| Qadimiy shahar | |
| Machu-Pikchu | |
|---|---|
| | |
| 13°09′48″ j. k. 72°32′44″ g‘. u.HGYaO | |
| Mamlakat |
|
| Viloyat | Kusko |
| Asos solingan | taxminan 1450-yil |
| Asoschisi | Pachakutek Yupanki |
| Vayron bo‘lgan | 1572 |
| Hozirgi joylashuvi | |
| aralash turdagi Jahon merosi obyekti — YUNESKO № 274 maqom berilgan sana: 1983 yil (7-sessiya) |
|
| Nomi | Qadimiy Machu-Pikchu shahri xarobalari |
| Mintaqa | Lotin Amerikasi va Karib orollari |
| Mezonlar | i, iii, vii, ix |

Machu-Pikchu (Machu Pikchu, so‘zma-so‘z tarjima qilinganda kechua tilidan — «eski tog‘») — Inkalar imperiyasiga tegishli, Janubiy Amerikada, hozirgi Peru hududida, Aguas-Kalyentes qishlog‘idan olti kilometr uzoqlikda joylashgan qadimiy shahar. U tog‘ tizmasining dengiz sathidan 2400 metr balandlikdagi, daryo vodiysi ustidan ko‘tarilib turuvchi cho‘qqisida joylashgan. Bu daryo — Urubamba. 2007-yilda unga «Dunyoning yangi mo‘jizasi» unvoni berildi.
Geografik jihatdan shahar Machu-Pikchu va Uayna-Pikchu cho‘qqilari orasida, Urubamba daryosidan yuqorida, o‘simliklari zich va iqlimi o‘zgaruvchan hududda joylashgan.
Ispan konkistadorlari Machu-Pikchugacha yetib kelmagan. Shu sababli ular shaharni vayron qilmagan. Ehtimol, shahar aholisining aksariyati ispanlar istilosidan oldinoq sayohatchilar orqali kirib kelgan chinchechak kasalligidan vafot etgan.
Tarixi va me’morchiligi
Shaharni AQSHlik tadqiqotchi, Yel universiteti professori Hayram Bingem 24-iyul kuni (1911-yil) kashf etgan. Bundan avval uchuvchilar Machu-Pikchuni samolyotdan ko‘rishgan.
Tadqiqotchilarning aksariyati Machu-Pikchuni Pachakutek imperator qarorgohi sifatida, shuningdek, o‘z nomini tarixda abadiylashtirish maqsadida qurdirgan, degan fikrda. Shahar taxminan 1450-yilda barpo etilgan, ammo keyingi asrda tashlab ketilgan. So‘nggi tadqiqotlarga ko‘ra, unda 1420-yildan 1532-yilgacha odamlar yashagan. Ehtimol, inkalar shaharni quyidagicha atashgan: Huayna Picchu yoki shunchaki Picchu.
Machu-Pikchu shunga o‘xshash qarorgoh-ziyoratgohlar orasida uchinchi o‘rinda turgan. Uning o‘lchamlari nisbatan kichik: bu yerda 200 tadan ortiq bo‘lmagan inshoot qoldiqlari ko‘rinadi. Ularning asosiy qismini ibodatxonalar, turarjoylar, omborlar va jamoat ehtiyojlariga xizmat qilgan boshqa binolar tashkil etadi. Ularning aksariyati puxta ishlov berilgan va bir-biriga zich moslangan tosh plitalardan qurilgan. Taxminlarga ko‘ra, shahar va uning atrofida 750 nafargacha kishi yashagan. Ular bu yerda Quyosh xudosi Intiga sig‘ingan, yangi yerlarni o‘zlashtirgan va terrasalarda shaharlar barpo etganlar.
Amerikalik tadqiqotchilar Richard Byurger va Lyusi Salasar — Yel universiteti olimlari — XVI asr ispan solnomasi ma’lumotlariga tayanib, bu joy Pachakutekning qishki qarorgohi bo‘lgan, degan taxminni ilgari surgan. Yozda, ya’ni yomg‘irli mavsumda, shaharda ehtimol 200 nafardan ortiq kishi qolmagan. Keyinchalik, Inkalar imperiyasi qulagach, shahar o‘z ahamiyatini yo‘qotgan va aholisi uni butunlay tark etgan. Biroq shahar sayohatchilar olib kelgan chinchechak kasalligi tufayli ham huvillab qolgan bo‘lishi mumkin.
Machu-Pikchuning janubi-sharqiy chekkasida tosh ustalari ikkita mahobatli inshoot barpo etgan. Bingem ularni «mohir san’atkorlar» ishi deb hisoblagan: yarimdoira shaklidagi minora va unga tutash bino.
Bu minora Quyosh ibodatxonasining Kuskodagi yumaloq qismiga o‘xshagani uchun Bingem topilmasiga ham shu nomni bergan. Minora va unga tutash binolardan iborat majmuani keyinchalik peruliklar o‘rta asr qal’asiga o‘xshashligi uchun El-Torreon («bastion») deb ataganlar. Taxminlarga ko‘ra, majmua bir vaqtning o‘zida kichik istehkom va ziyoratgoh vazifasini bajargan. Minora tabiiy qoyaning o‘zgartirilmagan qismi atrofida qurilgan; bu qoya yo‘nilib, mehrobga aylantirilgan. Minora ostida g‘or bo‘lgan. Bingem u yerda inka hukmdorlarining mumiyolari joylashgan deb taxmin qilgan. Biroq olimlar g‘ordan, ehtimol, ayrim marosimlar uchun foydalanilgan deb hisoblaydilar. Yaqin atrofdan inkalarning muqaddas xochi ham topilgan — chakana.
Qazish va tartibga keltirish ishlaridan so‘ng El-Torreon to‘rt asr avvalgidek o‘zining me’moriy go‘zalligi va aniqligini namoyon etdi. Malika uyi oldidagi zinapoya minoraga olib chiqqan; u yerdagi trapetsiyasimon deraza pastdagi go‘zal vodiyni tomosha qilish imkonini bergan. Bu deraza kohinlar tomonidan qishki quyosh turishi vaqtida Quyosh harakatini kuzatish uchun ishlatilgan bo‘lishi mumkin.
Ibodatxonaning g‘arbiy devoriga tutash «Bezakli xona» deb ataluvchi kichik yopiq xona inka tosh ustalarining yuksak mahoratini yaqqol ko‘rsatadi: uning poydevoridagi ikkita ulkan tosh blokda uch o‘lchamda 32 tadan qirra yo‘nilgan bo‘lib, ular qo‘shni xarsanglarga zich tutashgan. Maydonning sharqiy qismida «Uch deraza ibodatxonasi» joylashgan. Uning sharqqa qaragan uchta trapetsiyasimon derazasi yonida xuddi shunday o‘lchamdagi «ko‘r derazalar» bo‘lgan; ulardan tokcha sifatida foydalanilgan bo‘lishi mumkin. Mahalliy tarixiy solnomaga ko‘ra, inkalarning birinchi hukmdori o‘zi tug‘ilgan Tambo-Toko joyida ibodatxona qurishni buyurgan. Unda uchta deraza bo‘lishi kerak edi; ular otasi tomondan kelib chiqqan ajdodlarining «uyi» bo‘lmish g‘orlarning ramzi hisoblangan. Bingem Machu-Pikchuni aynan shu joy deb o‘ylagan, biroq bu taxmin Machu-Pikchu me’moriy uslubi inkalarning kechki davriga tegishli ekanini ko‘rsatuvchi ishonchli dalillarga zid edi.

Terrasali granit yonbag‘ir va uzun zinapoya Muqaddas maydondan qoya cho‘qqisiga olib chiqqan; u yerga yetib borish ancha qiyin bo‘lgan. Cho‘qqida qoyatoshga o‘yib ishlangan katta ko‘p qirrali intiuatana toshi bo‘lgan. Bu nom «Quyosh bog‘langan joy» degan ma’noni anglatadi (badiiy tarjimada inti — «quyosh», uata esa «bog‘lamoq» degani). Bingemning taxminicha, inkalar qishki quyosh turishi paytida Quyosh ulardan qochib ketmasligi uchun uni shu yerda ramziy ma’noda «bog‘laganlar». «Yigirma birinchi yoki yigirma ikkinchi iyunda Quyosh harakatini to‘xtatib, uni ibodatxonalardan biridagi tosh ustunga “bog‘lay olgan” kohinlar, — deb yozgan u, — inkalar orasida alohida hurmat va ehtiromga sazovor bo‘lganlar».
Qoyaga o‘yib ishlangan bu hayratlanarli tosh Quyoshni kuzatish uchun mo‘ljallangan rasadxona ham bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Unda kohinlar kuzgi va bahorgi tengkunlik paytida Quyosh soyalarining yo‘qolishini kuzatib, ekish yoki hosilni yig‘ish uchun eng qulay vaqtni aniqlaganlar. Kohinlar, ayniqsa, Inti Raymi vaqtida tosh ustiga uyum-uyum gul va o‘tlar sochganlar. Iyun va dekabr oylarida Quyosh sharafiga katta bayramlar o‘tkazilgan. Machu-Pikchu aholisi, aftidan, intiuatana yaqinida to‘plangan; ular bu yerda bir necha kun davomida xudolar haykallari ishtirokida diniy marosimlar o‘tkazib, ohangdor madhiyalar kuylagan va ibodat qilgan.
Machu-Pikchudan Kuskoga boradigan yo‘l inka quruvchilari mahoratining namunasidir. Hatto yomg‘irli mavsumda ham yo‘l yaxshi holatda saqlangan. Butun imperiya bo‘ylab taxminan 40 000 km uzunlikdagi keng yo‘llar tarmog‘i mavjud bo‘lgan. Inka davlatida yo‘llar, avvalo, strategik ahamiyat kasb etgan: ulardan qo‘shinlar o‘tishi kerak edi. Shuningdek, yo‘llar mamlakatning barcha hududlari o‘rtasidagi madaniy almashinuvga yordam bergan. Ular tufayli odamlar kulolchilik, to‘qimachilik, metallga ishlov berish, me’morchilik va qurilish mahoratini bir-biridan o‘rgangan.
Inkalar g‘ildirakni bilmagan, tog‘ yo‘llari esa ko‘pincha zinapoyali bo‘lgan. Okean sohillari bo‘ylab o‘tgan yo‘llarning ikki chetiga Quyosh, shamol va qum bosishidan himoya qiluvchi xom g‘isht devorlar qurilgan. Botqoqli pasttekisliklarga duch kelinganda ko‘tarma yo‘l barpo etilgan. Daryolar ustidan tosh ko‘priklar qurilgan va osma arqon ko‘priklar tortilgan. Inkalar bunday ko‘priklarni muqaddas sanagan: ko‘prikka zarar yetkazgan kishi o‘limga hukm qilingan.
And madaniyatlarining bugungi vorislari ham Machu-Pikchuni o‘tmishdagi buyuk sivilizatsiya bilan bog‘liqlik ramzi, istilochilar mahalliy aholi xotirasidan o‘chira olmagan tarixning bir qismi deb biladilar.
Hozirgi holati

Machu-Pikchu, ayniqsa YUNESKOning Jahon merosi maqomini olganidan so‘ng, butun dunyo sayyohlarini jalb etadigan joyga aylandi (2024-yilda bu joyga qariyb 1,5 million kishi tashrif buyurgan). 2011-yilda tashrif buyuruvchilar sonini cheklashga qaror qilindi. Yangi qoidalarga ko‘ra, Machu-Pikchuga bir kunda faqat 2500 nafar sayyoh kirishi mumkin, ulardan ko‘pi bilan 400 nafari arxeologik majmua tarkibidagi Uayna-Pikchu tog‘iga ko‘tarilishi mumkin.
Machu-Pikchu borish qiyin bo‘lgan hududda joylashgan. Turizmni rivojlantirish uchun qo‘shni Aguas-Kalyentes shahrigacha Kuskodan Olyantaytambo orqali temiryo‘l qurilgan. Olyantaytambodan kuniga o‘ndan ortiq poyezd qatnaydi. Aguas-Kalyentes temiryo‘l bekatidan Machu-Pikchugacha avtobus boradi; u sakkiz kilometrga cho‘zilgan tik ko‘tarilishli serpantin yo‘lni bosib o‘tadi. Sayyohlar oqimini cheklash uchun YUNESKO osma yo‘l qurilishiga qarshi chiqqan. 2004-yilgi zilzila oqibatida temiryo‘lning bir qismi jiddiy shikastlangan, ammo keyinchalik tiklangan.
2010-yil yanvarida kuchli yog‘ingarchilik yo‘llarni yuvib ketgani sababli 2000 nafardan ortiq mahalliy aholi va 2000 nafardan ortiq sayyoh Aguas-Kalyentesdan chiqib keta olmagan. Odamlar vertolyotlarda evakuatsiya qilingan, Machu-Pikchu esa belgilangan sanagacha (1-aprel, 2010-yil) vaqtincha yopilgan.
Machu-Pikchuga olib boruvchi inkalarning dastlabki so‘qmog‘i Urubamba daryosi bo‘ylab bir necha dovondan o‘tadi va bu yo‘lda piyoda yurish bir necha kun vaqt oladi.
Nimalarni ko‘rish mumkin
Machu-Pikchu ikki hududga: qishloq xo‘jaligi va shahar qismlariga bo‘lingan. Birinchisi dehqonchilik qilish hamda ko‘chkilardan himoyalanish uchun xizmat qilgan zinapoyasimon terrasalardan iborat. Suratlarda shaharni aynan shu terrasalari orqali osongina tanib olish mumkin. Shahar qismi esa ko‘chalar, ibodatxonalar va turarjoylardan iborat murakkab yo‘laklar tizimidir.
Asosiy diqqatga sazovor joylar:
- Quyosh ibodatxonasi — quyosh turishi hodisasiga moslab yo‘naltirilgan yarimdoira shaklidagi bino; uning ostida dafn etish uchun mo‘ljallangan qabr joylashgan.
- Intiuatana — tegish mumkin bo‘lmagan tosh taqvim ustuni.
- Uch deraza ibodatxonasi — sharqqa qaragan inshoot; uch deraza inkalar dunyoqarashidagi uch olamni ifodalaydi.
- Bosh ibodatxona — Muqaddas maydondagi mahobatli inshoot; ehtimol, diniy marosimlar uchun xizmat qilgan.
Shaharning yuqori qismida Machu-Pikchu rejasi va uning terrasalari eng yaxshi ko‘rinadigan tomosha maydonchasi bor.
Adabiyotlar
- Frost, Piter; Blanko, Daniel; Rodriges, Abel; Uoker, Barri. Machu-Pikchu tarixiy qo‘riqxonasi. — Lima: Nueves Imágines, 1995. — OCLC 253680819.
- Kops, Debora. Machu-Pikchu. — Twenty-First Century Books[ingl.], 2008. — ISBN 978-0-8225-7584-9.
- Makkuorri, Kim. Inkalarning so‘nggi kunlari. — Nyu-York: Simon & Schuster, 2007. — ISBN 978-0-7432-6049-7. — OCLC 77767591.
- Mali, Julio. Quyosh yo‘lining narigi uchida: Machu-Pikchuning yangi talqini (ingl.) // Nexus Network Journal — me’morchilik va matematika : jurnal. — 2009. — 12-jild, 2010-son. — 321—341-betlar. — Bibcode:2009arXiv0904.4882M. — arXiv:0904.4882.
- Raynxard, Yoxan. Machu-Pikchu: qadimiy muqaddas markazni o‘rganish (ingl.). — Los-Anjeles: Kotsen arxeologiya instituti, UCLA, 2007. — ISBN 978-1-931745-44-4. — OCLC 141852845.
- Richardson, Don. Ularning qalbidagi abadiyat. — Ventura, Kaliforniya: Regal Books, 1981. — B. 34—35. — ISBN 978-0-8307-0925-0. — OCLC 491826338.
- Uezerford, J. Makayver[ingl.]. Hindularning tuhfalari: Amerika tub aholisi dunyoni qanday o‘zgartirdi (ingl.). — Nyu-York: Fawcett Columbine, 1988. — ISBN 978-0-449-90496-1. — OCLC 474116190.
- Hersog, Verner; Kronin, Pol. Hersog haqida Hersog. — MacMillan, 2002. — ISBN 978-0-571-20708-4.
Havolalar
- 16 gigapikselli panorama fotosurati Machu-Pikchu