Letal allellar haqida

Letal allellar (ingl. lethal alleles) — odatda retsessiv bo‘lgan va ma’lum sharoitlarda yoki rivojlanishning ayrim bosqichlarida organizmning halokatiga (o‘limiga) olib keladigan fenotipik ta’sirga ega allellar. Ko‘pincha letallar tufayli o‘lim embrional bosqichlarda yuz beradi, biroq, masalan, drozofila lichinkasining g‘umbaklanishi (pupatsiya) paytida o‘limga sabab bo‘ladigan letallar ham mavjud. Letal allellar t. n. letal mutatsiyalar natijasida paydo bo‘ladi; bunday mutatsiyalarning letalligi shu genning hayot uchun zarur biron-bir funksiyaga javobgar ekanidan dalolat beradi.

Letal deb, ularni tashuvchi organizmlar aynan shu gen faoliyati bilan bog‘liq rivojlanish buzilishlari yoki kasalliklar oqibatida halok bo‘ladigan allellar ataladi. Letal allellar bilan irsiy kasalliklarni keltirib chiqaruvchi allellar o‘rtasida uzluksiz o‘tishlar mavjud. Masalan, Xantington xoreyasi (autosomal-dominant belgi) bilan og‘rigan bemorlar odatda kasallik boshlangandan so‘ng 15—20 yil ichida asoratlar tufayli vafot etadilar; ayrim manbalarda bu genni letal sifatida ko‘rish taklif etiladi.

Subletal (yoki yarim letal, ingl. sublethal/semilethal) allellar — o‘limga olib boruvchi ta’siri tez-tez uchraydigan, ammo majburiy bo‘lmagan (ya’ni letal va oddiy kasallik-chaqiruvchi allellar o‘rtasidagi) allellardir. Shartli letal (ingl. conditionally lethal) mutatsiyalar esa, bunday mutatsiyani tashuvchi organizm faqat juda tor sharoit diapazonida yashay oladigan holatlardir. Misollar: mikroorganizmlarda auksotrofiya (ingl. auxotrophy) — muayyan hayotiy zarur moddalarsiz ozuqa muhitida o‘sishga qodir emaslik (ularni sintez qilish qobiliyatining yo‘qotilishi sababli); substratga bog‘liq mutatsiyalar (ingl. substrate-dependent mutations) — ayrim moddalarni uglerod va energiya manbai sifatida ishlata olmaslik; haroratga sezgir mutatsiyalar (ingl. temperature-sensitive) — faqat tor harorat oraliqida yashay olish (masalan, drozofilaning ayrim mutantlari 25 °C dan yuqori haroratda yashay olmaydi).