10.1080/02560046.2022.2112725. Murojaat qilingan sana: 18-mart 2024-yil.
- Ostmeyer, Yoxann; Sherf, Ludovika; Buyvidovich, Pavel; Charlz, Tessa; Postma, Erik; Popovichi, Karina (2024). Sintetik tasvirlar inson yaratgan san’at soxtaliklarini aniqlashga yordam beradi. PLOS ONE. 19 (2): e0295967. arXiv:2312.14998. Bibcode:2024PLoSO..1995967O. doi:10.1371/journal.pone.0295967. PMC 10866502. PMID 38354162.
{{cite journal}}: Vikipediya:CS1 texnik xizmat ko‘rsatish (bir nechta ism: mualliflar ro‘yxati) (havola) Vikipediya:CS1 texnik xizmat ko‘rsatish (maqola raqami sahifa raqami sifatida) (havola)