Kriptovalyuta nima

Kriptovalyutaning ramziy tasviri (o‘rtada eng mashhur kriptovalyuta — bitkoin)

Kriptovalyuta — raqamli valyutaning bir turi bo‘lib, uning ichki hisob birliklari hisobini markazlashmagan to‘lov tizimi yuritadi (tizimning ichki yoki tashqi ma’muri yoxud uning muqobili mavjud emas). Ushbu tizim to‘liq avtomatik rejimda ishlaydi. Kriptovalyutaning o‘zi alohida moddiy yoki elektron shaklga ega emas — u ma’lumot uzatish protokoli axborot paketining tegishli qismida qayd etiladigan hisob birliklari miqdorini ifodalovchi oddiy sondir. Ko‘pincha bu son ham, tizim manzillari o‘rtasidagi tranzaksiyalar haqidagi boshqa ma’lumotlar ham shifrlanmaydi.

«kriptovalyuta» atamasi Bitkoin tizimi haqidagi «Crypto currency» («Kriptografik valyuta») nomli maqola 2011-yilda Forbes jurnalida chop etilganidan keyin ommalashdi. Shu bilan birga, bitkoin yaratuvchisi va ko‘plab boshqa mualliflar ham quyidagi atamani ishlatgan: «elektron naqd pul» (inglizcha electronic cash).

Kriptografik usullar manzil yaratish va u bilan operatsiyalar bajarishga vakolat borligini tekshirish mexanizmlarida (raqamli imzo, ochiq kalitli tizim asosida; manzilga mos maxfiy kalit egasigina undan foydalana oladi), shuningdek, tranzaksiyalar paketini shakllantirish va uning boshqa paketlar bilan bog‘lanishini ta’minlashda (ketma-ket xeshlash, bu kriptovalyuta miqdori haqidagi ma’lumotlarni o‘zgartirishni imkonsiz qiladi). Bunda tizimda manzil egalari yoki manzil yaratilgani haqida hech qanday ma’lumot saqlanmaydi (manzilni tarmoqqa ulanmasdan, mutlaqo mustaqil yaratish va keyinchalik ham bu haqda tarmoqqa xabar bermaslik mumkin). Demak, qabul qiluvchining manzili haqiqatan mavjudligini yoki unga kirish kaliti yo‘qolmaganini tekshirish mexanizmi yo‘q. Egasi haqida bevosita ma’lumot bo‘lmasligi tranzaksiya ishtirokchilarining anonimligiga asos yaratadi (biroq anonimlik faqat shu bilan cheklanmaydi). Iqtisodiy sharoiti va oqibatlariga ko‘ra, kriptovalyuta orqali to‘lovlar naqd pulsiz to‘lovlardan ko‘ra naqd puldagi to‘lovlarga ko‘proq o‘xshaydi, garchi kriptovalyutalar, avvalo, masofadan (masalan, internet orqali) xarid qilish uchun ishlab chiqilsa-da.

To‘lov (kriptovalyutani manzillar o‘rtasida o‘tkazish) vositachilarsiz amalga oshadi va qaytarib bo‘lmaydi — tasdiqlangan operatsiyani bekor qilish mexanizmi mavjud emas. Bu to‘lov noto‘g‘ri yoki mavjud bo‘lmagan manzilga yuborilganida yoxud yopiq kalitni bilib olgan begona shaxslar tranzaksiya bajarganida ham amal qiladi. Muayyan manzildagi yoki umuman tizimdagi kriptovalyutani hech kim, hatto vaqtincha ham, bloklay (xatlay yoki olib qo‘ya) olmaydi: u doim ushbu manzilning yopiq kaliti egasi tasarrufida qoladi. Biroq ko‘p imzoli texnologiya uchinchi tomonni (hakamni) jalb qilish hamda kelishilgan shartlarda mablag‘ni qaytarish imkonini beradi. Amalda mablag‘ uch tomondan birining xohishiga zid ravishda ham harakatlanishi mumkin. Maxsus skript tillari yanada murakkab shartlarni ham ifodalash imkonini beradi (aqlli shartnomalar). Elektron to‘lovlarga xos bo‘lgan ikki marta sarflash muammosi blokcheyn, yo‘naltirilgan asiklik graf, kelishuv reyestri (ledger) kabi texnologiyalar yordamida hal qilinadi. Tranzaksiyalar haqidagi axborot odatda shifrlanmaydi va tizimda ro‘yxatdan o‘tmasdan ham ochiq ko‘rinishda mavjud bo‘ladi.

Kriptovalyutaning yangi miqdorini yaratish (emissiya) qoidalari dastlab protokolda belgilanadi. Odatda ular lotereyaga o‘xshaydi: yutish ehtimoliga belgilangan masalani yechish tezligi (mayning) yoki muayyan resursga egalik hajmi (forjing) kabi omillar ta’sir qiladi. Ayrim hollarda e’lon qilingan kriptovalyuta hajmining bir qismi yoki barchasi tashkilotchilar tomonidan oldindan yaratiladi va obuna asosida taqsimlanadi (ICO). Odatda bitta texnologiyadan foydalaniladi, lekin ayrim kriptovalyutalarda ular birgalikda qo‘llanadi. Kriptovalyutalarning iqtisodiy mohiyati va huquqiy maqomi bo‘yicha munozaralar davom etmoqda. Turli mamlakatlarda kriptovalyutalar to‘lov vositasi, o‘ziga xos tovar, qimmatli qog‘oz yoki elektron aktiv sifatida ko‘riladi; ularning muomalasiga cheklovlar (masalan, bank muassasalariga ular bilan operatsiya qilishni taqiqlash) qo‘yilishi mumkin.

2024-yil iyun holatiga ko‘ra, Henley & Partners baholashicha, dunyoda 172,3 ming nafar kriptovalyuta millioneri bo‘lgan.

Umumiy ma’lumot

Elektron tizimlar rivojlanishi bilan masofadan to‘lov qilish uchun naqd pulning elektron muqobilini yaratish g‘oyasi bir necha bor ilgari surilgan. Biroq ikki marta sarflash, ya’ni ayni mablag‘ni qayta sarflash ehtimoli asosiy to‘siq bo‘lgan. Naqd pul bilan to‘lovda bu holat yuz bermaydi, chunki pul xaridorga emas, sotuvchiga o‘tadi va xaridor uni boshqa sotuvchiga ikkinchi marta to‘lay olmaydi: pul endi unda yo‘q. Elektron tizimlarda esa holatni nusxalash mumkin. Bu tizimning to‘liq nusxalarini yaratib, keyin ayni dastlabki holatdan bir necha to‘lovni amalga oshirish, ya’ni bir xil mablag‘ni turli yo‘nalishda sarflash imkonini beradi. Muammo faqat to‘lovlar hisobini yuritadigan hamda mavjud mablag‘ doirasidagina to‘lov bajarilishini kafolatlaydigan ishonchli vositachilar orqali hal etilgan. Naqd pulsiz to‘lovlarning barcha tizimlari shunday ishlaydi: odatda banklar yoki boshqa to‘lov tizimi.

operatorlari vositachi bo‘ladi. Kriptovalyuta texnologiyasi boshidanoq ishonchli tugun — amallari to‘g‘ri deb qabul qilinadigan va boshqalarning operatsiyalarini tasdiqlay oladigan tashkilot yoki ishtirokchisiz ishlashni ko‘zlagan (qarang: Vizantiya generallari muammosi). Bu muammo birinchi marta «Bitkoin» tizimida operatsiyalar tarixini qayd etuvchi reyestrga o‘zgartirish kiritishni sun’iy ravishda qiyinlashtirish orqali hal qilingan. Axborotni saqlash uchun tranzaksiyalar bloklarga birlashtiriladi va ulardan uzluksiz zanjir (blokcheyn) hosil qilinadi. Uzluksizlik bloklarni raqamlashdan ko‘ra, joriy blokka oldingi blokning xesh-summasini kiritish orqali ta’minlanadi. Shuning uchun bir blokdagi ma’lumotni undan keyingi barcha bloklarning xeshlarini o‘zgartirmasdan tahrirlab bo‘lmaydi. Barcha xeshlar muayyan talablarga javob berishi kerak; bunday xeshlarni yaratish ko‘p vaqt yoki juda katta xarajat talab qiladi. Faqat eng uzun zanjir haqiqiy deb hisoblanadi. Turli kriptovalyutalarda navbatdagi blokni yaratish huquqi muayyan ishni bajargan (Proof-of-work (ish bajarilganini isbotlash)), hisobida ma’lum mablag‘i bo‘lgan (Proof-of-stake (ulushni tasdiqlash)) yoki muayyan resurslarni taqdim etgan (Proof-of-space (xotira maydonini isbotlash)) ishtirokchiga beriladi. Yoki tekshirish oson, lekin bajarish yoxud soxtalashtirish qiyin bo‘lgan boshqa tartib qo‘llanadi.

Kriptovalyutalarda ichki yoki tashqi ma’mur bo‘lmagani uchun banklar, soliq va sud organlari hamda boshqa davlat yoki xususiy tashkilotlar to‘lov tizimining ayrim ishtirokchilari tranzaksiyalariga ta’sir o‘tkaza olmaydi. Kriptovalyuta o‘tkazmalari qaytarilmaydi: hech kim ularni bekor qila, bloklay, nizolasha yoki (maxfiy kalitsiz) majburan bajara olmaydi. Biroq bitim ishtirokchilari o‘zaro kelishib, kriptovalyutalarini vaqtincha garov sifatida bloklashlari yoki qo‘shimcha hakamni jalb etib, bitim yakunlanishi uchun barcha (yoki belgilangan eng kam sondagi) tomonlarning roziligi talab etilishini belgilashlari mumkin.

Odatda kriptovalyuta ishlab chiquvchilari emissiyaning umumiy miqdori uchun yuqori chegarani oldindan belgilaydi. Biroq Dogecoin, Monero va boshqa ba’zi kriptovalyutalarda umumiy emissiyaning qat’iy yuqori chegarasi yo‘q. Ularda yangi birliklar chiqarilishi ham, har bir tranzaksiyada ma’lum miqdorni majburiy yo‘q qilish orqali emissiyaning kamayishi ham mumkin.

Aksariyat kriptovalyutalar psevdonimlikni ta’minlaydi: barcha manzillar o‘rtasidagi tranzaksiyalar tarixi hammaga ochiq, ammo manzil egalari haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot yo‘q. Shunga qaramay, manzil bilan bog‘liq qo‘shimcha axborot (masalan, ayirboshlash xizmatlaridagi operatsiyalar) aniqlansa yoki IP-manzil bitkoin tarmog‘i ishtirokchisining mashhur xizmatlarga yuborgan so‘rovlari tarixi bilan taqqoslansa, manzil egasining shaxsi aniqlanishi mumkin. Chunki foydalanuvchi bunday xizmatlarda o‘z IP-manzilini shaxsiy akkaunti bilan bilvosita bog‘laydi. Anonimlikni oshirish uchun turli mijozlar bilan ishlashda turli manzillardan foydalanish tavsiya etiladi. Ko‘plab mijozlarning to‘lovlarini o‘zidan o‘tkazib, haqiqiy to‘lovchilarni yashiradigan alohida xizmatlar («mikserlar») ham mavjud. ZeroCash loyihasida psevdonimlikni anonimlik bilan almashtirish imkoniyati taklif qilingan.

Tarix

Maxfiy to‘lovlarda kriptografiyadan foydalanish 1990-yildan boshlab DigiCash tizimining yaratuvchisi Devid Chaum bilan bog‘liq. Uning kompaniyasi 1998-yilda bankrot bo‘lgan. Mazkur to‘lov tizimi markazlashgan edi.

«Kriptovalyuta» atamasi ilk bor «Bitkoin» to‘lov tizimi paydo bo‘lgach qo‘llana boshlagan. Bu tizim 2009-yilda Satoshi Nakamoto taxallusini qo‘llagan shaxs yoki shaxslar guruhi tomonidan yaratilgan (ularning kimligi hanuz aniqlanmagan). «Kriptovalyuta» atamasi 20-aprel 2011-yilda Forbes jurnalida Endi Grinberg (Andy Greenberg)ning «Crypto Currency» («Kriptografik valyuta») maqolasi chop etilgach keng tarqaldi.

Keyinchalik forklar: Namecoin (markazlashmagan DNS — .bit domen zonasida ro‘yxatdan o‘tkazish uchun), Litecoin (scrypt xeshlash algoritmidan foydalanadi), PPCoin (proof-of-work/proof-of-stake aralash mexanizmidan foydalanadi va emissiya hajmining yuqori chegarasiga ega emas), Novacoin (PPCoin’ga o‘xshaydi, ammo scrypt’dan foydalanadi) va boshqa ko‘plab kriptovalyutalar paydo bo‘ldi.

2013-yil iyuligacha barcha kriptovalyutalarning dasturiy ta’minoti (Ripple’dan tashqari) «Bitkoin» tizimining ochiq dasturiy kodiga asoslangan edi. 2013-yil iyulidan turli infratuzilmalar — ayirboshlash xizmatlari, do‘konlar, messenjerlar va boshqalar birlashtirilgan boshqa platformalar paydo bo‘la boshladi. Bunday kriptoplatformalarga BitShares, Mastercoin, Nxt va boshqalar kiradi.

Altkoinlar

Altkoinlar (inglizcha altcoin, alternative coin) deb bitkoindan keyin paydo bo‘lgan barcha kriptovalyutalarga aytiladi.

Dastlabki altkoinlar 2011-yilda paydo bo‘lgan: Litecoin va Namecoin. Ularning ishlab chiquvchilari bitkoinga xos ayrim muammolarni bartaraf etishga (masalan, Litecoin’da tranzaksiyalar tezroq amalga oshiriladi) yoki blokcheyn texnologiyasidan boshqa sohalarda foydalanishga intilgan (Namecoin muqobil ildiz DNS-serverlarini yaratish uchun ishlab chiqilgan).

Ko‘plab altkoinlar mohiyatan bitkoinga juda o‘xshaydi, xususiyatlari ham o‘xshash va ular bilan ishlashda bitkoin uchun mo‘ljallangan uskunalardan foydalanish mumkin. Biroq ayrim kriptovalyutalar sezilarli farqlarga ega. Ethereum «aqlli shartnomalar» yordamida kriptoplatformaga aylangan. Bitkoindan yanada katta mustaqillik Ripple tizimida ko‘rinadi: u amalda markazlashgan tizimdir. Ayrim kriptovalyutalar, masalan, Dash, anonimlikni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratgan.

Ba’zan yangi kriptovalyuta boshqasidan tarmoqlanib (fork) chiqadi: parametrlar o‘zgartirilishi natijasida eski va yangi tizimlarning ma’lumotlari bir-biriga mos kelmay qoladi. Odatda ishtirokchilarning bir qismi yangi protokolga o‘tib, qolganlari eskisida qolganida shunday bo‘ladi. Bunda ikkala kriptovalyutaning bo‘linishgacha to‘plangan tranzaksiyalar tarixi umumiy bo‘lishi mumkin.

Sotib olish va ayirboshlash

Kriptovalyuta olishning turli usullari bor. Yangi chiqarilgan (emissiya qilingan) birliklar odatda har bir kriptovalyuta uchun oldindan belgilangan maxsus tartiblar (mayning, forjing, ICO) asosida taqsimlanadi. Mayning va forjing blokcheynni shakllantirishga qaratilgan: yangi blok yaratuvchilari emissiya qilingan kriptovalyutaning muayyan miqdori bilan mukofotlanadi va odatda uni muomalaga chiqarishning boshqa yo‘li bo‘lmaydi. ICO — tashkilotchi oldindan yaratib olgan yangi kriptovalyuta birliklarini sotish orqali moliyalashtirishni jalb etish usulidir.

Yangi emissiya birlamchi taqsimlangach, boshqalar kriptovalyutani mavjud egalaridan odatiy pulga sotib olishi, tovar yoki xizmat evaziga olishi, xayriya sifatida qabul qilishi yoki qarzga olishi mumkin. Ayirboshlash bevosita manfaatdor shaxslar o‘rtasida, vositachilar orqali, NAP hakamlari ishtirokida yoki ko‘plab raqamli valyuta ayirboshlash maydonchalaridan biri orqali amalga oshirilishi mumkin.

Eng katta kapitallashuvga ega kriptovalyutalar

2015-yil mart holatiga ko‘ra, kriptovalyutalarning umumiy soni 2000 dan oshgan. Jadvalda 10 ta kriptovalyuta keltirilgan bo‘lib, ular 2018-yil may holatiga ko‘ra eng yuqori bozor kapitallashuviga ega bo‘lgan:

Ishga tushgan yili Holati Nomi Belgisi Asoschisi Xesh funksiyasi Bloklarni tasdiqlash
(ulushni tasdiqlash (Proof-of-stake), ish bajarilganini isbotlash (Proof-of-work) yoki boshqalar)
Qo‘shimcha ma’lumot
2009 Faol Bitcoin BTC, XBT Satoshi Nakamoto SHA-256d PoW Eng katta bozor kapitallashuviga ega birinchi va eng mashhur kriptovalyuta.
2015 Faol Ethereum ETH Vitalik Buterin Ethash PoS Tyuring bo‘yicha to‘liq aqlli shartnomalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
2013 Faol XRP (Ripple) XRP Kris Larsen va
Jed Makkaleb
ECDSA «Konsensus»
2017 Faol Bitcoin Cash BCH, BCC Rojer Ver SHA-256d PoW Bitkoindan ajralib chiqqan.
2011 Faol Litecoin LTC Charlz Li Scrypt PoW Xesh funksiyasi sifatida Scrypt’dan foydalangan birinchi kriptovalyuta.
2014 Faol Stellar XLM Jed Makkaleb[inglizcha], Joys Kim Stellar konsensus protokoli (SCP) Stellar konsensus protokoli (SCP) Valyuta operatsiyalarini real vaqt rejimida bajarish platformasi.
2018 Faol Cardano ADA Charlz Hoskinson, Jeremi Vud BLAKE2b-224 PoS
2015 Faol IOTA IOT, MIOTA Devid Syonstebyo, Sergey Ivancheglo, Dominik Shiner va doktor Sergey Popov SHA-3 Yo‘naltirilgan asiklik graf
2014 Faol NEO NEO Da Xunfey, Erik Chjan SHA-256 va RIPEMD-160 dBFT
2014 Faol Monero XMR Monero asosiy jamoasi RandomX PoW Asosiy protokol — CryptoNote; tranzaksiyalarning anonimligini kuchaytirishga qaratilgan.

Huquqiy tartib

Huquqiy tartib kriptovalyutalar uchun mamlakatdan mamlakatga sezilarli farq qiladi va ularning ko‘pchiligida hanuz aniq belgilanmagan yoki o‘zgarib turadi. Ba’zi davlatlar kriptovalyuta operatsiyalariga ruxsat bergan bo‘lsa, boshqalari ularni taqiqlagan yoki cheklagan. Masalan, Xitoy Xalq banki 2014-yil boshida Xitoy moliya muassasalariga bitkoin operatsiyalarini taqiqlagan, biroq fuqarolarning kriptovalyuta bitimlarini taqiqlamagan.

Rossiyada kriptovalyutaga egalik qilishning o‘zi taqiqlanmagan va cheklanmagan, ammo undan to‘lov vositasi sifatida foydalanib bo‘lmaydi, chunki tovarlarni rubldan boshqa valyutaga sotib olish noqonuniydir, biroq kriptovalyuta muomalasi 159- va 172-moddalar bilan ham tartibga solinadi (RF JK).

Turli mamlakatlarning davlat muassasalari, idoralari va sudlari kriptovalyutalarni turlicha tasniflaydi. 25-mart 2014-yilda AQSh Ichki daromadlar xizmati (IRS) bitkoin soliq solish maqsadida valyuta emas, balki mulk sifatida qaralishini belgiladi. Bu bitkoinga kapital o‘sishidan olinadigan soliq solinishini anglatadi. Qarorning afzalliklaridan biri bitkoin maqomiga aniqlik kiritilganidir. Endi investorlar bitkoin bilan bog‘liq investitsiya yoki foyda noqonuniy bo‘lib qolishidan yoxud bu haqda IRS’ga qanday hisobot berishdan xavotirlanmasligi mumkin. Oksford va Uorik universitetlari tadqiqotchilari chop etgan maqolada bitkoinning xususiyatlari an’anaviy valyuta bozoridan ko‘ra qimmatbaho metallar bozoriga yaqinroq ekani ko‘rsatilgan. Bu IRS qaroriga mos keladi.

22-oktabr 2015-yilda Yevropa sudi bitkoinni fiat pulga ayirboshlash operatsiyalari QQSdan ozod qilinishini belgiladi. Bitkoin tranzaksiyalari valyutalar, tangalar va banknotalar bilan amalga oshiriladigan to‘lov operatsiyalariga tenglashtirildi, shu sababli ularga qo‘shilgan qiymat solig‘i solinmaydi. Sud Yevropa Ittifoqiga a’zo barcha davlatlarga kriptovalyutalarni soliqqa tortiladigan aktivlar ro‘yxatidan chiqarishni tavsiya etdi.

2016-yil mart oyida Yaponiya Vazirlar Mahkamasi qator qonun loyihalarini ma’qulladi. Ular, jumladan, Bitcoin’ni qonuniy to‘lov vositasi sifatida tan olgan.

Firibgarlik

6-avgust 2013-yilda Texasning Sharqiy okrugi federal sudi magistrat sudyasi Amos Matsant kriptovalyuta (xususan, bitkoin) pul sifatida ishlatilishi (unga tovar va xizmatlar sotib olish, shaxsiy yashash xarajatlarini to‘lash va oddiy valyutalarga ayirboshlash mumkinligi) sababli valyuta yoki pul shakli hisoblanishi haqida qaror chiqardi. Bu qaror AQSh Qimmatli qog‘ozlar va birjalar komissiyasiga kriptovalyutadan foydalanilgan qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq firibgarlik holatlarini ko‘rib chiqish vakolatini berdi.

GBL nomli Xitoy bitkoin savdo platformasi 26-oktabr 2013-yilda kutilmaganda yopildi. Tizimga kira olmagan foydalanuvchilar bitkoinlarda 5 mln dollargacha mablag‘ini yo‘qotdi.

2014-yil fevralda dunyodagi eng yirik bitkoin ayirboshlash platformasi Mt. Gox bankrotligini e’lon qildi. Kompaniya mijozlarining bitkoinlaridan qariyb 473 million dollar yo‘qotganini, ehtimol ular o‘g‘irlanganini bildirdi. Bu taxminan 750 000 bitkoin yoki o‘sha paytda mavjud barcha bitkoinlarning qariyb 7 foiziga teng edi. Shu inqiroz va boshqa yangiliklar sabab bitkoin narxi dekabrdagi qariyb 1160 dollarlik eng yuqori ko‘rsatkichdan fevralda 400 dollardan pastga tushdi.

31-mart 2015-yilda Giyohvandlikka qarshi kurash boshqarmasi va AQSh Maxfiy xizmatining ikki sobiq agentiga raqamli firibgarlik, pul yuvish va boshqa jinoyatlarda ayblov qo‘yildi. Ular Silk Road (inglizcha — «Ipak yo‘li»), ya’ni 2013-yilda federal prokurorlar yopgan noqonuniy yashirin qora bozor bo‘yicha tergov davomida bitkoin o‘g‘irlaganlikda gumon qilingan.

1-dekabr 2015-yilda faoliyati to‘xtagan GAW Miners veb-sayti egasi Paycoin nomli kriptovalyutani yaratganidan so‘ng qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq firibgarlikda ayblandi. U ma’lumotlar markaziga o‘rnatilgan mayning uskunalari yordamidagi «bulutli qazib olish» niqobi ostida murakkab moliyaviy piramidani boshqarganlikda ayblangan. U «hashlet» deb atalgan bulutli maynerlar «Zenportal» bulutli xizmatida kriptovalyuta qazib olishini da’vo qilgan, aslida esa bunday maynerlar mavjud bo‘lmagan. «Zenportal»da 10 000 dan ortiq foydalanuvchi bo‘lib, ular jami 19 million AQSh dollaridan ortiq qiymatdagi «hashlet»larni sotib olgan.

24-avgust 2016-yilda Floridadagi federal sudya faoliyati to‘xtagan Cryptsy kriptovalyuta birjasi va uning egasiga qarshi jamoaviy da’voni qabul qildi. Birja egasi foydalanuvchilar depozitlaridan millionlab dollarni o‘zlashtirish, dalillarni yo‘q qilishda ayblangan va Xitoyga qochib ketgan deb hisoblangan.

21-noyabr 2017-yilda steyblkoin Tether serverlari buzib kirish hujumiga uchradi. Kompaniya asosiy hamyonidan USDT ko‘rinishidagi 31 million dollarni yo‘qotdi. Kompaniya o‘g‘irlangan aktivlarni «belgilab qo‘yganini» va xaker hamyonida ularni «bloklash»ga umid qilayotganini bildirdi. Shuningdek, o‘g‘irlangan mablag‘lardan foydalanishni oldini olish uchun hujumga javoban asosiy hamyoni uchun yangi yadro yaratishini ma’lum qildi.

AQSh Federal savdo komissiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2021-yilning faqat birinchi choragida kriptovalyuta firibgarligidan 7 ming kishi zarar ko‘rgan. Umumiy zarar 80 million dollardan oshgan (o‘rtacha zarar — 3,25 ming dollar).

FQB 2023-yilda kriptovalyuta firibgarligi tufayli yetkazilgan zarar ancha oshganini ma’lum qildi. FQBga kriptovalyuta firibgarligi bilan bog‘liq 69,5 ming murojaat kelib tushgan. Bu shikoyatlar moliyaviy firibgarlik bo‘yicha barcha arizalarning atigi 10 foizini tashkil etgan bo‘lsa-da, firibgarlar yetkazgan jami moliyaviy zararning deyarli yarmi ularga to‘g‘ri kelgan: kriptovalyuta sohasidagi zarar 5,6 milliard dollarga yetib, 45 foizga oshgan. Firibgarliklarning aksariyati (71 foizi) turli loyihalarga investitsiya kiritish takliflari bilan bog‘liq bo‘lgan. Taxminan 10 foizi esa jinoyatchilar o‘zlarini davlat tashkilotlari xodimlari sifatida tanishtirgan telefon firibgarliklaridan iborat bo‘lgan.

Darknet bozorlari

Kriptovalyuta Silk Road kabi yashirin onlayn qora bozorlarda ham qo‘llanadi. Dastlabki «Ipak yo‘li» 2013-yil oktabrda yopilgan. Shundan beri yana ikkita varianti paydo bo‘lgan; hozirgi versiyasi — Silk Road 3.0. «Ipak yo‘li»ning muvaffaqiyatli modeli internetdagi yashirin bozorlarda keng qo‘llanib, keyinchalik qora onlayn bozorning markazsizlashuviga olib keldi. Dastlabki «Ipak yo‘li» yopilganidan keyingi bir yil ichida yirik qora bozorlar soni to‘rttadan o‘n ikkitaga, giyohvandlik vositalari takliflari esa 18 000 tadan 32 000 tagacha ko‘paydi.

Darknet bozorlari qonuniylik masalasida tobora ko‘proq muammolarga duch kelmoqda. Qora bozorlarda qo‘llanadigan bitkoin va boshqa kriptovalyutalar dunyoning deyarli barcha hududlarida aniq huquqiy tasnifga ega emas. AQShda bitkoinlar «virtual aktivlar» deb ataladi. Bunday noaniq tasnif dunyo bo‘ylab huquqni muhofaza qiluvchi organlarga bosimni kuchaytiradi hamda giyohvandlik savdosini qora bozorlardan siqib chiqarishga to‘sqinlik qiladi.

Darknet bozorlarining aksariyati Tor orqali ishlagani uchun ularni ochiq domenlarda nisbatan oson topish mumkin. Bu ularning manzillarini, mijozlar sharhlarini va bozorda sotiladigan giyohvandlik vositalariga oid ochiq forumlarni foydalanuvchilarning shaxsini fosh qilmasdan topish mumkinligini anglatadi. Bunday anonimlik yashirin bozorning xaridorlari va sotuvchilariga huquqni muhofaza qiluvchi organlardan yashirinish imkonini beradi. Shu bois huquqni muhofaza qiluvchi organlar taklifni kamaytirish uchun alohida bozorlar va giyohvandlik savdogarlarini aniqlash kampaniyalariga tayanadi. Biroq sotuvchilar va yetkazib beruvchilar tez kengayayotgan, anonim darknet maydonchalariga yetib olishga qiynalayotgan huquqni muhofaza qilish organlaridan bir qadam oldinda bo‘lishi mumkin.

ICO

ICO — yangi korxona uchun kriptovalyuta shaklida mablag‘ jalb qilishning tartibga solinmaydigan usuli. Startaplar ICO’dan venchur tadbirkorlar yoki banklar uchun talab etiladigan kapital jalb qilishning qat’iy tartibga solingan jarayonlarini chetlab o‘tishda foydalanadi. ICO kampaniyasida kriptovalyutaning ma’lum ulushi loyihaning dastlabki qo‘llab-quvvatlovchilariga qonuniy to‘lov vositalari yoki boshqa kriptovalyutalar, ko‘pincha Bitcoin yoxud Ethereum evaziga sotiladi.

2017-yil o‘rtalarida AQSh Qimmatli qog‘ozlar va birjalar komissiyasi (SEC) ICO, uning xatarlari va an’anaviy investitsiya usullari bilan solishtirilishi haqida tushuntirishlar e’lon qildi. Komissiya ushbu texnologiya halol va qonuniy investitsiya imkoniyatlarini yaratishda qo‘llanishi mumkinligini ta’kidladi hamda tokenlar taklifini AQShning «Qimmatli qog‘ozlar birjasi to‘g‘risida»gi qonuniga (Securities Exchange Act) (1934-yil) muvofiq tartibga solishni, xususan, tokenlarni taklif qilish va sotishni SECda ro‘yxatdan o‘tkazishni taklif qildi.

4-sentabr 2017-yilda Xitoyning yetti nafar moliyaviy tartibga soluvchi organi XXRda barcha ICO’larni rasman taqiqladi va avval o‘tkazilgan barcha ICO’lardan tushgan mablag‘larni investorlarga qaytarishni talab qildi. Aks holda qoidabuzarlar «qonunga muvofiq qattiq jazolanishi» bildirildi. Xitoy regulyatorlarining bu chorasi kriptovalyutalarning katta hajmda sotilishiga va aksariyati kursining pasayishiga olib keldi. Taqiqdan oldin ICO’lar qariyb 400 million dollarga teng mablag‘ni taxminan 100 ming investordan jalb qilgan edi. Biroq bir hafta o‘tgach, Xitoy moliya sohasi rasmiysi milliy televideniyeda ICO’larni tartibga soladigan qoidalar va standartlar ishlab chiqilguncha taqiq faqat vaqtincha amal qilishini aytdi.

ICO’lar Janubiy Koreyada ham qonun bilan taqiqlangan.

2017-yil sentabrda Avstraliya Qimmatli qog‘ozlar va investitsiyalar komissiyasi (ASIC) ICO tashkil etuvchi kompaniyalarning huquqiy majburiyatlari bo‘yicha qo‘llanma e’lon qildi.

Tanqid

  • Kriptovalyutalar ko‘pincha moliyaviy piramida sxemalari va iqtisodiy pufaklar, masalan, ko‘chmas mulk bozoridagi pufak bilan qiyoslanadi. Govard Marks[inglizcha], Oaktree Capital Management rahbarlaridan biri, 2017-yilda raqamli valyutalarni «odamlar ular uchun pul to‘lashidan tashqari, juda kam yoki hech qanday qiymati bo‘lmagan narsaga ahamiyat berish istagiga asoslangan, asossiz qizg‘in qiziqish (yoki ehtimol moliyaviy piramida)» deb atadi va buni lola vasvasasi (1637), Janubiy dengiz kompaniyasi moliyaviy pufagi (1720) va dotkom pufagi (1999) bilan qiyosladi. Bu sohada ochiq firibgarlikka misollar ham bor: aholining kriptovalyuta xususiyatlaridan bexabarligidan foydalanib, OneCoin tizimi yaratildi. U kriptovalyuta sifatida taqdim etilgan bo‘lsa-da, boshidanoq moliyaviy piramida edi. Barcha ma’lumotlar faqat emissiya qiluvchi kompaniya qo‘lida markazlashgan va u istalgan ma’lumotni o‘zboshimchalik bilan o‘zgartira olgan, chunki blokcheyn bo‘lmagan; uning o‘rnida oddiy SQL ma’lumotlar bazasi ishlatilgan.
  • Robert Shiller — amerikalik iqtisodchi olim, Alfred Nobel xotirasiga bag‘ishlangan iqtisodiyot bo‘yicha mukofot laureati — bitkoin iqtisodiy pufakka o‘xshash belgilar ko‘rsatadi deb hisoblaydi. Shu bilan birga, kriptovalyutadan foydalanadigan har qanday tijorat faoliyati ularning nihoyatda yuqori beqarorligidan zarar ko‘radi.
  • Pol Krugman, iqtisodiyot bo‘yicha yana bir Nobel mukofoti sovrindori, moliyaning kelajagi aynan kriptoaktivlarga bog‘liq degan da’volarga nihoyatda shubha bilan qaraydi. Uning ta’kidlashicha, kriptovalyutalar noqonuniy faoliyatdan tashqari keng qo‘llanilishga erishmagan. Shuningdek, u kriptovalyuta bozorini 2007–2008-yillardagi sifatsiz ipoteka kreditlari bozoridagi pufakka o‘xshatadi.
  • Sobiq AQSh Federal rezerv tizimi (FRS) rahbari, Alan Grinspen bitkoinni valyutaga xos qiymati bo‘lmagan pufak deb atagan.
  • 14-mart 2014-yilda tadbirkor Uorren Baffet «Squawk Box» teleko‘rsatuvida bitkoinni «sarob» deb atadi va «undan uzoqroq yurish»ni tavsiya qildi.
  • Avstraliyalik iqtisodchi Jon Kviggin «Bitkoin pufagi va yomon gipoteza» maqolasida «Bitkoin sof pufakning eng yaxshi namunasidir», deb ta’kidlaydi. Oltin, tamaki yoki AQSh dollarigacha bo‘lgan boshqa pul aktivlari singari, bitkoinning qiymati ham odamlar uni qabul qilishga tayyor ekan, saqlanib turadi. Biroq aktivni olishga tayyorlik uning qiymatiga bog‘liq, qiymat esa faqat boshqalar unga egalik qilishni istashiga emas, balki aktivning amaliy qo‘llanishiga ham bog‘liq. Tamakini chekish, oltindan zargarlik buyumlari yasash, AQSh dollari bilan esa AQSh hukumati oldidagi majburiyatlarni to‘lash mumkin. Bitkoin esa bunday mustaqil qiymat manbaiga ega emas. Agar tovar va xizmatlar uchun to‘lovda bitkoin qabul qilinmay qo‘ysa, uning qiymati albatta nolga tushadi. Shu bilan birga, bitkoin samarali bozor gipotezasining asossizligini namoyish etadi. Unga ko‘ra, aktivning bozor qiymatini u kelgusida taqdim etadigan xizmatlar yoki daromad oqimining joriy bahosi belgilaydi. Kriptovalyutalar esa bevosita hech qanday daromad yaratmaydi, demak, ularning narxi nolga yaqinlashishi kerak.
  • Investitsiya banki Goldman Sachs mutaxassislari bitkoin kotirovkalarini Ethereum va o‘z faoliyatiga blokcheyn texnologiyasini joriy etishini e’lon qilgan kompaniyalar aksiyalari narxlari bilan solishtirib, kriptoindustriya atrofida ulkan moliyaviy pufak shakllangan degan xulosaga keldi.
  • 2017-yil oktabrda BlackRock kompaniyasining bosh direktori Larri Fink bitkoinni «pul yuvish indeksi» deb atadi. Boshqa ko‘plab mualliflar raqamli pullar anonim internet jinoyatchilarining quroliga aylanishi mumkin deb hisoblaydi. Kriptovalyuta orqali pul yuvish anonim tranzaksiyalar yordamida amalga oshirilishi mumkin, chunki bunday ayirboshlashni kuzatish qiyin, ayrim hollarda esa imkonsiz. Bu jismoniy shaxslarning soliq to‘lashdan bo‘yin tovlashini ham osonlashtirishi mumkin.
  • Rossiya Federatsiyasi Markaziy bankining birinchi rais o‘rinbosari Kseniya Yudayeva shunday dedi: «Katta yigirmatalik muhokamasi davomida kriptoaktivlar hisob-kitob vositasi sifatida an’anaviy to‘lov tizimlariga nisbatan «yuzlab marta kam samarali» ekani qayd etildi».
  • 2022-yil iyunda Bill Geyts shunday dedi: «Kriptovalyutalar 100 foiz kattaroq ahmoq nazariyasiga asoslanadi».
  • 2022-yil dekabrda Hindiston zaxira banki rahbari Shaktikanta Das xususiy kriptovalyutalar o‘ta spekulyativ tabiati tufayli navbatdagi jahon moliyaviy inqirozini keltirib chiqarishi mumkinligini bildirdi. Uning fikricha, davlat bunday xususiy loyihalarni taqiqlashi va ularni hatto tartibga solishni boshlamasligi kerak, chunki har qanday tartibga solish spekulyativ operatsiyalar o‘sishiga yo‘l ochib, muqarrar ravishda moliyaviy inqirozga olib keladi.

Adabiyotlar

Havolalar