Radiatsiya (radiation) — energiyaning to‘lqinlar, nurlar (rays) yoki zarralar (particles) orqali ajralib chiqishi va tarqalishidir. Ushbu maqolada biz gamma radiatsiya (gamma radiation)ni batafsil ko‘rib chiqamiz.
Gamma radiatsiya nima?
Gamma nurlari (gamma rays) yoki gamma radiatsiya (gamma radiation) — radioaktiv parchalanish (radioactive decay) jarayonini boshdan kechirayotgan atom yadrosi (atomic nucleus) tomonidan chiqariladigan, yuqori energiyali elektromagnit nurlanish (electromagnetic radiation) oqimidir. Mavzu tafsilotlariga chuqurroq kirishdan oldin, radioaktivlik (radioactivity) asoslarini va radioaktiv parchalanish (radioactive decay) nimani anglatishini tushunib olishimiz kerak.
Alfa, beta va gamma radiatsiya
Hamma atomlar ham barqaror bo‘lavermaydi. Barqarorlikka erishish uchun barqaror bo‘lmagan (unstable) atomlar yadrosidan doimiy ravishda energiya va modda ajratib chiqaradi hamda ko‘pincha mutlaqo yangi elementlarga (elements) aylanadi. Bu jarayon radioaktiv parchalanish (radioactive decay) deb ataladi.
Barqaror bo‘lmagan yadrolarning (unstable nuclei) parchalanishi vaqtida ajralib chiqadigan subatom zarralar (subatomic particles), ya’ni alfa (alpha), beta (beta) va gamma (gamma) zarralari hamda ular bilan bog‘liq energiya radiatsiya (radiation) deb yuritiladi. Radiatsiyaning uchta asosiy ko‘rinishi mavjud:
- Alfa (α) radiatsiya
- Beta (β) radiatsiya
- Gamma (γ) radiatsiya
Uchalasining ichida alfa — eng kuchsiz, gamma esa — eng kuchli radiatsiya turidir.
Gamma radiatsiya yoki gamma nuri (gamma ray) — juda yuqori chastotali (high-frequency) radioaktiv nurlanish bo‘lib, u yuqori energiyali fotonlardan (photons) iborat. Uni ilk bor 1900-yilda fransuz kimyogari va fizigi Pol Viyyar (Paul Villard) kashf etgan. 1903-yilda esa Ernest Rezerford (Ernest Rutherford) uni gamma nuri deb nomlagan.
Gamma nurlari ionlashtiruvchi (ionizing) tabiatga ega, ya’ni ular atomlardan elektronlarni (electrons) ajratib chiqarish qobiliyatiga ega. Gamma nurlari biologik jihatdan xavfli (biologically dangerous) bo‘lib, hayvon hujayralarining (animal cells) yemirilishiga (decay) sabab bo‘lishi mumkin. Odatda gamma nurlari chastotasi 10 ekzagers (exahertz)dan yuqori, energiyasi 100 keV (kiloelectronvolt)dan ortiq, to‘lqin uzunligi esa 10 pikometr (picometers)dan kichik bo‘ladi.
Gamma nurlarini aniqlash rentgen nuri (x-ray) yoki yorug‘lik (light) kabi boshqa nurlarni aniqlashga qaraganda oson emas. Ularning yuqori “zichligi” (high density) sababli ko‘zgular (mirror) ularni qaytara olmaydi, va ularni shunday qurilmalar orqali o‘tib ketgani uchun sezilmay qolishi mumkin. Gamma nurlarini aniqlash uchun maxsus detektor — gamma nurlari teleskopi (gamma rays telescope) kerak bo‘ladi. U gamma nurlarini aniqlashda Kompton sochilishi (Compton Scattering) jarayonidan foydalanadi.
Gamma radiatsiyaning qo‘llanilishi
Gamma nurlari bioxavfli (bio-hazardous) bo‘lishiga qaramay, ularni nazorat qilish (controlled) mumkin va turli muhim maqsadlarda qo‘llash mumkin:
- U jarrohliksiz saraton (cancer)ni davolashda qo‘llanadi. Saraton o‘simtasi (cancerous tumour) gamma radiatsiyaga duchor qilinadi va bu uning DNKsi (DNA)ni nobud qiladi.
- U jarrohlik asbob-uskunalarini (surgical instruments) sterilizatsiya qilish (sterilise) uchun ishlatiladi.
- U oziq-ovqat sanoatida (food industry) zararli bakteriyalarni (harmful bacteria) yo‘q qilish uchun ham qo‘llanadi.
- Gamma radiatsiya ayrim yarim qimmatbaho toshlar (semi-precious stones) xossalarini o‘zgartirish qobiliyatiga ega. U ko‘pincha oq topazni (white topaz) ko‘k topazga (blue topaz) aylantirish uchun ishlatiladi.
Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Gamma radiatsiya nima?
Gamma nurlari (gamma rays) yoki gamma radiatsiya (gamma radiation) — radioaktiv parchalanish (radioactive decay) jarayonini boshdan kechirayotgan atom yadrosi (atomic nucleus) tomonidan chiqariladigan, yuqori energiyali elektromagnit nurlanish (electromagnetic radiation) oqimidir. Mavzu tafsilotlariga chuqurroq kirishdan oldin, radioaktivlik (radioactivity) asoslarini va radioaktiv parchalanish (radioactive decay) nimani anglatishini tushunib olishimiz kerak.
Q2
Radioaktiv parchalanish nima?
Barqarorlikka erishish uchun barqaror bo‘lmagan atomlar (unstable atoms) yadrosidan doimiy ravishda energiya va modda ajratib chiqaradi hamda ko‘pincha butunlay yangi elementlarga (elements) aylanadi. Bu jarayon radioaktiv parchalanish (radioactive decay) deb ataladi.
Q3
Radioaktiv parchalanish qonunini bayon qiling.
Radioaktiv parchalanish qonuniga ko‘ra: “Yadroning (nucleus) birlik vaqt ichida parchalanish ehtimoli doimiy kattalik bo‘lib, vaqtga bog‘liq emas”.
Q4
Radioaktivlikning qo‘llanilish sohalari qanday?
Radioaktivlikning (radioactivity) ayrim qo‘llanilish yo‘nalishlari quyidagilar:
- Uy sharoitidagi tutun detektorlarida (domestic smoke detectors) qo‘llanadi
- Tibbiy asbob-uskunalarni (medical instruments) sterilizatsiya qilishda ishlatiladi
- Kasalliklarni (diseases) tashxislash (diagnose) va davolash (treat)da qo‘llanadi
- Elektr energiyasi (electric power) ishlab chiqarishda ishlatiladi
Q5
Radioaktivlikning kamchiliklari nimalardan iborat?
Radioaktivlikning (radioactivity) kamchiliklari:
