Robotlashtirish nima

Robotlashtirish — sanoat robotlarini ishlab chiqarish jarayonlariga joriy etishdir. Ishlab chiqarishni avtomatlashtirishda ABT (avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi) joriy etilsa, robotlashtirishda robotlardan foydalanish yo‘lga qo‘yiladi. Robotlashtirishdan maqsad qo‘l mehnatiga nisbatan unumdorlikni oshirish, ishlov berish yoki diagnostika aniqligini yaxshilash va shu kabi natijalarga erishishdir.

Tarixi

An’anaviy tushunchaga ko‘ra, robot — vazifa geometriyasi o‘zgarganda yoki butunlay boshqa vazifani bajarish zarur bo‘lganda qayta dasturlash mumkin bo‘lgan dastgohdir. Aynan shu xususiyati robotlashtirishni quyidagi yondashuvdan tubdan farqlaydi: qat’iy avtomatlashtirish (hard automation).

1970-yillardan boshlab oltita aylanuvchi bo‘g‘inga ega robot-manipulyatorlar amalda standart yechimga aylandi va dunyoning ko‘plab ishlab chiqaruvchilari tomonidan tayyorlanmoqda. Aksariyat ishlab chiqaruvchilarning manipulyatorlar turkumida ish radiusi va ruxsat etilgan eng yuqori yuk ko‘tarish qobiliyati (payload) bilan farqlanuvchi bir necha o‘lchamdagi modellar mavjud. 1970—1980-yillarda esa muayyan vazifalarga mo‘ljallangan, 4 yoki 5 ta erkinlik darajasiga ega robotlar ham ishlab chiqarilgan. Ularning yagona universal konstruksiyasi bo‘lmagan: turli ishlab chiqaruvchilarning robotlari xususiyatlari va vazifalari jihatidan sezilarli farqlangan.

Aynan oltita erkinlik darajasi (robotning oltita bo‘g‘ini) asbobni (skaner, elektrod, dozator va boshqalarni) oxirgi, oltinchi bo‘g‘inning boshlang‘ich holatidan ish radiusi doirasidagi istalgan nuqtaga olib borish va uni fazoda kerakli yo‘nalishda joylashtirish uchun yetarli. Aniqroq aytganda, asbobni koordinatalari (x, y, z) bo‘lgan nuqtaga yetkazish va uning fazodagi yo‘nalishini ifodalovchi Eyler burchaklari, ya’ni (φ, θ, ψ) qiymatlariga muvofiq yo‘naltirish mumkin.

2010-yillarda XXRda robotlashtirishning faol rivojlanishi tufayli ishlatilgan robotlarning katta bozori shakllandi.

Misollar

Quyida sanoat robotlari yordamida robotlashtiriladigan eng keng tarqalgan ishlab chiqarish vazifalari keltirilgan:

  • Elektr yoyli payvandlash
  • Mahsulotlarni tekshirish va buzmasdan nazorat qilish
  • Yelim dozalagichlar
  • Mahsulotlarni bo‘yash
  • Logistikada qutilarni yuklash va joylashtirish
  • Ishlab chiqarishda detallarni, masalan, ikkita ishlab chiqarish liniyasi o‘rtasida ko‘chirish
  • Sirtga mexanik ishlov berishning ayrim turlari

Geografiya

Har bir xodimga to‘g‘ri keladigan robotlar soni bo‘yicha yetakchi mamlakatlar:

  • Koreya Respublikasi
  • Singapur
  • Germaniya
  • Yaponiya
  • XXR

Shuni alohida ta’kidlash kerakki, 2022 yilda yangi robotlar o‘rnatilishining umumiy sonidan 50 % dan ortig‘i XXR hissasiga to‘g‘ri kelgan.

Sanoat robotlarining eng yirik eksportchilari orasida Yaponiya sotilgan robotlarning 30 % dan ortig‘i bilan yetakchi o‘rin tutadi:

  • Yaponiya
  • Germaniya
  • XXR
  • Daniya
  • Italiya

Ijtimoiy-iqtisodiy jihatlar

Dunyoda

So‘nggi yillarda dunyoda va Rossiyada yangi, inson ishtirokini talab qilmaydigan texnologiyalar joriy etilishi bilan bog‘liq ijtimoiy xatarlar (ishsizlik, tengsizlik va boshqalar) haqida ko‘plab maqolalar e’lon qilindi. Ko‘plab ish o‘rinlarining avtomatlashtirilishi xavfi mavjud. Natijada millionlab mutaxassislarni qayta tayyorlash, ular uchun yangi ish o‘rinlari va bandlik shakllarini topish zarurati tug‘ilishi mumkin. Rossiyada xodimlarning qariyb 44 % qismi bunday jarayonlar ta’siriga tushishi ehtimoli bor. Iqtisodiyotda bunday o‘zgarishlar sur’atini sekinlashtiradigan hamda mehnat bozorlarining moslashuviga ko‘maklashadigan kompensatsiya mexanizmlari va turli to‘siqlar mavjud. Bunday mexanizmlarga ishchi kuchini qayta o‘qitish va malakasini oshirish (STEAM), yangi tarmoqlarni rivojlantirish (masalan, AKT, ijodiy industriyalar), tadbirkorlikni rivojlantirish va boshqalar kiradi.

Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, texnologik taraqqiyot qisqartirganidan ko‘ra ko‘proq ish o‘rinlarini yaratgan; texnologiyalar almashgani sari katta avlod vakillari esa mehnat bozoridan asta-sekin chiqib borgan.

2020 yilgi inqiroz iqtisodiyotning raqamli transformatsiyasini tezlashtirdi: masofadan ishlash, onlayn ta’lim, internet orqali buyurtma berish, jarayonlarni avtomatlashtirish va hokazo. Bu holat quyidagi jarayonlarning ijtimoiy xatarlari haqidagi munozaralarni yana bir bor keskinlashtirdi: raqamlashtirish va avtomatlashtirish.

Rossiyada

Bir necha mavzuli forumlarda qayd etilganidek, Rossiyada robotlar bilan amaliy ishlash tajribasiga ega mutaxassislar yetishmaydi. Buning sabablaridan biri yosh mutaxassislarning axborot texnologiyalari sohasiga o‘tib ketishidir. Yana bir keng tarqalgan muammo — korxona mutaxassislarining robotlashtirish loyihasi bo‘yicha mustaqil ravishda texnik-iqtisodiy asoslash ishlarini bajara olmasligidir.