Maxfiylik nima

Maxfiylik (lotincha confidentia — ishonch) — axborotning oshkor etilishi, sizib chiqishining oldini olish zarurati.

Jumladan, axborot xavfsizligi sohasida mutaxassislar quyidagi ta’rifga amal qiladilar: axborotning maxfiyligi — axborot xavfsizligining shunday xususiyatiki, unga faqat tegishli ruxsatga ega bo‘lgan subyektlargina kirishi mumkin.

Huquqshunoslikda axborotning maxfiyligi — muayyan axborotdan foydalanish huquqiga ega bo‘lgan shaxsning ushbu axborotni egasining roziligisiz uchinchi shaxslarga bermaslik majburiyatidir.

Maxfiy axborot — maxfiy hisoblangan, ya’ni «ishonib topshirilgan, oshkor etilmaydigan, sir tutiladigan» axborotdir; mazkur tushuncha sir yoki maxfiy ma’lumot bilan bir ma’noda ishlatiladi.

Qonunchilik bilan tartibga solish

Tobora rivojlanib borayotgan axborot texnologiyalari sharoitida maxfiylik va maxfiy axborot muammosi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Turli sohalar va mamlakatlarda maxfiylik hamda maxfiy hisoblanadigan axborot turlicha belgilanadi.

Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida axborot maxfiyligi bir qator bitim va direktivalar, jumladan, ЕС 95/46/ЕС, 2002/58/ЕС hamda ETS 108, ETS 181, ETS 185, ETS 189 hujjatlari orqali tartibga solinadi.

Jumladan, «Kompyuter axboroti sohasidagi jinoyatchilik to‘g‘risida»gi konvensiya (ETS N 185) kompyuter ma’lumotlari, kompyuter tarmoqlari va tizimlarining maxfiyligiga qarshi qaratilgan xatti-harakatlarning ham oldini olishga yo‘naltirilgan. Ushbu konvensiyaga ko‘ra, kompyuter ma’lumotlari va tizimlarining maxfiyligi, ulardan foydalanish imkoniyati hamda yaxlitligiga qarshi jinoyatlarga qarshi kurashish uchun har bir tomon quyidagi harakatlarni o‘z milliy qonunchiligiga muvofiq jinoyat deb belgilashga zarur qonunchilik va boshqa choralarni ko‘radi:

  • Qonunga xilof ravishda kirish
  • Ruxsatsiz tutib olish
  • Ma’lumotlarga noqonuniy ta’sir ko‘rsatish
  • Tizim faoliyatiga noqonuniy ta’sir ko‘rsatish
  • Qurilmalardan qonunga xilof ravishda foydalanish.

«Shaxsiy ma’lumotlarga avtomatlashtirilgan ishlov berishda jismoniy shaxslarni himoya qilish to‘g‘risida»gi konvensiyaga (ETS N 108) ko‘ra, tomonlar shaxsiy ma’lumotlarga ishlov berishda, shuningdek, yordam so‘rovi bilan bog‘liq axborotga nisbatan sir saqlash yoki maxfiylik talablariga rioya etishi shart.

«Shaxsiy ma’lumotlarga ishlov berishda jismoniy shaxslarni himoya qilish va bunday ma’lumotlarning erkin aylanishi to‘g‘risida»gi direktiva (N 95/46/ЕС) o‘z sohasidagi maxfiylik masalalarini ham qamrab oladi. Direktivaga ko‘ra, «operator» — shaxsiy ma’lumotlarga ishlov berish maqsadlari va usullarini mustaqil yoki boshqalar bilan birga belgilaydigan jismoniy yoki yuridik shaxs, davlat organi, agentlik yoxud boshqa har qanday tashkilotdir. Agar ishlov berishning maqsadlari va usullari milliy yoki Hamjamiyat darajasidagi qonunlar yoxud qonunosti hujjatlar bilan belgilangan bo‘lsa, operator yoki uni tayinlashning aniq mezonlari milliy qonunchilik yoxud Hamjamiyat qonunchiligi bilan belgilanishi mumkin. «Ishlov beruvchi» esa operator nomidan shaxsiy ma’lumotlarga ishlov beradigan jismoniy yoki yuridik shaxs, davlat organi, agentlik yoxud boshqa har qanday tashkilotdir. Maxfiylikni ta’minlash uchun operator yoki ishlov beruvchining rahbarligi ostida faoliyat yuritib, shaxsiy ma’lumotlardan foydalana oladigan har qanday shaxs, jumladan, ishlov beruvchining o‘zi ham, qonunda boshqacha majburiyat nazarda tutilmagan bo‘lsa, bunday ma’lumotlarga faqat operatorning topshirig‘i bilan ishlov berishi mumkin.

Birlamchi N 95/46/EC direktivasiga qo‘shimcha bo‘lgan 2002/58/ЕС direktivasiga ko‘ra, elektron aloqa sohasida shaxsiy ma’lumotlarga ishlov berish maxfiyligi va shaxsiy hayotni himoya qilish foydalanuvchining roziligisiz boshqa shaxslar yoki foydalanuvchilar tomonidan xabarlar hamda ularga tegishli trafik ma’lumotlarini ko‘rish, yozib olish, saqlash, shuningdek, ularga boshqa yo‘llar bilan aralashish yoki ularni kuzatishni taqiqlashdan iborat.

Anglo-amerika an’anasida maxfiylikning ikki asosiy turi farqlanadi: ixtiyoriy (privacy — shaxsiy hayot daxlsizligi) va majburiy (secrecy — sir saqlash). (Qarang: Edvard Shilz — The Torment of Secrecy: The Background & Consequences Of American Security Policies (Chicago: Dee 1956). Birinchi holatda shaxsning alohida huquq va vakolatlari, ikkinchi holatda esa firma, korporatsiya, davlat organi, jamoat yoki siyosiy tashkilotning cheklangan doiradagi mansabdor shaxslari foydalanishi uchun mo‘ljallangan xizmat axboroti nazarda tutiladi. Privacy va secrecy ma’no jihatdan o‘xshash bo‘lsa-da, amalda ko‘pincha bir-biriga zid keladi: secrecy kuchayishi privacy huquqining buzilishiga va torayishiga olib keladi. Totalitar va avtoritar davlatlarda maxfiylik deganda, odatda, faqat secrecy tushuniladi.

Rossiyada maxfiylik

Hozirgi vaqtda Rossiya qonunchiligida «maxfiy axborot» tushunchasining aniq ta’rifi yo‘q. O‘z kuchini yo‘qotgan «Axborot, axborotlashtirish va axborotni himoya qilish to‘g‘risida»gi 24-sonli federal qonunda maxfiy axborot Rossiya Federatsiyasi qonunchiligiga muvofiq foydalanish cheklangan, hujjatlashtirilgan axborot sifatida ta’riflangan.

Amaldagi «Axborot, axborot texnologiyalari va axborotni himoya qilish to‘g‘risida»gi federal qonunda (keyingi o‘rinlarda «Axborot to‘g‘risida»gi qonun) «maxfiy axborot» atamasi uchramaydi. Biroq unda «maxfiylik» tushunchasi tavsiflangan: «Axborotning maxfiyligi — muayyan axborotdan foydalanish huquqiga ega bo‘lgan shaxsning ushbu axborotni egasining roziligisiz uchinchi shaxslarga bermasligi haqidagi majburiy talabdir». Mazkur qonunga ko‘ra, «axborot — taqdim etilish shaklidan qat’i nazar, ma’lumotlar (xabarlar, dalillar)dir».

Rossiya Federatsiyasi Prezidentining «Maxfiy xususiyatga ega ma’lumotlar ro‘yxatini tasdiqlash to‘g‘risida»gi farmonida quyidagi ma’lumotlar maxfiy deb belgilangan:

  • Fuqarolarning shaxsini aniqlash imkonini beradigan shaxsiy hayoti bilan bog‘liq faktlar, voqealar va holatlar haqidagi ma’lumotlar (shaxsiy ma’lumotlar), federal qonunlarda nazarda tutilgan hollarda ommaviy axborot vositalarida tarqatilishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar bundan mustasno.
  • Tergov va sud ishlarini yuritish sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar, shuningdek, davlat himoyasidagi shaxslar va ularni davlat tomonidan himoya qilish choralari to‘g‘risidagi ma’lumotlar.
  • Rossiya Federatsiyasining Fuqarolik kodeksi va federal qonunlariga muvofiq davlat hokimiyati organlari tomonidan foydalanilishi cheklangan xizmatga oid ma’lumotlar (xizmat siri).
  • Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyasi va federal qonunlariga muvofiq foydalanilishi cheklangan kasbiy faoliyatga oid ma’lumotlar (tibbiy, notarial va advokatlik siri, yozishmalar, telefon suhbatlari, pochta jo‘natmalari, telegraf yoki boshqa xabarlar siri va hokazo).
  • Rossiya Federatsiyasining Fuqarolik kodeksi va federal qonunlariga muvofiq foydalanilishi cheklangan tijorat faoliyatiga oid ma’lumotlar (tijorat siri).
  • Ixtiro, foydali model yoki sanoat namunasining mohiyati haqidagi ma’lumotlar ular rasman e’lon qilinishidan oldin.

Shunday qilib, Rossiya Federatsiyasida maxfiylik — shaklidan qat’i nazar, muayyan ma’lumotlardan (xabarlar, dalillardan) foydalanish huquqini olgan shaxsning ularni axborotni mustaqil yaratgan yoki qonun yoxud shartnoma asosida ma’lum belgilarga ko‘ra ajratilgan axborotga kirishga ruxsat berish yoki uni cheklash huquqini olgan shaxsning roziligisiz uchinchi tomonlarga bermasligi haqidagi majburiy talabdir. Yuqorida maxfiy hisoblanadigan ma’lumotlar ro‘yxati keltirildi. Biroq «Axborot to‘g‘risida»gi qonun axborot egasiga uni o‘z xohishiga ko‘ra maxfiy deb belgilash imkonini beradi. Shu bois Rossiya Federatsiyasi Prezidentining «Maxfiy xususiyatga ega ma’lumotlar ro‘yxatini tasdiqlash to‘g‘risida»gi farmonidagi ro‘yxat namunaviy xususiyatga ega.

Turli sohalarda maxfiylik

Maxfiylik tushunchasi deyarli barcha sohalarda — ham tijorat tuzilmalarida, ham davlat tashkilotlarida qo‘llanadi. Korxonalardagi maxfiylik haqida gap ketganda, ko‘pincha tijorat siri yoki davlat siri nazarda tutiladi.

Maxfiylik — tadqiqot ishtirokchisidan (umumiy holda, biznes hamkori, muzokara ishtirokchisi yoki suhbatdoshdan) olingan axborotni oshkor etmaslik majburiyati yoxud bunday axborot tarqalishini ishtirokchiga oldindan ma’lum qilingan shaxslar doirasi bilan cheklashdir.

Davlat siri — davlat tomonidan himoya qilinadigan, uning harbiy, tashqi siyosiy, iqtisodiy, razvedka, kontrrazvedka va tezkor-qidiruv faoliyatiga oid, tarqatilishi Rossiya Federatsiyasi xavfsizligiga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlardir.

Tijorat siri — axborot egasiga mavjud yoki ehtimoliy sharoitlarda daromadini oshirish, asossiz xarajatlardan qochish, tovarlar, ishlar va xizmatlar bozoridagi mavqeyini saqlab qolish yoki boshqa tijorat foydasini olish imkonini beradigan axborot maxfiyligi rejimidir.

Tijorat sirini (ishlab chiqarish sirini) tashkil etuvchi axborot — har qanday turdagi ma’lumotlar (ishlab chiqarish, texnik, iqtisodiy, tashkiliy va boshqa ma’lumotlar), shu jumladan, ilmiy-texnik sohadagi intellektual faoliyat natijalari va kasbiy faoliyatni amalga oshirish usullari to‘g‘risidagi ma’lumotlardir. Ular uchinchi shaxslarga noma’lumligi sababli haqiqiy yoki ehtimoliy tijorat qiymatiga ega bo‘ladi, uchinchi shaxslar ulardan qonuniy asosda erkin foydalana olmaydi va ma’lumot egasi ularga nisbatan tijorat siri rejimini joriy etgan bo‘ladi.

Qaysi ma’lumotlarni tijorat siri deb hisoblashni tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi shaxs hal qiladi. Biroq quyidagi ma’lumotlarga bunday rejim joriy etilishi mumkin emas:

  1. Yuridik shaxsning ta’sis hujjatlaridagi, shuningdek, yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar to‘g‘risidagi yozuvlar tegishli davlat reyestrlariga kiritilganini tasdiqlovchi hujjatlardagi ma’lumotlar;
  2. Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi hujjatlardagi ma’lumotlar;
  3. Davlat yoki munitsipal unitar korxona, davlat muassasasining mol-mulki tarkibi va ular tomonidan tegishli budjet mablag‘laridan foydalanish to‘g‘risidagi ma’lumotlar;
  4. Atrof-muhitning ifloslanishi, yong‘in xavfsizligi holati, sanitariya-epidemiologik va radiatsion vaziyat, oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi, shuningdek, ishlab chiqarish obyektlarining xavfsiz ishlashi, har bir fuqaro va umuman aholi xavfsizligiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi boshqa omillar haqidagi ma’lumotlar;
  5. Xodimlar soni va tarkibi, mehnatga haq to‘lash tizimi, mehnat sharoitlari, jumladan, mehnat muhofazasi, ishlab chiqarishdagi jarohatlanish va kasb kasalliklari ko‘rsatkichlari hamda bo‘sh ish o‘rinlari mavjudligi haqidagi ma’lumotlar;
  6. Ish beruvchilarning ish haqi va boshqa ijtimoiy to‘lovlar bo‘yicha qarzdorligi haqidagi ma’lumotlar;
  7. Rossiya Federatsiyasi qonunchiligining buzilishi va ushbu qoidabuzarliklar uchun javobgarlikka tortilish holatlari haqidagi ma’lumotlar;
  8. Davlat yoki munitsipal mulk obyektlarini xususiylashtirish bo‘yicha tanlovlar yoki auksionlar shartlari haqidagi ma’lumotlar;
  9. Notijorat tashkilotlar daromadlarining miqdori va tarkibi, ularning mol-mulki miqdori va tarkibi, xarajatlari, xodimlar soni va mehnat haqi, shuningdek, notijorat tashkilot faoliyatida fuqarolarning beg‘araz mehnatidan foydalanilishi haqidagi ma’lumotlar;
  10. Yuridik shaxs nomidan ishonchnomasiz ish yuritish huquqiga ega bo‘lgan shaxslar ro‘yxati haqidagi ma’lumotlar;
  11. Boshqa federal qonunlarda oshkor etilishi majburiy deb belgilangan yoki ulardan foydalanishni cheklashga yo‘l qo‘yilmaydigan ma’lumotlar.

Axborot egasi tomonidan uning maxfiyligini muhofaza qilish bo‘yicha ko‘riladigan asosiy choralar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  1. Tijorat sirini tashkil etuvchi axborot ro‘yxatini belgilash;
  2. Tijorat sirini tashkil etuvchi axborot bilan ishlash tartibini joriy etish va unga rioya etilishini nazorat qilish orqali undan foydalanishni cheklash;
  3. Tijorat sirini tashkil etuvchi axborotdan foydalanish huquqini olgan va (yoki) unga bunday axborot taqdim etilgan yoki uzatilgan shaxslar hisobini yuritish;
  4. Xodimlar tomonidan tijorat sirini tashkil etuvchi axborotdan foydalanish munosabatlarini mehnat shartnomalari, kontragentlar bilan esa fuqarolik-huquqiy shartnomalar asosida tartibga solish;
  5. Tijorat sirini tashkil etuvchi axborot joylashgan moddiy tashuvchilarga yoki bunday ma’lumotlar mavjud hujjatlarning rekvizitlariga «Tijorat siri» belgisini qo‘yish va axborot egasini ko‘rsatish (yuridik shaxslar uchun — to‘liq nomi va joylashgan manzili; yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun — tadbirkor fuqaroning familiyasi, ismi, otasining ismi hamda yashash joyi).

Psixologiyada maxfiylik — tadqiqot ishtirokchisining asosiy huquqlaridan biridir. Tekshiruv yoki tajriba davomida olingan ma’lumotlar, agar ularni oshkor qilish ishtirokchini noqulay ahvolga solishi yoki unga zarar yetkazishi mumkin bo‘lsa, uchinchi shaxslarga berilmasligi kerak. Bundan tashqari, olingan axborotdan foydalanish ilmiy maqsadlar bilan cheklanadi va ishtirokchi xabardor qilingan roziligini berishidan oldin bu haqda unga ma’lum qilinishi shart.

Psixologik tadqiqot jarayonida maxfiylik masalasi ma’lumotlarni yig‘ish va saqlashga joylashtirish, shuningdek, natijalarni e’lon qilish bosqichlarida yuzaga keladi.

Bunday hollarda maxfiylik ismlar o‘rniga kodlardan foydalanish, ma’lumotlar e’lon qilinayotganda esa ismlarni o‘zgartirish va geografik ma’lumotlarni ko‘rsatmaslik orqali ta’minlanadi.

Auditorlik faoliyatida maxfiylik kasbiy axloq tamoyillaridan biridir.

Maxfiylik — audit tamoyili bo‘lib, unga ko‘ra, auditorlar va auditorlik tashkilotlari audit davomida olingan yoki o‘zlari tuzgan hujjatlarning saqlanishini ta’minlashi shart. Rossiya Federatsiyasi qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno, ular xo‘jalik yurituvchi subyekt egasining (rahbarining) roziligisiz ushbu hujjatlarni yoki ularning nusxalarini to‘liq yoxud qisman uchinchi shaxslarga berish, shuningdek, ulardagi ma’lumotlarni og‘zaki oshkor qilish huquqiga ega emas. Auditor fikricha, xo‘jalik yurituvchi subyekt haqidagi axborotni oshkor etish yoki tarqatish unga moddiy yoxud boshqa zarar yetkazmasa ham, maxfiylik tamoyiliga qat’iy rioya qilinishi kerak. Mijoz bilan munosabatlar davom etishidan yoki tugatilishidan qat’i nazar, maxfiylik tamoyiliga cheklanmagan muddat davomida rioya etish majburiydir.

Internetdagi maxfiylik — tartibga solish eng murakkab bo‘lgan masalalardan biridir, chunki ma’lumotlarning saqlanishi, asosan, foydalanuvchining o‘ziga hamda u qanday, qaysi va qancha ma’lumotni taqdim etishiga bog‘liq. Bu sohadagi maxfiylik, asosan, veb-saytlarda e’lon qilinadigan maxfiylik siyosati orqali tartibga solinadi. Unda sayt siz haqingizda qanday ma’lumotlarni yig‘ishi, ulardan qanday foydalanishi, ularni oshkor etishi va himoya qilishi, shuningdek, bu ma’lumotlarni qanday o‘zgartirish yoki o‘chirish mumkinligi tushuntiriladi. Biroq bunday izohlar barcha saytlarda ham mavjud emas.

Internetda axborot almashish imkoniyatlari jadal rivojlanmoqda. Masalan, saytlarga kirish, hisob sozlamalarini o‘zgartirish, internet orqali xarid qilish, ro‘yxatdan o‘tish, so‘rovlarda qatnashish va dasturiy ta’minotni yuklab olish jarayonida shaxsiy ma’lumotlar yig‘iladi.

Korxonalar bu ma’lumotlardan tranzaksiyalarni amalga oshirish, afzalliklaringizni eslab qolish, sizga moslashtirilgan kontent taqdim etish, maxsus takliflar berish yoki vaqtingizni tejash uchun foydalanadi.

Xizmatga yozilish yoki tovar sotib olish kabi tranzaksiyalar siz bilan, masalan, yetkazib berish manzili yoki kredit karta raqami orqali bog‘lanadi. Ammo aksariyat hollarda korxonalar ismingiz asosida shaxsingizni aniqlashga imkon bermaydigan ma’lumotlarni ham yig‘adi. Saytlar qaysi veb-sahifalarga kirganingizni va sichqoncha tugmasini bosishlaringizni kuzatadi, biroq bu holatda shaxsiy ma’lumotlaringiz emas, xatti-harakatlaringiz haqidagi ma’lumotlar qayd etiladi.

Odatda, bunday ma’lumotlar hech qayerda e’lon qilinmaydi, ammo qonun nuqtayi nazaridan bunga kafolat yo‘q. Shunga qaramay, qonun chiqaruvchi organlar bu yo‘nalishda ish olib bormoqda. Masalan, 2013-yil mart oyida Federatsiya Kengashi internetda jinoyatdan jabrlangan voyaga yetmaganlar haqidagi ma’lumotlarni e’lon qilishni taqiqlovchi tuzatishni ma’qullagan.

Adabiyotlar

  • Katta yuridik lug‘at. 3-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan / Prof. A. Ya. Suxarev tahriri ostida. — Moskva: INFRA-M, 2007. — VI, 858 bet — («INFRA-M» lug‘atlar kutubxonasi)
  • Kozlov S. B., Ivanov Ye. V. Tadbirkorlik va xavfsizlik. — Moskva: Universum, 1991. — 507-bet. — ISBN 5-86034-065-6
  • Psixologik izohli lug‘at. «Maxfiylik» atamasi. — Moskva: Moskva psixologiya jurnali
  • Skott Miller Rivojlanish psixologiyasi: tadqiqot usullari. — Moskva: Piter. — 135-bet.

Havolalar