Posted inFizika

Nyuton — kuch birligi

Nyuton
Н, N
Kattalik kuch
Tizim СИ
Turi hosilaviy
Kimning sharafiga nomlangan Isaak Nyuton
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Nyuton (ruscha belgilanishi: Н; xalqaro belgilanishi: N) — o‘lchov birligi (kuch birligi) sifatida Xalqaro birliklar tizimida (SI) qo‘llaniladi.

Nyuton — hosilaviy birlik. Nyutonning ikkinchi qonuniga ko‘ra, 1 soniya davomida massasi 1 кг bo‘lgan jism tezligini 1 м/с ga kuch ta’siri yo‘nalishida o‘zgartiradigan kuch sifatida ta’riflanadi. Shunday qilib, 1Н=1кг⋅мс2.

Olimlar nomi bilan atalgan hosilaviy birliklarga oid SI tizimining umumiy qoidalariga ko‘ra, nyuton birligining nomi kichik harf bilan, uning belgisi esa bosh harf bilan yoziladi. Nyuton ishtirokida hosil qilingan boshqa hosilaviy birliklarning belgilarida ham shu qoida saqlanadi. Masalan, kuch momenti nyuton-metr birligining belgisi Н·м shaklida yoziladi.

Tarixi

Massasi 1 kilogramm bo‘lgan jismga sekundiga 1 metr/sekund tezlanish beradigan kuchni kuch birligi sifatida belgilash haqidagi ta’rif MKS birliklar tizimi uchun Xalqaro o‘lchov va tarozilar qo‘mitasi (XOTQ) tomonidan 1946-yilda qabul qilindi. 1948-yilda IX O‘lchov va tarozilar bo‘yicha Bosh konferensiya (OTBK) XOTQning ushbu qarorini tasdiqladi va mazkur birlik uchun «nyuton» nomini ma’qulladi. Nyuton Xalqaro birliklar tizimi (SI) XI OTBK tomonidan 1960-yilda qabul qilinganidan buyon qo‘llaniladi.

Bu birlik ingliz fizigi Isaak Nyuton sharafiga nomlangan. U harakat qonunlarini kashf etib, kuch, massa va tezlanish tushunchalarini o‘zaro bog‘lagan. Biroq Isaak Nyuton o‘z asarlarida kuchning o‘lchov birliklarini joriy qilmagan, balki uni mavhum hodisa sifatida ko‘rib chiqqan. Kuchni nyutonlarda o‘lchash olim vafotidan ikki asrdan ko‘proq vaqt o‘tgach, SI tizimi qabul qilingandan keyin boshlangan.

Boshqa birliklar bilan bog‘liqligi

Nyutonning kuchni o‘lchashning boshqa birliklari bilan munosabati quyidagi ifodalar orqali ko‘rsatiladi:

Karrali va ulushli birliklar

O‘nlik karrali va ulushli birliklar standart SI old qo‘shimchalari yordamida hosil qilinadi.

Karrali birliklar Ulushli birliklar
qiymati nomi belgisi qiymati nomi belgisi
101 Н dekanyuton даН daN 10−1 Н detsinyuton дН dN
102 Н gektonyuton гН hN 10−2 Н santinyuton сН cN
103 Н kilonyuton кН kN 10−3 Н millinyuton мН mN
106 Н meganyuton МН MN 10−6 Н mikronyuton мкН µN
109 Н giganyuton ГН GN 10−9 Н nanonyuton нН nN
1012 Н teranyuton ТН TN 10−12 Н pikonyuton пН pN
1015 Н petanyuton ПН PN 10−15 Н femtonyuton фН fN
1018 Н eksanyuton ЭН EN 10−18 Н attonyuton аН aN
1021 Н zettanyuton ЗН ZN 10−21 Н zeptonyuton зН zN
1024 Н yottanyuton ИН YN 10−24 Н yoktonyuton иН yN
1027 Н ronnanyuton РнН RN 10−27 Н rontonyuton рнН rN
1030 Н kvettanyuton КвН QN 10−30 Н kvektonyuton квН qN
 qo‘llash tavsiya etiladi  qo‘llash tavsiya etilmaydi

Misollar

Tavsif Qiymati
Kuch — elektronga yadro (vodorod atomi) tomonidan ta’sir etadigan kuch 3,6967⋅10−10 Н
Kuch — muvaffaqiyatli uchirilganida quyosh yelkaniga ega «Kosmos 1» sun’iy yo‘ldoshining shu yelkaniga ta’sir etadigan kuch 3,5343⋅10−3 Н
Massasi 102 g bo‘lgan jismning og‘irligi (ya’ni og‘irlik kuchi; bu kuch jismga Yer yuzida 40° geografik kenglikda, dengiz sathida ta’sir etadi) 1 Н
Massasi 70 kg bo‘lgan odamga ta’sir etadigan og‘irlik kuchi 686 Н