Kvant ko‘pigi (shuningdek, fazo-vaqt ko‘pigi deb ataladi) — kvant mexanikasidagi tushuncha bo‘lib, uni Jon Uiler 1955-yilda ishlab chiqqan. Ko‘pik butun olam to‘qimasining asosi sifatida tasavvur qilingan; bu olam — Koinot.
Nazariya
Noaniqlik prinsipiga asoslangan kvant mexanikasi hamda umumiy nisbiylik nazariyasiga muvofiq, kichik miqyosda fazo-vaqt silliq bo‘lmaydi. Gravitatsiya nazariyasiga ko‘ra, fazo-vaqt ko‘p sonli kichik sohalardan iborat bo‘lib, bu sohalarda ko‘piksimon tarzda o‘zgarib turadi.
Kvant mexanikasida, ayniqsa kvant maydon nazariyasida, Geyzenbergning noaniqlik prinsipi juda qisqa muddatga zarralar va antizarralar paydo bo‘lishiga, keyin esa ularning fizik saqlanish qonunlarini buzmagan holda o‘zaro annigilyatsiyalanishiga imkon beradi. Fazo-vaqtning o‘rganilayotgan sohasi qanchalik kichik bo‘lsa, bunday zarralarning energiyasi shunchalik katta bo‘ladi. Ular virtual zarralar deb ataladi. Bu kuzatuvni Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasi bilan birlashtirsak, kichik miqyoslarda fluktuatsiyalar energiyasi fazo-vaqtning silliq tuzilishidan sezilarli og‘ishlarni keltirib chiqarish va unga «ko‘piksimon» xususiyat berish uchun yetarli bo‘ladi, degan xulosaga kelish mumkin. Shunga ko‘ra, fazo-vaqt to‘qimasi — tinimsiz qaynab turgan qurt tuynuklari va nihoyatda kichik virtual qora tuynuklar.
Biroq, odatda, kvant maydon nazariyasi virtual zarralarning fazo-vaqt egriligini sezilarli darajada o‘zgartirishga yetadigan energiyasi bilan bog‘liq holatlarni ko‘rib chiqmaydi. Shu sababli kvant ko‘pigi hozircha ushbu tushunchalarning faraziy kengaytmasi bo‘lib, juda yuqori energiyali virtual zarralarning nihoyatda kichik masofa va vaqt oralig‘ida yuzaga keltiradigan oqibatlarini ifodalaydi.
To‘laqonli kvant gravitatsiyasi nazariyasi hali yaratilmagani sababli, fazo-vaqt juda kichik miqyoslarda qanday ko‘rinishini ishonch bilan aytib bo‘lmaydi. Kvant ko‘pigi haqidagi tasavvurlar hamon turlicha talqin qilinadi, chunki bu borada bir-biri bilan raqobatlashuvchi yondashuvlar mavjud. Bunday takliflarning barchasi bitta masalaga taalluqli — gravitatsiyaning kvant nazariyasi.
Tajribaviy dalillar (va ularga zid dalillar)
Kuzatuvlarda MAGIC teleskoplari gamma nurlanishi fotonlarining Markaryan 501 blazaridan turli vaqtlarda yetib kelganini aniqladi. Tadqiqotchilar obyektning har bir chaqnashidan kelgan yuqori va past energiyali gamma kvantlarini ajratib tahlil qildilar. MAGIC jamoasi yuqori va past energiyali fotonlar, aftidan, bir vaqtda chiqarilganini ko‘rsatdi. Biroq yuqori energiyali fotonlar taxminan 500 million yil davomida fazodan o‘tib, to‘rt daqiqa kechroq yetib kelgan. Yuqori energiyali fotonlar sekinroq harakatlangani taxmin qilinadi, bu esa yorug‘lik tezligining nisbiylik nazariyasida Eynshteyn ta’kidlagan o‘zgarmasligi tamoyiliga zid. Buni kvant ko‘pigining bir jinsli emasligi bilan izohlash mumkin. Biroq keyingi tajribalar fazoning donador tuzilishi tufayli yorug‘lik tezligi o‘zgarishi haqidagi taxminni tasdiqlamadi.
Boshqa tajribalarda yorug‘likning qutblanishi uzoqdagi gamma chaqnashlari misolida o‘rganildi va bu tajribalar ham bir-biriga zid natijalar berdi. Yer ustidagi tajribalar davom etmoqda va kelgusida ham davom ettiriladi.