Videokodek — videoma’lumotlarni (videofayl yoki videooqimni) siqish (ya’ni hajmini kamaytirish) va siqilgan ma’lumotlarni tiklash uchun mo‘ljallangan dastur yoki algoritm. Kodek — videokontentni qanday «ixchamlashtirish» va keyinchalik videoni qayta ijro etish mumkinligini belgilaydigan fayl-formula. Shuningdek, video va audio ma’lumotlarni kodlash, subtitrlar, vektor effektlarini qo‘shish va boshqa imkoniyatlar ham mavjud.
Eng oddiy kodekning ishlash prinsipi
Avval statik tasvirni (yoki alohida kadrni) kodlashni ko‘rib chiqamiz. Videooqimdagi kodlanadigan har bir kadr nuqtalardan (piksellardan) tashkil topadi. Bu nuqtalar matritsa (rastr) hosil qiladi. Kodek bir xil xususiyatlarga ega o‘xshash nuqtalar guruhlarini aniqlashi mumkin (masalan, osmon tasviridagi ko‘k fon). Shunda keyingi kadrlarda har bir nuqta haqidagi ma’lumotni (yorqinligi va rangini) alohida saqlash o‘rniga, faqat birinchi (tayanch) nuqta va uning rangi o‘zgarguniga qadar necha marta takrorlanishini ko‘rsatuvchi hisoblagich yozib qo‘yiladi. Demak, masalan, 1000 ta nuqtani alohida tavsiflash o‘rniga, atigi 1 ta nuqta va takrorlanish hisoblagichini yozish kifoya bo‘lishi mumkin. Bu usulda sifatni chegara qiymatini belgilash orqali boshqarish mumkin: agar nuqtalar orasidagi farq shu qiymatdan kichik bo‘lsa, ular bir xil deb hisoblanadi. Bu siqish usullarining eng oddiyidir.
JPEG formatida kadr uchun bloklar bo‘yicha diskret kosinus o‘zgartirishi bajariladi, so‘ng natija Haffman algoritmi yoki arifmetik kodlash usuli yordamida kodlanadi.
Harakatlanuvchi tasvirni (videoketma-ketlikni) hosil qilishda turli kadr turlari ishlatiladi. I-kadrlar (ular «kalit» (ingl. keyframes) yoki «tayanch» kadrlar deb ham ataladi) faqat mustaqil siqilgan makrobloklarni o‘z ichiga olishi mumkin. Ularga qo‘shimcha ravishda ishlatiladigan P-kadrlar («farq» kadrlari) esa ham mustaqil siqilgan makrobloklarni, ham boshqa kadrga havola qiluvchi makrobloklarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Murakkabroq siqish formatlari yuqorida aytilgan texnologiyadan tashqari tasvirdagi nuqtalar guruhlarining harakatlanish qonuniyatlarini ham hisobga oladi. Bunda tasvir turli siqish sifatiga ega «kvadratchalar»ga bo‘linadi, turlicha kodlangan kadrlar ketma-ketligidan foydalaniladi va ular belgilangan tartibda namoyish etiladi. Eng yangi kodeklar videoni inson ko‘zi va miyasi qanday qabul qilishining psixofizik xususiyatlarini ham inobatga oladi. Bu esa «ko‘zga sezilarli sifat yo‘qotilishi»siz ma’lumotlar hajmini yanada kamaytirish imkonini beradi.
Shuningdek, algoritmlar videoketma-ketlikdagi yonma-yon kadrlarning o‘xshashligidan foydalanadi.
Mashhur kodeklar
- H.264 (AVC) — proprietar kodek.
- H.265 (HEVC) — proprietar kodek.
- H.266 (VVC) — proprietar kodek.
- VP8 — erkin videokodek. Uni ishlab chiqqan kompaniya — Google
- VP9 — Google tomonidan ishlab chiqilgan erkin videokodek
- AV1
- Theora — erkin videokodek. Uni ishlab chiqqan jamg‘arma — Xiph.Org.
- Daala — Xiph.Org tashkilotida ishlab chiqilayotgan erkin video siqish formati va uning etalon videokodeki
- DivX — proprietar kodek.
- Xvid — DivX kodekiga erkin muqobil.