Inson salomatligi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ularning orasida vitaminlar va mikroelementlarning o‘rni beqiyosdir. Shunday muhim mikroelementlardan biri bu — rux (sink) hisoblanadi. U organizmda juda kam miqdorda bo‘lsa-da, biologik jarayonlarning to‘g‘ri ishlashi uchun nihoyatda muhimdir. Ruxning ta’siri nafaqat immun tizimi, balki hujayralarning yangilanishi, yaralarning bitishi, teri holati, gormonal muvozanat va boshqa ko‘plab jarayonlarda seziladi. Bu maqolada ruxning inson salomatligidagi o‘rni, organizmdagi asosiy funksiyalari, yetishmovchiligi oqibatlari va uni qanday yo‘l bilan ta’minlash mumkinligi haqida so‘z yuritamiz.

Ruxning organizmdagi funksiyalari

Rux organizmda yuzlab fermentlar tarkibiga kiradi va ularning to‘g‘ri ishlashi uchun zarurdir. Bu fermentlar organizmda bo‘ladigan deyarli barcha kimyoviy reaksiyalarda ishtirok etadi. Rux, ayniqsa, DNK va RNK sintezi, oqsil ishlab chiqarish, immun javob, yaralarning bitishi, insulin ishlab chiqarilishi va gormonlar muvozanatida asosiy rol o‘ynaydi. Shuningdek, rux antioksidant xususiyatga ega bo‘lib, hujayralarni erkin radikallarning zararidan himoya qiladi. Bu esa qarish jarayonini sekinlashtiradi va surunkali kasalliklarning oldini oladi.

Rux nerv tizimi uchun ham muhim hisoblanadi. U miyadagi neyrotransmitterlar ishlab chiqarilishi va faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa kayfiyat, xotira va diqqatga bevosita ta’sir qiladi. Shuning uchun rux tanqisligi depressiya, charchoq va aqliy faoliyat pasayishiga olib kelishi mumkin.

Immun tizimi va rux

Rux immun tizimi uchun asosiy mikroelementlardan biridir. U T-hujayralar deb ataladigan immun hujayralarning faolligini oshiradi va yallig‘lanish jarayonlarini nazorat qiladi. Rux yetishmovchiligi holatida odamning shamollash, gripp va boshqa infeksion kasalliklarga tez-tez chalinishi kuzatiladi. Bundan tashqari, rux yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatib, organizmning tiklanish jarayonlarini tezlashtiradi. Masalan, jarohat yoki kesilgan joylar rux yetarli bo‘lsa, tezroq bitadi. Aynan shu sababli rux sog‘ayish davrida tavsiya etiladigan muhim minerallardan biri sanaladi.

Teri, soch va tirnoqlar uchun foydasi

Rux go‘zallik bilan bog‘liq muammolarni ham hal qilishda katta ahamiyatga ega. Teri, soch va tirnoqlar — rux yetishmovchiligi darhol seziladigan joylardir. Agar organizmda rux yetishmasa, terida quruqlik, toshmalar, akne (yuzdagi yallig‘lanishli husnbuzarlar), tirnoqlarda mo‘rtlashish va soch to‘kilishi kuzatiladi. Rux teri hujayralarining yangilanishini rag‘batlantiradi, yog‘ bezlari faoliyatini muvozanatlashtiradi va yallig‘lanishga qarshi kurashadi. Shu sababli akne va terining boshqa muammolarini davolashda ruxga asoslangan dorilar keng qo‘llaniladi.

Homiladorlik va bolalar salomatligi

Rux homiladorlik davrida alohida ahamiyat kasb etadi. Bu mikroelement homilaning sog‘lom rivojlanishi, ayniqsa, miya va nerv tizimining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Rux yetishmovchiligi homilada tug‘ma nuqsonlar, past vazn, erta tug‘ruq va hatto homila yo‘qotilish xavfini oshiradi. Shuningdek, ona organizmida ham zaiflik, soch to‘kilishi, immunitet pasayishi kabi muammolarni keltirib chiqaradi.

Yosh bolalar uchun esa rux bo‘y o‘sishi va intellektual rivojlanish uchun zarurdir. Tadqiqotlarga ko‘ra, rux yetishmovchiligi bo‘lgan bolalarda bo‘y o‘sishi sekinlashadi, ishtaha yo‘qoladi, aqliy faoliyatda pasayish, konsentratsiya muammolari kuzatiladi. Shuning uchun pediatrlar bolalar uchun rux bilan boyitilgan parhezni tavsiya etadilar.

Rux tanqisligining sabablari

Organizmda rux tanqisligi bir necha sababga ko‘ra yuzaga keladi. Eng keng tarqalgan sabab noto‘g‘ri ovqatlanishdir. Ayniqsa, vegetariyanlar, faqat o‘simlik mahsulotlarini iste’mol qiluvchilar orasida bu holat ko‘p uchraydi. Chunki rux asosan hayvoniy mahsulotlarda, masalan, go‘sht, tuxum, baliq va sut mahsulotlarida ko‘proq uchraydi. Bundan tashqari, ichak kasalliklari, surunkali diareya, diabet, alkogoldan haddan tashqari foydalanish, uzoq muddatli stress va ayrim dori vositalarining qabul qilinishi ham ruxning yomon so‘rilishiga yoki tanqisligiga olib keladi.

Rux manbalari

Ruxni organizmga yetkazib berishning eng yaxshi yo‘li — bu to‘g‘ri va balanslangan ovqatlanishdir. Ruxga boy mahsulotlar qatoriga mol va qo‘y go‘shti, jigar, tuxum sarig‘i, dengiz mahsulotlari, ayniqsa ustritsalar, pishloq, sut, yong‘oqlar, qovoq urug‘i, kungaboqar urug‘i va butun donli mahsulotlar kiradi. Shuningdek, ayrim hollarda ruxni qo‘shimcha biologik faol qo‘shimchalar yoki vitamin-komplekslar ko‘rinishida qabul qilish tavsiya etiladi. Biroq bu dori vositalarini mutaxassis maslahatisiz qabul qilish tavsiya etilmaydi, chunki ruxning ortiqcha miqdori ham salbiy oqibatlarga olib keladi.

Ruxning ortiqchaligi

Ko‘pchilik rux tanqisligidan xavotir olsa-da, uning ortiqcha miqdorda qabul qilinishi ham sog‘liq uchun zararli. Haddan tashqari rux iste’mol qilinsa, organizmda boshqa muhim mikroelementlar, masalan, mis yoki temirning so‘rilishi buziladi. Bu esa boshqa tanqisliklar va muvozanatsizliklarga olib keladi. Shuningdek, ortiqcha rux iste’moli ko‘ngil aynishi, qorin og‘rig‘i, diareya, bosh og‘rig‘i, hatto immunitetning pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli rux miqdorini me’yorda saqlash nihoyatda muhimdir.

Xulosa

Rux — bu kichik miqdorda zarur bo‘lgan, ammo ulkan ahamiyatga ega mikroelementdir. U organizmda yuzlab jarayonlarda ishtirok etadi: immun tizimini qo‘llab-quvvatlaydi, yaralarning bitishini tezlashtiradi, teri va soch salomatligini saqlaydi, bolalarning o‘sishi va rivojlanishiga xizmat qiladi. Rux yetishmovchiligi ko‘plab sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin, shu sababli bu mikroelementga e’tibor qaratish zarur. To‘g‘ri ovqatlanish, sog‘lom turmush tarzi va muvozanatli parhez orqali ruxni organizmga yetarli darajada yetkazish mumkin. Agar zarur bo‘lsa, shifokor ko‘rsatmasi bilan rux qo‘shimchalarini qabul qilish orqali sog‘lig‘ingizni saqlashingiz mumkin. Salomatlik — bu eng katta boylik, va bu boylikni asrashda ruxning o‘rni alohida e’tiborga loyiqdir.