


Piksel («пиксель»), piksel («пиксел») (ba’zan pel, ingl. pixel, pel, px — piсtures element so‘zlarining qisqartmasi bo‘lib, o‘z navbatida pix element shakligacha qisqaradi; ayrim manbalarda piсture cell — so‘zma-so‘z tasvir elementi) yoki eliz (bu atamaning rus tilidagi kam qo‘llanadigan varianti) — rastrli grafikadagi ikki o‘lchamli raqamli tasvirning eng kichik mantiqiy elementi yoki tasvir hosil qiluvchi displey matritsasining [jismoniy] elementi. Piksel — ma’lum bir rangga ega bo‘lgan, to‘g‘ri to‘rtburchak yoki doira shaklidagi bo‘linmas obyekt (masalan, plazma panellarida gaz-plazma yacheykasi sakkizburchak shaklida bo‘lishi ham mumkin[manba 5849 kundan beri ko‘rsatilmagan]). Rastrli kompyuter tasviri qatorlar va ustunlar bo‘ylab joylashgan piksellardan tashkil topadi. Yorug‘likka sezgir matritsaning elementi ham piksel deb ataladi (sensel — sensor element so‘zlaridan olingan).
Tasvirning birlik yuzasiga qancha ko‘p piksel to‘g‘ri kelsa, uning tafsilotlari shuncha aniq bo‘ladi. Rastrli tasvirning eng yuqori tafsilot darajasi tasvir yaratilayotgan paytda belgilanadi va keyinchalik uni oshirib bo‘lmaydi. Agar tasvirning masshtabi kattalashtirilsa, piksellar yirik donachalarga aylanadi. Interpolatsiya yordamida zinapoyasimonlikni silliqlash mumkin. Biroq bunda tasvirning tafsilot darajasi oshmaydi, chunki dastlabki piksellar orasida ravon o‘tish hosil qilish uchun faqat yangi piksellar qo‘shiladi; ularning qiymatlari boshlang‘ich tasvirdagi qo‘shni piksellarning qiymatlari asosida hisoblanadi.
Rastrli tasvirdagi har bir piksel — muayyan rang, yorqinlik va, ehtimol, shaffoflik bilan tavsiflanadigan obyekt. Bitta piksel faqat o‘ziga tegishli bo‘lgan bitta rang haqidagi ma’lumotni saqlashi mumkin (ayrim kompyuter tizimlarida rang va piksellar ikki alohida obyekt sifatida ifodalanadi, masalan, ZX Spectrum).
Piksel, shuningdek, ma’lumotni grafik ko‘rinishda chiqaruvchi qurilmalar (kompyuter monitorlari, printerlar va boshqalar) yordamida hosil qilinadigan rastrli tasvirning eng kichik birligidir. Bunday qurilmaning ajratish qobiliyati chiqariladigan tasvirning piksellarda ifodalangan gorizontal va vertikal o‘lchamlari bilan belgilanadi (masalan, VGA rejimi — 640×480 piksel). Rangli monitorlarda ko‘rsatiladigan piksellar ma’lum ketma-ketlikda yonma-yon joylashgan qizil, yashil va ko‘k rangli subpiksellardan iborat triadalardan tashkil topadi. Elektron-nur trubkali (ENT) monitorda bitta pikselga to‘g‘ri keladigan triadalar soni qat’iy belgilanmagan bo‘lib, bir nechtadan o‘nlabgacha yetishi mumkin; suyuq kristalli monitorda esa (operatsion tizim to‘g‘ri sozlanganida) bitta pikselga aynan bitta triada to‘g‘ri keladi, bu esa muar effektini bartaraf etadi. Videoproyektorlar va bosma qurilmalarda ranglarni ustma-ust tushirish usuli qo‘llanadi: bunda har bir rang komponenti (proyektorda RGB yoki printerda CMYK) ushbu pikselni to‘liq egallaydi.
Etimologiyasi

eng baland binosi. «Piksel» so‘zi birinchi marta 1965-yilda Reaktiv harakat laboratoriyasidan Frederik Billingsli tomonidan Oy va Marsga yuborilgan kosmik zondlardan olingan video tasvirlarning grafik elementlarini ifodalash uchun nashrda qo‘llangan. Biroq bu atamani Billingslining o‘zi o‘ylab topmagan. U «piksel» so‘zini Kit Makfarlanddan (General Precision kompaniyasining Link Division bo‘limi, Palo-Alto) eshitgan. Makfarland ham bu so‘zning kelib chiqishini bilmagan. U shunchaki mazkur so‘z «o‘sha paytda ishlatilgan» (taxminan 1963-yilda), deb aytgan.
Bu so‘z pix (picture — tasvir so‘zidan) va element (element) so‘zlarining birikmasidan hosil bo‘lgan. pix so‘zi 1932-yilda Variety jurnali sarlavhalarida filmlarga nisbatan ishlatiladigan pictures so‘zining qisqartmasi sifatida paydo bo‘lgan. 1938-yilga kelib «pix» so‘zidan fotomuxbirlar harakatsiz tasvirlarni ifodalash uchun foydalana boshlagan.
«Tasvir elementi» tushunchasi televideniye tarixining dastlabki davrlaridayoq uchraydi. Masalan, 1888-yilda Paul Nipkov nomiga berilgan Germaniya patentida Bildpunkt (nemis tilida piksel, so‘zma-so‘z «tasvir nuqtasi») atamasi ishlatilgan. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, tasvir elementi atamasining eng dastlabki nashrdagi qo‘llanishi 1927-yilda Wireless World jurnalida kuzatilgan, garchi bu atama 1911-yildayoq topshirilgan AQSh patentlarida ham uchragan bo‘lsa-da.
Ayrim mualliflar piksel atamasini picture cell (tasvir yacheykasi yoki katakchasi) ifodasidan kelib chiqqan deb izohlaydilar. Bu izoh 1972-yildan boshlab uchraydi. Grafika hamda tasvir va videoga ishlov berishda pixel so‘zi o‘rniga ko‘pincha pel qisqartmasi ishlatiladi. Masalan, IBM uni dastlabki PC modeli uchun chiqargan Technical Reference texnik qo‘llanmasida ishlatgan.
Talaffuzi va yozilishi variantlari
«Piksel» atamasining rus tilidagi «пиксел» yoki «пиксель» shakllaridan qaysi biri adabiy me’yorga mosligi haqida turli fikrlar mavjud. Masalan, Rossiya Fanlar akademiyasining «Rus imlo lug‘ati» (RFA) «пиксел» shaklini umumiste’moldagi, «пиксель» shaklini esa kasbiy so‘zlashuv nutqi yoki so‘zlashuv va kasbiy nutqqa xos deb baholaydi (lug‘atdagi qisqartmalar ro‘yxatida so‘zlashuv-kasbiy nutq iborasining izohi yo‘q, biroq so‘zlashuv — og‘zaki nutqqa oid, kasbiy — kasbga oid degan izohlar alohida berilgan; bu ta’rifning aniq sharhini Gramota.ru portalidagi rus tili ma’lumot xizmati ham bermaydi). Boshqa tomondan, amaldagi GOST 27459—87 standarti «пиксель» atamasini mazkur standartning qo‘llanish sohasida (kompyuter grafikasi) yagona maqbul shakl sifatida belgilaydi va u «standartlashtirish qamroviga kiradigan yoki uning natijalaridan foydalanadigan barcha turdagi hujjatlar va adabiyotlarda majburiy qo‘llanishi kerak» deb ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, GOST 27459—87 standartida «piksel» atamasi «tasvirning rangi, intensivligi va boshqa xususiyatlarini boshqalaridan mustaqil belgilash mumkin bo‘lgan tasvirni aks ettirish yuzasining eng kichik elementi».
Kompyuter monitorlarining ajratish qobiliyati

Kompyuter monitorlari tasvirni piksellardan hosil qiladi; bu tasvir ko‘pincha foydalanuvchining grafik interfeysidan iborat bo‘ladi. Monitor ekranida hosil qilinadigan tasvirning ajratish qobiliyati displey ajratish qobiliyati deb ataladi va displeyning xususiyatlari hamda kompyuter videokartasiga bog‘liq. Suyuq kristalli monitorlarning tuzilishi bilan belgilangan o‘ziga xos (ya’ni «tabiiy») ajratish qobiliyati mavjud. Rangli monitorning har bir pikseli qizil, yashil va ko‘k rangda yorug‘lik chiqaruvchi elementlar triadalaridan tashkil topadi; bunday triadalar soni monitorning «tabiiy» ajratish qobiliyatini belgilaydi. Ayrim elektron-nur trubkali monitorlarda elektron nurning yoyilish qatorlari soni va qator bo‘ylab alohida piksellarni hosil qiluvchi yorqinlik modulyatsiyasi qat’iy belgilangan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bunday monitorlarda tabiiy ajratish qobiliyati mavjud bo‘ladi. Biroq elektron-nur trubkali monitorlarning aksariyatida elektron nur yoyilish qatorlarining qat’iy belgilangan soni yo‘q, shu sababli ularda «tabiiy» ajratish qobiliyati ham bo‘lmaydi. Buning o‘rniga monitorning o‘zi ham, uni boshqaruvchi videokarta ham apparat darajasida qo‘llab-quvvatlaydigan bir qancha ajratish qobiliyati rejimlari mavjud. Aksariyat hollarda suyuq kristalli displeydan foydalanuvchi imkon qadar tiniq tasvirni olishni xohlaydi. Buning uchun kompyuter displeyining ajratish qobiliyatini monitorning «tabiiy» ajratish qobiliyatiga moslab sozlash tavsiya etiladi.
Teleskoplarning ajratish qobiliyati
Piksel masshtabi astronomiyada osmondagi ikki obyekt orasidagi burchak masofasini bildiradi. Bu obyektlarning tasviri yorug‘lik qabul qilgich (zaryad bog‘lanishli qurilma — CCD yoki infraqizil chip)ning qo‘shni piksellariga tushadi. Radianlarda o‘lchanadigan s masshtab detektor piksellari markazlari orasidagi р masofaning teleskopning fokus masofasi f ga nisbatiga teng, s = p / f. (Fokus masofasi optik tizimning nisbiy teshigi bilan uning kirish qorachig‘i diametri ko‘paytmasiga teng.) Bu formula ko‘pincha s ≈ 206 p / f shaklida keltiriladi (bunda s har bir pikselga to‘g‘ri keladigan yoy sekundlarida ifodalanadi), chunki asosiy ko‘zgu yoki linzaning fokus masofasi ko‘pincha millimetrlarda, piksel o‘lchamlari esa mikrometrlarda beriladi (bu yana 1000 ko‘paytuvchini yuzaga keltiradi); bir radian esa (180/π) × 3600 ≈ 206 265 yoy sekundiga teng. Masalan, fotopriyomnik piksellari markazlari orasidagi masofa р = 6 mkm va teleskopning fokus masofasi f = 2000 mm bo‘lsa, s ≈ 206 × 6 / 2000 ≈ 0,62 [′′/пкс].
Subpiksellar
Turli sabablarga ko‘ra, ko‘pgina displeylar va tasvirlash tizimlari turli rang kanallarini aynan bir joyda ko‘rsata yoki qabul qila olmaydi. Shu sababli piksel to‘ri bir rangli sohalarga ajratiladi; bu sohalar ma’lum masofadan qaralganda rangni aks ettirish yoki qabul qilishga yordam beradi. LCD, LED va plazma displeylarda bunday bir rangli sohalar alohida boshqariladigan elementlar — subpiksellardir. Masalan, suyuq kristalli displeylar odatda har bir pikselni gorizontal yo‘nalishda uchta subpikselga bo‘ladi. Kvadrat shakldagi piksel uchta subpikselga bo‘linganda, ularning har biri albatta to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida bo‘ladi. Displey sanoati terminologiyasida subpiksellar ko‘pincha piksel deb yuritiladi, chunki apparat vositalari darajasida ular alohida boshqarish mumkin bo‘lgan asosiy elementlar hisoblanadi. Shu bois «subpiksel sxemalari» emas, «piksel sxemalari» atamasi ishlatiladi.
Megapiksel
Megapiksel (Mpx, Mpks) — bir million pikselga teng birlik. Bu atama nafaqat tasvirdagi piksellar sonini, balki raqamli kameralar tasvir datchiklarining sezgir elementlari yoki raqamli displeylarning ekran elementlari sonini ham ifodalaydi. Masalan, 2048×1536 pikselli (3 145 728 ta yakuniy tasvir pikselidan iborat) tasvir hosil qiladigan kamera odatda datchik elementlarining bir necha qo‘shimcha qator va ustuniga ham ega bo‘ladi. Shuning uchun samarali («effektiv») yoki umumiy piksellar soni nazarda tutilishiga qarab, odatda «3,2 megapiksel» yoki «3,4 megapiksel» deyiladi. Ba’zan kilopiksel (kpx, kpks, 1000 piksel) va gigapiksel (Gpx, Gpks, 1 000 000 000 piksel) birliklari ham qo‘llanadi; SI tizimidagi boshqa karrali va ulushli old qo‘shimchalar piksel bilan birga ishlatilmaydi.
Qurilmaga bog‘liq bo‘lmagan piksel
Qurilmaga bog‘liq bo‘lmagan piksel (device-independent pixel) — HiDPI ekranlar maketini joylashtirishda ishlatiladigan birlik bo‘lib, piksellarning ma’lum bir odatiy zichligidagi 1 pikselga teng. Xususan:
- CSS, Windows Presentation Foundation, Qt — 1 piksel 100% zichlikda (shartli ravishda 96 ppi), ya’ni 1⁄96 dyuymga teng.
- Android — 1⁄160 dyuymga teng.
Agar maket elementlari piksel chegaralariga aniq mos kelmasa, tizimning harakati turlicha bo‘ladi: vaziyatga qarab qiymatlar butun pikselgacha yaxlitlanishi yoki tasvir silliqlangan holda chizilishi mumkin.
Adabiyotlar
- Elvi Rey Smit. Piksel. Bir nuqtaning tarixi = A Biography of the Pixel. — Moskva: Individuum, 2023. — 688 bet — ISBN 978-5-6048295-0-9.