Mayatnik — qo‘zg‘almas nuqta atrofida tebranadigan har qanday og‘ir jism.

Mayatnik tebranganda energiya doimo bir turdan boshqa turga aylanadi. Mayatnikning kinetik energiyasi potensial energiyaga (gravitatsion yoki elastik energiyaga) va aksincha, potensial energiya kinetik energiyaga aylanadi. Bundan tashqari, ishqalanish kuchlari ta’sirida kinetik energiya asta-sekin issiqlik energiyasiga aylanib, tarqaladi.

Eng oddiy mayatniklardan biri ipga osilgan sharchadir. Bu holatning ideallashtirilgan modeli — matematik mayatnik — mexanik tizim, u moddiy nuqtadan iborat bo‘lib, bu nuqta vaznsiz cho‘zilmaydigan ipga yoki vaznsiz sterjenga osilib, og‘irlik kuchi ta’sirida tebranadi.

Agar og‘ir jismning o‘lchamlarini e’tiborsiz qoldirib bo‘lmasa, ammo uning elastik tebranishlarini hisobga olmaslik mumkin bo‘lsa, fizik mayatnik tushunchasidan foydalaniladi. Fizik mayatnik — qattiq jism, uning tebranishi muayyan maydondagi kuchlar ta’sirida jismning massa markazidan boshqa nuqta yoki massa markazidan o‘tmaydigan qo‘zg‘almas gorizontal o‘q atrofida sodir bo‘ladi.

Bir tekislikda iplarga osilgan, shu tekislikda tebranadigan va o‘zaro to‘qnashadigan bir nechta sharchadan iborat tizim Nyuton mayatnigi deb ataladi. Bu holatda elastiklik jarayonlarini ham hisobga olish kerak.

Fuko mayatnigi — ipga osilgan va o‘z tebranish tekisligini o‘zgartira oladigan yukdir.

Yana bir eng oddiy mayatnik turi — prujinali mayatnik. Prujinali mayatnik — prujinaga osilgan va vertikal o‘q bo‘ylab tebrana oladigan yukdir.

Buralma mayatnik — tortishish maydonida ingichka ipga osilgan jismdan iborat mexanik tizim bo‘lib, faqat bitta erkinlik darajasiga ega: qo‘zg‘almas ip belgilaydigan o‘q atrofida aylanish.

Kapitsa mayatnigi — dinamik ravishda barqarorlashtirilgan teskari mayatnikka misoldir.

Mayatniklardan turli asboblarda, masalan, soatlar va seysmograflarda foydalaniladi.

Mayatniklar tebranishlarning xususiyatlarini yaqqol namoyon etgani uchun ularni o‘rganishni osonlashtiradi.

Oddiy matematik mayatnikning tebranish davri uning uzunligiga, mahalliy tortishish kuchiga va vertikaldan og‘ish burchagiga oz darajada bog‘liq bo‘ladi. Bu burchak amplituda deb ataladi; tebranish davri osilgan yuk massasiga bog‘liq emas. Agar amplituda kichik (ya’ni radianning o‘ndan biridan kam) bo‘lsa, matematik mayatnikning tebranish davri T (bir to‘liq tebranish sikliga ketadigan vaqt) quyidagicha hisoblanadi:

${\displaystyle T\approx 2\pi \sqrt{\frac{L}{g}},}$

bu yerda L — mayatnik uzunligi;

g — erkin tushish tezlanishi.

Mayatnik tebranishlarining davriyligi bir maromda yuradigan mexanik soatlar yaratish imkonini beradi. Soat prujina yoki osma yuk harakatga keltiradigan tishli g‘ildiraklar tizimidan tashkil topadi. Mayatnik bo‘lmaganida, soat millari juda notekis harakatlanardi. Mayatnik har bir tebranishida o‘ziga mahkamlangan anker yordamida xrapovik g‘ildiragining bittadan tishini o‘tkazadi. Natijada bu g‘ildirak doimiy o‘rtacha burchak tezligi bilan aylanadi. U soat mexanizmidagi boshqa g‘ildiraklardan biri bilan tishlashgani sababli, shu mexanizm g‘ildiraklariga ulangan soat millarining o‘rtacha burchak tezligi ham doimiy bo‘ladi.

• Delone N. B. Mayatnik // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.