Natriy karbonatni uch xil gidrat ko‘rinishida ajratib olish mumkin:

• natriy karbonat dekagidrati (natron), Na₂CO₃·10H₂O;
• natriy karbonat geptagidrati (tabiiy mineral shakli noma’lum), Na₂CO₃·7H₂O;
• natriy karbonat monogidrati (termonatrit), Na₂CO₃·H₂O.

Natriy karbonat kristallogidratlari turli shakllarda mavjud: rangsiz monoklinik Na₂CO₃·10H₂O, 32,017 °C da rangsiz rombik Na₂CO₃·7H₂O ga o‘tadi; ikkinchisi 35,27 °C gacha qizdirilganda rangsiz rombik Na₂CO₃·H₂O ga aylanadi. 100−120 °C oralig‘ida monogidrat suvini yo‘qotib, suvsiz natriy karbonat hosil qiladi.

Dekagidrat −2,1 dan +32,0 °C gacha bo‘lgan haroratda kristallanadigan suvli eritmalardan hosil bo‘ladi; geptagidrat esa 32,0 dan 35,4 °C gacha bo‘lgan tor oraliqda, bundan yuqori haroratda esa monogidrat hosil bo‘ladi.

Natriy karbonatning har bir birligiga 2,5 birlik suv to‘g‘ri keladigan boshqa gidratlar («pentagemigidrat») ham borligi haqida xabar berilgan.

Suvli eritmada natriy karbonat gidrolizlanadi, buning natijasida muhit ishqoriy bo‘ladi. Gidroliz tenglamasi (ion shaklida):

${\displaystyle 𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}^{\mathrm{𝟤}\mathsf{-}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{\rightleftarrows }𝖧𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}^{\mathsf{-}}\mathsf{+}𝖮{𝖧}^{\mathsf{-}}}$

Karbonat kislotaning birinchi dissotsiatsiya konstantasi 4,5 ga teng⋅10⁻⁷. Karbonat kislotadan kuchliroq barcha kislotalar natriy karbonat bilan reaksiyada uni siqib chiqaradi. Karbonat kislota nihoyatda beqaror bo‘lgani uchun darhol suv va karbonat angidridga parchalanadi:

${\displaystyle 𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{\to }𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{+}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }}$

Ba’zi galofit o‘simliklar va dengiz suvo‘tlarini qayta ishlab, natriy karbonatning tozalanmagan shaklini olish mumkin. Kalsinatsiyalangan soda olishning bu sanoat manbasi Yevropada va boshqa mamlakatlarda 19-asr boshigacha asosiy usul bo‘lgan.

Quruqlik o‘simliklari (odatda ingl. saltwort) yoki dengiz suvo‘tlari (odatda fukuslar) yig‘ib olinib, quritilgan va yoqilgan. So‘ngra kul suv bilan yuvilib, undagi moddalar ajratib olingan, natijada ishqoriy eritma hosil bo‘lgan. Eritma quriguncha qaynatilib, «kalsinatsiyalangan soda» deb ataluvchi mahsulot olingan. Bu qadimiy nom arabcha «Soda» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, qirg‘oqbo‘yida o‘sadigan o‘simliklarning ko‘plab turlaridan biri — «sho‘r soda» nomiga ham nisbatan qo‘llanilgan. «Barilla» — qirg‘oqbo‘yi o‘simliklari yoki suvo‘tlar kulidan olinadigan texnik natriy karbonat shaklining savdo nomidir.

Kalsinatsiyalangan soda tarkibidagi natriy karbonat ulushi katta oraliqda o‘zgargan: dengiz suvo‘tlaridan («laminariya») olingan mahsulotdagi 2—3 % dan sho‘ra o‘simliklaridan olingan eng sifatli barilladagi 30 % gacha (sho‘ra o‘simliklari — ingl. saltwort). Bunday barilla Ispaniyada tayyorlangan. 18-asr oxiriga kelib kalsinatsiyalangan soda manbalari, shuningdek, o‘simlik va suvo‘tlardan olinadigan unga yaqin ishqor — «potash» tobora qimmatlashgan. Shu sababli sodani osh tuzi va boshqa keng tarqalgan kimyoviy reagentlardan sanoat miqyosida tejamkorroq olish usullari izlana boshlangan.

Rossiyalik olimlar nefelin konsentratidan glinozyom olish usulini ishlab chiqdilar. Uning xususiyati — chiqindisiz ishlab chiqarishdir. Jarayonda nefelinlar va ohaktoshdan sement, kalsinatsiyalangan soda, potash va glinozyom olinadi. Nefelin ohaktosh bilan birga pishiriladi, hosil bo‘lgan mahsulotdan alyuminiy oksidi, kalsinatsiyalangan soda va kaliy oksidini ajratish uchun ishlov beriladi. So‘ng ishqor bilan yuvib ajratish jarayonidan keyin qolgan belitli shlam sement ishlab chiqarishda ishlatiladi.

Trona — trinatriy gidrogendikarbonat digidrati (Na₃HCO₃CO₃·2H₂O) Turkiyada qazib olinadi. Turkiyadagi eng boy trona konlaridan birini Beypazari shahri yaqinida, Anqara shahri atrofida Eti Soda ^[ingl.] kompaniyasi o‘zlashtiradi; u Ciner Holding ^[ingl.] tarkibiga kiradi. Ikki million tonna kalsinatsiyalangan soda qazib olingan kon Anqara yaqinida joylashgan.

Trona ayrim ishqoriy ko‘llardan, masalan, Magadi ko‘lidan Keniyada ham tubini chuqurlashtirish orqali olinadi. Issiq sho‘r buloqlar ko‘ldagi tuz zaxirasini muntazam to‘ldiradi, shu sababli ko‘l tubidan qazib olish tezligi zaxiraning tiklanish tezligidan oshmasa, manba to‘liq qayta tiklanuvchi hisoblanadi.

AQSHning bir necha hududida ham qazib olinadi va mamlakatning natriy karbonatga bo‘lgan ichki ehtiyojining deyarli barchasini qondiradi. 1938-yilda topilgan yirik tabiiy konlar, jumladan, Grin-River yaqinidagi, Vayoming shtatidagi kon tronani foydali qazilma sifatida o‘zlashtirishni Shimoliy Amerikada sanoat usulida ishlab chiqarishga qaraganda iqtisodiy jihatdan foydaliroq qildi.

1791-yilda fransuz kimyogari Nikola Leblan «Glauber tuzini sodaga aylantirish usuli» uchun patent oldi. Bu usulda natriy sulfat («Glauber tuzi»), bo‘r yoki ohaktosh (kalsiy karbonat) hamda yog‘och ko‘miri aralashmasi taxminan 1000 °C da qizdiriladi. Ko‘mir natriy sulfatni sulfidga qaytaradi:

${\displaystyle 𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖢\mathsf{\to }𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖲\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}}$

Keyin natriy sulfid kalsiy karbonat bilan reaksiyaga kirishadi:

${\displaystyle 𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖲\mathsf{+}𝖢𝖺𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{\to }𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖢𝖺𝖲}$

Hosil bo‘lgan suyuqlanma suv bilan ishlanadi. Bunda natriy karbonat eritmaga o‘tadi, kalsiy sulfid filtrlab ajratiladi, so‘ng natriy karbonat eritmasi bug‘latiladi. Xom soda qayta kristallantirish orqali tozalanadi. Leblan usulida soda kristallogidrat shaklida olinadi (yuqoriga qarang), shu sababli u kalsinatsiya orqali suvsizlantiriladi.

Natriy sulfat osh tuziga (natriy xlorid) sulfat kislota ta’sir ettirish orqali olingan:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖭𝖺𝖢𝗅\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{\to }𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖲{𝖮}_{\mathrm{𝟦}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖧𝖢𝗅}$

Reaksiya davomida ajralgan vodorod xloridning bir qismi suvga yuttirilib, xlorid kislota olingan, ammo xlorid kislota havoni ifloslantiruvchi asosiy manba bo‘lib qolgan.

Rossiyadagi bunday turdagi birinchi soda zavodi sanoatchi M. Prang tomonidan qurilib, Barnaulda 1864-yilda ishga tushirilgan.

Tejamkorroq (ko‘p miqdorda qo‘shimcha mahsulot — kalsiy sulfid qolmaydigan) va texnologik jihatdan qulayroq Solve usuli paydo bo‘lgach, Leblan usulida ishlovchi zavodlar yopila boshladi. 1900-yilga kelib korxonalarning 90 % i sodani Solve usulida ishlab chiqargan; Leblan usulida ishlagan so‘nggi fabrikalar 1920-yillarning boshida yopilgan.

1861-yilda belgiyalik kimyo muhandisi Ernest Solve hozirgacha qo‘llaniladigan soda ishlab chiqarish usulini patentladi.

To‘yingan natriy xlorid eritmasidan ekvimolyar miqdorlarda gazsimon ammiak va karbonat angidrid o‘tkaziladi:

${\displaystyle 𝖭{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{+}𝖭𝖺𝖢𝗅\mathsf{\to }𝖭𝖺𝖧𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}𝖭{𝖧}_{\mathrm{𝟦}}𝖢𝗅}$

Olingan kam eruvchan (9,6 g / 100 g suv, 20 °C haroratda) natriy gidrokarbonat cho‘kmasi filtrlanadi va 140—160 °C gacha qizdirib kalsinatsiya qilinadi (suvsizlantiriladi). Bunda u natriy karbonatga aylanadi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖭𝖺𝖧𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\underset{}{\overset{{}^{o}t}{\to }}𝖭{𝖺}_{\mathrm{𝟤}}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮\mathsf{+}𝖢{𝖮}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\uparrow }}$

Hosil bo‘lgan CO₂ ishlab chiqarish jarayoniga qaytariladi. Ammoniy xlorid NH₄Cl kalsiy gidroksid Ca(OH)₂ bilan ishlanadi, hosil bo‘lgan NH₃ ham ishlab chiqarish jarayoniga qaytariladi:

${\displaystyle \mathrm{𝟤}𝖭{𝖧}_{\mathrm{𝟦}}𝖢𝗅\mathsf{+}𝖢𝖺\mathsf{(}𝖮𝖧{\mathsf{)}}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{\to }𝖢𝖺𝖢{𝗅}_{\mathrm{𝟤}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}𝖭{𝖧}_{\mathrm{𝟥}}\mathsf{+}\mathrm{𝟤}{𝖧}_{\mathrm{𝟤}}𝖮}$

. Shunday qilib, ishlab chiqarishning yagona qo‘shimcha mahsuloti — kalsiy xlorid.

Dunyoda bu turdagi birinchi soda zavodi 1863-yilda Belgiyada ochilgan; Rossiyadagi birinchi shunday zavod esa Uraldagi Berezniki shahri yaqinida 1883-yilda «Lyubimov, Solve va Ko» firmasi tomonidan tashkil etilgan. Zavod yiliga 20 ming tonna soda ishlab chiqargan.

Hozirgacha bu usul barcha mamlakatlarda soda olishning asosiy usuli hisoblanadi.

Xitoylik kimyogar Xou (Hou Debang) tomonidan 1930-yillarda ishlab chiqilgan. Solve usulidan farqli ravishda unda kalsiy gidroksid ishlatilmaydi.

Xou usulida 40 daraja haroratdagi natriy xlorid eritmasiga karbonat angidrid va ammiak yuboriladi. Reaksiya davomida kam eriydigan natriy gidrokarbonat cho‘kmaga tushadi (Solve usulidagidek). So‘ng eritma 10 darajagacha sovitiladi. Bunda ammoniy xlorid cho‘kadi, eritma esa sodaning keyingi qismlarini ishlab chiqarish uchun qayta ishlatiladi.

Oziq-ovqat sanoatida natriy karbonatlar oziq-ovqat qo‘shimchasi E500 sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Ular kislotalilikni tartibga soluvchi, xamirni ko‘pchituvchi hamda bo‘laklanib qolish va bir-biriga yopishishning oldini oluvchi vositalardir. Natriy karbonat (kalsinatsiyalangan soda, Na₂CO₃) uchun kod 500i, natriy gidrokarbonat (ichimlik sodasi, NaHCO₃) uchun 500ii, ularning aralashmasi uchun esa 500iii kodi belgilangan.

Neft qatlamlarining neft beruvchanligini oshirishning eng yangi texnologiyalaridan biri ASP usulida suv haydashdir. Bunda soda sirt-faol moddalar bilan birga suv va neft o‘rtasidagi fazalararo taranglikni kamaytirish uchun ishlatiladi.

Natriy karbonat shisha ishlab chiqarishda ishlatiladi. U kremniy dioksid uchun flyus bo‘lib, kremniy dioksidning suyuqlanish haroratini +2500 °C dan +500 °C gacha pasaytiradi. Hosil bo‘lgan shisha suvda biroz eriydi; uni erimaydigan qilish uchun eritilgan aralashmaga yana taxminan 10 % kalsiy karbonat qo‘shiladi.

Butilka va deraza oynalari uchun shisha (natriy-ohakli shisha) natriy karbonat, kalsiy karbonat va kvars qumi (kremniy dioksid (SiO₂)) aralashmalarini suyuqlantirish orqali tayyorlanadi. Aralashma komponentlari qizdirilganda karbonatlar metall oksidlari (Na₂O va CaO) hamda karbonat angidrid (CO₂) hosil qilib parchalanadi. Shunday qilib, natriy karbonat an’anaviy ravishda natriy oksidi manbai hisoblanadi. Natriyli shisha asrlar davomida shishaning eng keng tarqalgan turi bo‘lib kelgan.

Natriy karbonatdan bug‘ qozonlaridagi suvni yumshatish va suvning qattiqligini kamaytirish uchun foydalaniladi. Qattiq suvda erigan moddalar, odatda, kalsiy yoki magniy birikmalari bo‘ladi. Natriy karbonat suvning vaqtinchalik va doimiy qattiqligini bartaraf etishda ishlatiladi.

Natriy karbonat suvda erib, magniy Mg²⁺ va kalsiy Ca²⁺ kationlari bilan reaksiyaga kirishuvchi karbonat-ionlar manbai bo‘ladi. Bu ionlar karbonat-ionlar bilan ishlov berilganda erimaydigan qattiq cho‘kmalar hosil qiladi:

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{a}{\phantom{A}}^{2+}+\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3{\phantom{A}}^{2-}⟶\mathrm{C}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3}$

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{a}{\phantom{A}}^{2+}(\mathrm{a}\mathrm{q})+\mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}_2\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3(\mathrm{a}\mathrm{q})⟶\mathrm{C}\mathrm{a}\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3(\mathrm{s})+2\mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}^{+}(\mathrm{a}\mathrm{q})}$

Magniy kationlari ham xuddi shunday reaksiyaga kirishadi:

${\displaystyle \mathrm{M}\mathrm{g}{\phantom{A}}^{2+}(\mathrm{a}\mathrm{q})+\mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}_2\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3(\mathrm{a}\mathrm{q})⟶\mathrm{M}\mathrm{g}\mathrm{C}\mathrm{O}{\phantom{A}}_3(\mathrm{s})+2\mathrm{N}\mathrm{a}{\phantom{A}}^{+}(\mathrm{a}\mathrm{q})}$.

Suvdagi kalsiy va magniy ionlari konsentratsiyasi kamaygani uchun suv yumshaydi.