Obrazlarni tanib olish nazariyasi — informatika va turdosh fanlar doirasida tasniflash hamda identifikatsiya qilishning asoslari va usullarini rivojlantiruvchi yo‘nalish bo‘lib, u buyumlar, hodisalar, jarayonlar, signallar, vaziyatlar va shu kabi obyektlarni o‘rganadi. Bu obyektlar muayyan cheklangan xossalar va belgilar majmui bilan tavsiflanadi. Bunday masalalarga kundalik hayotda tez-tez duch kelamiz. Masalan, svetofor ishorasiga qarab ko‘chani piyoda kesib o‘tish yoki transportda harakatlanish shular jumlasidandir. Svetoforning qaysi rangdagi chirog‘i yonganini tanib olish va yo‘l harakati qoidalarini bilish ko‘chadan o‘tish mumkin yoki mumkin emasligi haqida to‘g‘ri qaror qabul qilishga yordam beradi.
Bunday tanib olishga ehtiyoj harbiy soha va xavfsizlik tizimlaridan tortib analog signallarni raqamlashtirishgacha bo‘lgan turli sohalarda yuzaga keladi.
Axborot haddan tashqari ko‘paygan sharoitda obrazlarni tanib olish muammosi alohida ahamiyat kasb etdi. Chunki inson o‘ziga kelayotgan xabarlarni ketma-ket va izchil anglashga ulgurmay qolganda, miya bir vaqtning o‘zida idrok etish va fikrlash rejimiga o‘tadi; bu rejimga obrazlarni tanib olish xosdir.
Shu sababli obrazlarni tanib olish muammosi fanlararo tadqiqotlar diqqat markaziga tushgani tasodif emas. Jumladan, sun’iy intellekt yaratish bilan bog‘liq ishlar doirasida, texnik tizimlar uchun obrazlarni tanib olish vositalarini ishlab chiqishga tobora ko‘proq e’tibor qaratilmoqda.
Obrazlarni tanib olishning asosiy yo‘nalishlari
Ikkita asosiy yo‘nalishni ajratish mumkin:
- Tirik mavjudotlarning tanib olish qobiliyatlarini o‘rganish, ularni tushuntirish va modellashtirish;
- Amaliy maqsadlarda muayyan masalalarni yechishga mo‘ljallangan qurilmalarni yaratish nazariyasi va usullarini rivojlantirish.
Masalaning formal qo‘yilishi
Obrazlarni tanib olish — boshlang‘ich ma’lumotlarni tavsiflovchi muhim belgilarni umumiy ma’lumotlar orasidan ajratib, shu ma’lumotlarni muayyan sinfga kiritish jarayonidir.
Tanib olish masalalarini qo‘yishda matematik tildan foydalanishga intilinadi. Bunda sun’iy neyron tarmoqlar nazariyasidan farqli ravishda, natijaga tajriba orqali erishish o‘rniga tajribani mantiqiy mulohazalar va matematik isbotlar bilan almashtirish maqsad qilinadi.
Obrazlarni tanib olish masalasining klassik qo‘yilishi quyidagicha: obyektlar to‘plami berilgan va ularni tasniflash talab etiladi. To‘plam sinflar deb ataluvchi qism to‘plamlarga ajratilgan. Sinflar haqidagi ma’lumotlar, butun to‘plam tavsifi hamda qaysi sinfga mansubligi noma’lum obyekt haqidagi ma’lumotlar berilgan. Mavjud sinflar haqidagi axborot va obyekt tavsifiga asoslanib, ushbu obyekt qaysi sinfga tegishli ekanini aniqlash kerak.
Obrazlarni tanib olish masalalarida ko‘pincha monoxrom tasvirlar o‘rganiladi. Bu tasvirni tekislikdagi funksiya sifatida qarash imkonini beradi. Agar tekislikdagi nuqtalar to‘plamini ko‘rib chiqsak, unda funksiya tasvirning har bir nuqtasidagi yorqinlik, shaffoflik yoki optik zichlik kabi xususiyatlarni ifodalaydi. Shunday funksiya tasvirning formal ifodasidir.
Barcha mumkin bo‘lgan funksiyalarning tekislikdagi to‘plami barcha tasvirlar to‘plamining modelidir. Obrazlar orasidagi o‘xshashlik tushunchasini kiritish orqali tanib olish masalasini qo‘yish mumkin. Bu masalaning aniq qo‘yilishi tanlangan yondashuvga muvofiq tanib olishning keyingi bosqichlariga katta darajada bog‘liq.
Grafik obrazlarni tanib olishning ayrim usullari
Obrazlarni optik usulda tanib olish uchun obyektning turli burchaklar, masshtablar va siljishlardagi ko‘rinishlarini birma-bir tekshirish mumkin. Harflarni tanib olishda esa shrift va uning xususiyatlarining turli variantlari ko‘rib chiqiladi.
Ikkinchi yondashuv — obyekt konturini aniqlash va uning xususiyatlarini (bog‘langanligi, burchaklarning mavjudligi va hokazolarni) o‘rganish.
Yana bir yondashuv — sun’iy neyron tarmoqlardan foydalanish. Bu usul to‘g‘ri javoblari ma’lum bo‘lgan ko‘plab tanib olish misollarini yoki ayni masalaning o‘ziga xos jihatlarini hisobga oluvchi maxsus neyron tarmoq tuzilmasini talab qiladi.
Perseptron obrazlarni tanib olish usuli sifatida
Frenk Rozenblatt «miya modeli» tushunchasini kiritib, tuzilishi va funksional xususiyatlari ma’lum bo‘lgan fizik tizimda psixologik hodisalar qanday yuzaga kelishini ko‘rsatishni maqsad qilgan hamda farqlash bo‘yicha eng oddiy tajribalarni tavsiflagan. Bu tajribalar to‘liq obrazlarni tanib olish usullariga mansub, ammo ularda masalani yechish algoritmi deterministik emasligi bilan farqlanadi.
Muayyan tizim haqida psixologik jihatdan ahamiyatli ma’lumot olish imkonini beruvchi eng sodda tajribada modelga ikkita turli stimul taqdim etiladi va ularga turlicha javob qaytarish talab qilinadi. Bunday tajriba eksperimentator aralashuvisiz tizimning stimullarni o‘z-o‘zidan farqlay olish qobiliyatini tekshirishga yoki, aksincha, eksperimentator tizimni kerakli tasniflashga o‘rgatishga urinadigan majburiy farqlash jarayonini o‘rganishga qaratilishi mumkin.
O‘rgatish tajribasida perseptronga odatda farqlanishi kerak bo‘lgan har bir sinf vakillari qatnashgan obrazlar ketma-ketligi taqdim etiladi. Xotirani o‘zgartirishning muayyan qoidasiga ko‘ra, to‘g‘ri javob tanlanishi mustahkamlanadi. So‘ng perseptronga nazorat stimuli beriladi va shu sinfdagi stimullarga to‘g‘ri javob qaytarish ehtimoli aniqlanadi. Nazorat stimuli o‘rgatish ketma-ketligida ishlatilgan obrazlardan biriga mos kelishi yoki kelmasligiga qarab turli natijalar olinadi:
- Agar nazorat stimuli o‘rgatishda qo‘llangan stimullarning hech biriga mos kelmasa, tajriba nafaqat sof farqlashni, balki umumlashtirish elementlarini ham qamrab oladi.
- Agar nazorat stimuli shu sinfga mansub avvalgi stimullar ta’sirida faollashgan elementlardan butunlay farq qiladigan sezgi elementlari majmuini qo‘zg‘atsa, bunday tajribada o‘rganiladigan hodisa — sof umumlashtirish.
Perseptronlar sof umumlashtirish qobiliyatiga ega emas, ammo farqlash tajribalarida ancha qoniqarli ishlaydi. Bu ayniqsa nazorat stimuli perseptron ilgari muayyan tajriba orttirgan obrazlardan biriga yetarlicha yaqin bo‘lganida kuzatiladi.
Obrazlarni tanib olish masalalariga misollar
- Belgilarni optik tanib olish
- Shtrix-kodlarni tanib olish
- Avtomobil davlat raqamlarini tanib olish
- Yuzlarni tanib olish
- Nutqni tanib olish
- Tasvirlarni tanib olish
- Yer po‘stining foydali qazilmalar konlari joylashgan mahalliy hududlarini tanib olish
- Hujjatlarni tasniflash
Adabiyotlar
- Arkadyev A. G., Braverman E. M. Mashinaga obrazlarni tanib olishni o‘rgatish. — M.: Nauka, 1964
- Barabash Yu. L., Varskiy B. V., Zinovyev V. T. Tanib olishning statistik nazariyasi masalalari. — M.: Sovetskoye radio, 1967. — 399 bet.
- Bongard M. M.. Tanib olish muammosi. — M.: Fizmatgiz, 1967.
- Arkadyev A. G., Braverman E. M. Mashinaga obyektlarni tasniflashni o‘rgatish. — M.: Nauka, 1971.
- Gorelik A. L., Skripkin V. A. Tanib olish usullari. — 4-nashr. — M.: Visshaya shkola, 1984, 2004. — 262 bet.
- Vapnik V. N., Chervonenkis A. Ya. Obrazlarni tanib olish nazariyasi. — M.: Nauka, 1974. — 416 bet.
- Vasilyev V. I. Tanib olish tizimlari. Ma’lumotnoma. — 2-nashr. — Kiyev: Naukova dumka, 1983. — 424 bet.
- Tanib olish. Matematik usullar. Dasturiy tizim. Amaliy qo‘llanishlar. / Yu. I. Juravlyov, V. V. Ryazanov, O. V. Senko. M.: FAZIS, 2006. 147 bet. ISBN 5-7036-0108-8.
- L. Shapiro, J. Stokman. Kompyuter ko‘rishi = Kompyuter ko‘rishi (Computer Vision). — M.: Binom. Laboratoriya znaniy, 2006. — 752 bet. — ISBN 5-947-74384-1.
- Fomin Ya. A. Obrazlarni tanib olish: nazariya va qo‘llanishlar. — 2-nashr. — M.: FAZIS, 2012. — 429 bet. — ISBN 978-5-7036-0130-4.
- Fomin Ya. A., Tarlovskiy G. R. Obrazlarni tanib olishning statistik nazariyasi. — M.: Radio i svyaz, 1986. — 624 bet.
- Forsayt Devid A., Pons Jan. Kompyuter ko‘rishi. Zamonaviy yondashuv = Kompyuter ko‘rishi: zamonaviy yondashuv (Computer Vision: A Modern Approach). — M.: Vilyams, 2004. — 928 bet. — ISBN 0-13-085198-1.
- Chen Sh.-K. Vizual axborot tizimlarini loyihalash tamoyillari. — M.: Mir, 1994. — 408 bet.
- Lbov G. S. Har xil turdagi eksperimental ma’lumotlarga ishlov berish usullari. — Novosibirsk: Nauka, 1981. — 157 bet.
Havolalar
- Yuriy Lifshits. Kurs: «Nazariy informatikaning zamonaviy masalalari» — obrazlarni tanib olishning statistik usullari, yuzlarni tanib olish va matnlarni tasniflash bo‘yicha ma’ruzalar
- Obrazlarni tanib olish bo‘yicha tadqiqotlar jurnali (Journal of Pattern Recognition Research) Arxiv nusxasi 8-sentabr 2008-yilda Wayback Machine’da saqlangan (Obrazlarni tanib olish bo‘yicha tadqiqotlar jurnali)
- Dyukova E. V. Tanib olishning diskret (mantiqiy) protseduralari: tuzish tamoyillari, amalga oshirish murakkabligi va asosiy modellar. Pedagogika oliy o‘quv yurtlarining matematika fakultetlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. — M.: Prometey, 2003. — 29 bet. ISBN 5-70420-1092-9.