Radio to‘lqinlar elektromagnit spektr (electromagnetic spectrum) ichidagi eng uzun to‘lqin uzunligiga ega bo‘lgan to‘lqinlardir. Ular elektromagnit nurlanish (electromagnetic radiation) turiga kiradi va chastotasi (frequency) 300 GHz kabi yuqori qiymatlardan 3 kHz kabi past qiymatlargacha bo‘ladi; biroq ayrim manbalarda 3 GHz dan yuqori diapazon mikroto‘lqinlar (microwaves) deb ham ta’riflanadi. 300 GHz da to‘lqin uzunligi 1 mm, 3 kHz da esa 100 km bo‘ladi. Ular boshqa barcha elektromagnit to‘lqinlar singari yorug‘lik tezligida tarqaladi. Tabiiy ravishda paydo bo‘ladigan bunday to‘lqinlarni chaqmoq (yashin) yoki astronomik obyektlar hosil qiladi. Sun’iy hosil qilingan radio to‘lqinlar radioaloqa, radar, kompyuter tarmoqlari, eshittirish (broadcasting), turli navigatsiya tizimlari va boshqa qo‘llanmalarda ishlatiladi.
Radio to‘lqinlar nima?
Radio to‘lqinlar odatda radio uzatgichlar (radio transmitters) tomonidan hosil qilinadi va radio qabul qilgichlar (radio receivers) orqali qabul qilinadi. Chastotasi turlicha bo‘lgan radio to‘lqinlar Yer atmosferasida tarqalishda (propagation) ham turli xususiyatlarni namoyon qiladi. Uzun to‘lqinlar turli to‘siqlar atrofida difraksiyalanadi (diffraction) va rel’ef konturlariga ergashib tarqaladi, qisqa to‘lqinlar esa ionosferadan (ionosphere) aks etib (reflection) osmon to‘lqinlari (sky waves) sifatida ufq ortiga qaytadi. Har ikkala tur to‘lqinning tarqalish masofasi ko‘rish ufqi (visual horizon) bilan cheklanadi, chunki qisqa to‘lqin uzunliklari juda kam egiladi yoki difraksiyalanadi va “ko‘rish chizig‘i” (line of sight) bo‘ylab to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqaladi.
Radio to‘lqinlar diapazonlari
Radio to‘lqinlarning tarqalishi
Elektromagnit hodisalarni, jumladan aks etish (reflection), qutblanish (polarization), sinish (refraction), yutilish (absorption) va difraksiyani (diffraction) o‘rganish radio to‘lqinlarning fazoda hamda Yer yuzasi bo‘ylab qanday harakatlanishini tushunishda juda muhim ahamiyatga ega.
To‘lqin uzunligi, tezlik va chastota
Radio to‘lqinlar yorug‘likka o‘xshash tezlikda tarqaladi va biror obyekt ichidan o‘tayotganda o‘sha obyektning dielektrik singdiruvchanligi (permittivity) hamda magnit singdiruvchanligi (permeability) ga bog‘liq ravishda sekinlashadi. To‘lqin uzunligi (wavelength) to‘lqinning elektr maydoni (electric field) ning bir cho‘qqisidan (peak) keyingi cho‘qqisigacha bo‘lgan masofani ifodalash uchun ishlatiladi va u to‘lqin chastotasiga teskari proportsional bo‘ladi.
Radioaloqa
Radio antenna (radio antenna) AM yoki FM radiostansiyalardan radio signallarni qabul qilish uchun ishlatiladi. Bu antenna ko‘plab radio signallarni tutib oladi, muayyan signalni tanlab olish (tune) uchun esa radio tyuner (radio tuner) kerak bo‘ladi. Bularning barchasi rezonator (resonator) yordamida amalga oshiriladi; uni induktor (inductor) deb ham atash mumkin: ya’ni kondensator (capacitor) li zanjir (circuit) yoki kristalli generator (crystal oscillator) ishtirokidagi zanjir. Rezonator tyunerning radio chastotada (radio frequency) sinus to‘lqinlarni (sine waves) kuchaytirishi va boshqa sinus to‘lqinlarni chetlab o‘tishi uchun mos chastotada rezonans beradigan qilib to‘g‘ri sozlanadi.
Tez-tez so‘raladigan savollar (FAQ)
Q1
Radio to‘lqinlar nima?
Radio to‘lqinlar elektromagnit spektr ichidagi eng uzun to‘lqin uzunligiga ega bo‘lgan to‘lqinlardir. Ular elektromagnit nurlanish turiga kiradi va chastotasi 300 GHz kabi yuqori qiymatlardan 3 kHz kabi past qiymatlargacha bo‘ladi, biroq ayrim joylarda 3 GHz dan yuqori diapazon mikroto‘lqinlar deb ta’riflanadi. 300 GHz da to‘lqin uzunligi 1 mm, 3 kHz da esa 100 km bo‘ladi.
Q2
Nima sababdan fotonlar yorug‘lik tezligida harakatlana oladi, boshqa zarralar esa bunday qila olmaydi?
Fotonlar yorug‘lik tezligida harakatlana oladi, boshqa zarralar esa bunday qila olmaydi, chunki ularda massa (mass) yo‘q.
Q3
Elektromagnit to‘lqinning qaysi xossasi u qaysi muhitda tarqalayotganiga bog‘liq?
Elektromagnit to‘lqinning tezligi (velocity) — u tarqalayotgan muhitga bog‘liq bo‘ladigan xossadir. Chastota, davr (time period) va to‘lqin uzunligi kabi boshqa xossalar esa to‘lqinni hosil qilayotgan manbaga (source) bog‘liq bo‘ladi.
Q4
Elektromagnit to‘lqinlarning tarqalish ketma-ketligi qanday?
Elektromagnit to‘lqinlarning tarqalish ketma-ketligi: hosil bo‘lish (generation), tarqalish (propagation), aks etish (reflection) va qabul qilish (reception).
Q5
Elektromagnit to‘lqinlarning ayrim xossalarini yozing.
- Bu to‘lqinlar yorug‘lik tezligida tarqaladi.
- Bu to‘lqinlar tarqalishi uchun muhit (medium) talab qilinmaydi.
- Bu to‘lqinlarda interferensiya (interference) va difraksiya sodir bo‘ladi hamda ular qutblanishi (polarised) mumkin.
