Ko‘rinadigan nurlanish (ko‘rinadigan spektr) — elektromagnit spektrning inson ko‘zi qabul qiladigan qismidir. Elektromagnit nurlanishning ushbu to‘lqin uzunliklari oralig‘idagi turi ko‘rinadigan nurlanish yoki yorug‘lik (so‘zning tor ma’nosida) deb ataladi. Odatdagi inson ko‘zi taxminan 380 dan 750 nanometrgacha bo‘lgan to‘lqin uzunliklarini sezadi. Chastota jihatidan bu taxminan 400—790 teragers oralig‘iga to‘g‘ri keladi. Bu chegaralar qat’iy emas va insonning individual xususiyatlariga qarab o‘zgarishi mumkin. Eng qulay sharoitlarda ko‘rish chegaralari yanada kengayishi mumkin: qisqa to‘lqinli tomonda 310 nm (ultrabinafsha nurlanish) va uzun to‘lqinli tomonda 1100 nm (yaqin infraqizil diapazon).
Inson ko‘zining elektromagnit nurlanishga sezgirligi nurlanishning to‘lqin uzunligiga (chastotasiga) bog‘liq bo‘lib, eng yuqori sezgirlik 555 nm (540 THz) ga, ya’ni spektrning yashil qismiga to‘g‘ri keladi. Maksimal sezgirlik nuqtasidan uzoqlashgan sari sezgirlik asta-sekin nolga tushgani uchun ko‘rinadigan nurlanish spektrining aniq chegaralarini belgilab bo‘lmaydi. Odatda qisqa to‘lqinli chegara sifatida 380—400 nm (790—750 THz), uzun to‘lqinli chegara sifatida esa 760—780 nm (395—385 TGs) qabul qilinadi.
Ko‘rinadigan spektr inson ko‘rish tizimi farqlay oladigan barcha ranglarni o‘z ichiga olmaydi. Ya’ni inson ko‘zi farqlaydigan har bir rangga muayyan monoxromatik nurlanish mos kelavermaydi. Masalan, to‘yinmagan ranglar — pushti va bej yoki qirmizi rangning madjenta kabi tuslari spektrda mavjud emas, chunki ular turli to‘lqin uzunliklariga ega bir necha monoxromatik nurlanishlarni aralashtirish orqaligina hosil bo‘ladi. Faqat bitta to‘lqin uzunligiga mos keladigan ranglar ikki xil nom bilan ataladi: sof ranglar yoki spektral ranglar.
Ko‘rinadigan to‘lqin uzunliklaridagi nurlanish Yer atmosferasidan elektromagnit spektrning «optik oyna» deb ataladigan shaffoflik sohasi orqali deyarli susaymasdan o‘tadi. Masalan, toza havo ko‘k yorug‘likni qizil yorug‘likka nisbatan kuchliroq sochadi, shu sababli tush paytida osmon ko‘k ko‘rinadi (Quyosh atrofidagi hudud bundan mustasno: u yerda yorug‘lik kamroq sochilgani uchun osmon oqish ko‘rinadi). Optik oyna inson ko‘ra oladigan spektr bilan ustma-ust tushgani sababli «ko‘rinadigan oyna» deb ham ataladi. Yaqin infraqizil diapazon oynasi (NIR) inson ko‘rish chegarasidan bevosita tashqarida joylashgan. O‘rta infraqizil diapazon oynasi (MWIR) va uzun to‘lqinli yoki uzoq infraqizil diapazon oynasi (LWIR yoki FIR) ham inson ko‘rish doirasidan tashqarida, biroq ayrim hayvonlar ularni sezishi mumkin.
Hayvonlarning ko‘plab turlari inson ko‘zi ko‘rmaydigan, ya’ni ko‘rinadigan diapazonga kirmaydigan nurlanishni seza oladi. Masalan, asalarilar va boshqa ko‘plab hasharotlar nurlanishning ultrabinafsha diapazonini sezadi. Bu ularga gullardan nektar topishga yordam beradi. Ular, shuningdek, yorug‘likning qutblanishini farqlay oladi. Hasharotlar tomonidan changlatiladigan o‘simliklar ultrabinafsha spektrda ayniqsa yorqin ko‘rinsa, ko‘payish nuqtayi nazaridan ustunlikka ega bo‘ladi. Qushlar ham ultrabinafsha nurlanishni (300—400 nm) ko‘ra oladi. Ayrim turlarning patlarida juftini jalb qilishga xizmat qiladigan, faqat ultrabinafsha diapazonda ko‘rinadigan belgilar mavjud. Juda murakkab tuzilgan mantis qisqichbaqasining ko‘zlari esa yaqin infraqizil hamda ultrabinafsha nurlanishni ko‘ra oladi va yorug‘lik qutblanishini ham farqlaydi.
«Optik spektr» atamasi ba’zan ko‘rinadigan spektrning sinonimi sifatida ishlatiladi. Biroq ayrim mualliflar bu atamani kengroq talqin qilib, elektromagnit spektrning ultrabinafsha va infraqizil qismlarini ham qamrab oladi. Bu qismlar birgalikda «optik nurlanish» deb yuritiladi.
Ko‘rinadigan nurlanish spektri
Oq yorug‘lik nuri prizmada tarkibiy qismlarga ajralganda spektr hosil bo‘ladi. Unda turli to‘lqin uzunliklaridagi nurlar turlicha burchak ostida sinadi. Spektrga kiradigan, ya’ni bitta to‘lqin uzunligidagi (aniqrog‘i, juda tor to‘lqin uzunliklari oralig‘idagi) yorug‘lik orqali hosil bo‘ladigan ranglar spektral ranglar deb ataladi. Asosiy spektral ranglar (alohida nomga ega ranglar) va ularga mos nurlanish xususiyatlari jadvalda berilgan:
| Rang | To‘lqin uzunliklari diapazoni, nm | Chastotalar diapazoni, THz | Fotonlar energiyasi diapazoni, eV |
|---|---|---|---|
| Binafsharang | 380—450 | 667—789 | 2,75—3,26 |
| Ko‘k | 450—480 | 625—667 | 2,58—2,75 |
| Havorang | 480—510 | 588—625 | 2,43—2,58 |
| Yashil | 510—550 | 545—588 | 2,25—2,43 |
| Och yashil | 550—570 | 526—545 | 2,17—2,25 |
| Sariq | 570—590 | 508—526 | 2,10—2,17 |
| To‘q sariq | 590—630 | 476—508 | 1,97—2,10 |
| Qizil | 630—780 | 384—476 | 1,59—1,97 |
| Izoh: Jadvalda ko‘rsatilgan diapazon chegaralari shartli. Aslida ranglar bir-biriga asta-sekin o‘tadi, kuzatuvchi ko‘radigan ular orasidagi chegaralarning joylashuvi esa kuzatish sharoitlariga katta darajada bog‘liq. | |||
Kamalakning asosiy ranglari ketma-ketligini eslab qolish uchun rus tilida eslab qolishga yordam beruvchi ibora «Har bir ovchi qirg‘ovul qayerda o‘tirganini bilishni istaydi» ishlatiladi. Amerika ingliz tilida bunga o‘xshash «Richard of York gave battle in vain» (Red Orange Yellow Green Blue Indigo Violet) iborasi, Britaniya ingliz tilida esa qisqartma Roy G. Biv.
Ko‘rinadigan nurlanish chegaralarining xususiyatlari
| To‘lqin uzunligi, nm | 380 | 780 |
| Bitta fotonning energiyasi, J | 5,23⋅10−19 | 2,55⋅10−19 |
| Bitta fotonning energiyasi, eV | 3,26 | 1,59 |
| Chastota, Hz | 7,89⋅1014 | 3,84⋅1014 |
| To‘lqin soni, sm−1 | 1,65⋅105 | 0,81⋅105 |
Tarix
Ko‘rinadigan nurlanish spektrining paydo bo‘lish sabablarini dastlab Isaak Nyuton «Optika» kitobida va Iogann Gyote «Ranglar nazariyasi» asarida tushuntirgan. Biroq ulardan oldin ham Rojer Bekon suv to‘ldirilgan stakanda optik spektrni kuzatgan va kamalak ham shu kabi jarayonda, ya’ni yorug‘likning o‘tishi tufayli, xususan, shisha yoki kristall kabi shaffof muhitdan o‘tganida hosil bo‘ladi, degan nazariyani ilgari surgan.
XVII asrda Isaak Nyuton shuni aniqladi: prizmalar oq yorug‘likni tarkibiy qismlarga ajratib, uni yana birlashtirishi mumkin. U bu hodisani o‘zining «Optika» (Opticks) nomli, 1704-yilda nashr etilgan kitobida tasvirlagan. U «spektr» so‘zini (lot. spectrum — ko‘rinish, namoyon bo‘lish) 1671-yilda optika tajribalarini bayon qilganida bosma nashrda birinchi bo‘lib aynan shu ma’noda qo‘llagan. Nyuton tor quyosh nuri dastasi shisha prizmaning bir qirrasiga ma’lum burchak ostida tushganda, uning bir qismi qaytishini, boshqa qismi esa shishaga kirib, undan turli rangdagi tasma shaklida chiqishini payqadi. Nyuton yorug‘lik turli rangdagi «korpuskulalar» (zarrachalar)dan iborat va har xil rangdagi yorug‘lik shaffof muhitda turlicha tezlikda harakatlanadi, degan farazni ilgari surdi. Uning faraziga ko‘ra, qizil yorug‘lik shishada binafsharang yorug‘likka qaraganda tezroq tarqaladi. Natijada prizma orqali o‘tayotgan qizil yorug‘lik binafsharang yorug‘likka qaraganda kamroq sinadi va ranglar spektri hosil bo‘ladi.
Dastlab Nyuton spektrni nomlangan oltita rangga ajratgan: qizil, to‘q sariq, sariq, yashil, ko‘k va binafsharang. Keyinchalik u indigoni yettinchi rang sifatida qo‘shdi. Chunki u qadimgi yunon sofistlarining qarashlariga tayanib, yetti mukammal son ekaniga, shuningdek, ranglar, musiqiy notalar, o‘sha davrda ma’lum bo‘lgan Quyosh tizimi jismlari va hafta kunlari o‘rtasida bog‘liqlik mavjudligiga ishongan. Inson ko‘zi indigo rang chastotalariga nisbatan uncha sezgir emas. Hatto ko‘rish qobiliyati boshqa jihatdan yaxshi bo‘lgan ayrim kishilar ham indigoni ko‘k va binafsharangdan ajrata olmaydi. Shu sababli keyingi davrdagi ayrim sharhlovchilar, jumladan, Ayzek Azimov, indigoni mustaqil rang emas, balki ko‘k yoki binafsharangning bir tusi deb hisoblashni taklif qilgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, Nyuton «indigo» va «ko‘k» deb atagan ranglar ushbu atamalarning hozirgi ma’nolariga mos kelmaydi. Nyutonning prizma ranglari haqidagi kuzatuvlari ko‘rinadigan yorug‘lik spektrining zamonaviy rangli tasviri bilan taqqoslanganda, uning «indigo»si hozirgi ko‘k rangga, «ko‘k» deb atagani esa havorangga (sian rangiga).
XVIII asrda Iogann Volfgang fon Gyote «Ranglar nazariyasiga doir» asarida optik spektrlar haqida yozgan. Gyote «spektr» (Spektrum) so‘zini sharpaga o‘xshash optik qoldiq tasvirni ifodalash uchun ishlatgan. Shopengauer ham «Ko‘rish va ranglar haqida» risolasida shu ma’nodan foydalangan. Nyutondan farqli ravishda, Gyote spektr yorug‘likning turli tarkibiy qismlari ustma-ust tushganda paydo bo‘ladi, deb hisoblagan. U uzluksiz spektrni murakkab hodisa deb ta’kidlagan. Nyuton yorug‘lik nurini toraytirib, hodisani alohida kuzatgan bo‘lsa, Gyote kengroq apertura spektr emas, balki oralig‘ida oq soha qoladigan qizil-sariq va ko‘k-havorang chekkalarni hosil qilishini kuzatgan. Spektr faqat shu chekkalar bir-birini qoplaydigan darajada yaqinlashgandagina paydo bo‘ladi.
XIX asr boshlarida ko‘rinadigan spektr haqidagi tushuncha ancha aniqlashdi. Bunga ko‘rinadigan diapazondan tashqaridagi nurlanishning Uilyam Gershel (infraqizil nurlanish) va Iogann Vilgelm Ritter (ultrabinafsha nurlanish), Tomas Yung, Tomas Iogann Zebek hamda boshqa olimlar tomonidan kashf etilib, tavsiflangani sabab bo‘ldi. Tomas Yung va German fon Gelmgols ham ko‘rinadigan nurlanish spektri bilan rangli ko‘rish o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgangan. Ularning rangli ko‘rish nazariyasi ko‘z ranglarni aniqlash uchun uch xil turdagi retseptorlardan foydalanishini to‘g‘ri taxmin qilgan.
Yorug‘likning turli ranglariga mos to‘lqin uzunliklarini birinchi bo‘lib Tomas Yung o‘lchagan. 12-noyabr 1801-yilda Beyker ma’ruzasida u ko‘rinadigan nurlanishning turli ranglariga mos to‘lqin uzunliklarini taqdim etgan. U bu qiymatlarni Isaak Nyuton o‘lchagan Nyuton halqalarining parametrlarini to‘lqin uzunliklariga aylantirish orqali olgan. Nyuton bu halqalarni tekis sirtga qo‘yilgan linza orqali, prizma yordamida spektrga ajratilgan yorug‘likning tegishli rangdagi qismini o‘tkazib hosil qilgan. U tajribani har bir rang uchun takrorlagan:30-31. Yung hisoblangan to‘lqin uzunliklarini jadvalda fransuz dyuymida (1 dyuym = 27,07 mm) ifodalagan. Ularni nanometrga aylantirganda, olingan qiymatlar ranglar uchun hozir qabul qilingan qiymatlarga juda yuqori aniqlikda mos keladi.
Aynan 1821-yilda Yozef Fraungofer ko‘rinadigan nurlanishdagi spektral chiziqlarning to‘lqin uzunliklarini o‘lchashga asos soldi. U bu chiziqlarni Quyosh nurlanishidan difraksion panjara yordamida oldi, difraksiya burchaklarini teodolit orqali o‘lchadi va ularni to‘lqin uzunliklariga aylantirdi. Yung singari u ham qiymatlarni fransuz dyuymida ifodaladi. Nanometrga aylantirilganda, bu qiymatlar zamonaviy qiymatlardan atigi bir necha birlikka:39-41 farq qiladi. Shunday qilib, XIX asr boshlaridayoq ko‘rinadigan nurlanishning to‘lqin uzunliklarini bir necha nanometr aniqlikda o‘lchash mumkin bo‘lgan.
Ko‘rinadigan diapazon chegaralari
Ko‘rinadigan spektr yorug‘lik bir vaqtning o‘zida to‘r pardaga yetib borishi va ko‘rish fototransduksiyasini (ko‘rish opsinini qo‘zg‘atishni) ishga tushirishi mumkin bo‘lgan to‘lqin uzunliklari bilan chegaralanadi. Ultrabinafsha nurni sezmaslik asosan uning ko‘z gavharidan o‘tishiga bog‘liq. Infraqizil nurni sezmaslik esa ko‘rish opsinlarining spektral sezgirlik funksiyalari bilan belgilanadi. Diapazon ushbu omillarning barchasini hisobga oladigan nisbiy spektral yorug‘lik samaradorligi funksiyasi (ko‘rinuvchanlik egri chizig‘i) orqali psixometrik usulda aniqlanadi. Insonda ikkita ko‘rish tizimining har biri uchun alohida funksiya mavjud: biri fotopik (kunduzgi) ko‘rish uchun bo‘lib, uni kolbachalar ta’minlaydi; ikkinchisi esa xira yorug‘likdagi skotopik (tungi) ko‘rish uchun bo‘lib, uni tayoqchalar ta’minlaydi. Bu funksiyalarning har birida ko‘rinadigan diapazon turlicha. Biroq ko‘rinadigan diapazon haqida gap ketganda, odatda fotopik ko‘rish nazarda tutiladi.
Ko‘pchilik hayvonlarning ko‘rinadigan diapazoni evolyutsiya davomida optik oynaga — Yer atmosferasidan o‘ta oladigan yorug‘lik oralig‘iga moslashgan. Ozon qatlami deyarli barcha ultrabinafsha nurlarni (taxminan 315 nm) yutadi.
Ko‘zning optik muhitlari shaffofligi
Yorug‘lik to‘r pardaga yetib borishidan oldin shox parda va ko‘z gavharidan o‘tishi kerak. UVB diapazonidagi (< 315 nm) yorug‘lik asosan shox parda tomonidan, UVA (315—400 nm) diapazonidagi yorug‘lik esa ko‘proq ko‘z gavhari tomonidan filtrlanadi. Yosh o‘tishi bilan ko‘z gavhari ham sarg‘ayadi va spektrning ko‘k qismidagi yorug‘likni ayniqsa kuchli susaytiradi. Bu ksantopsiyaga, shuningdek, ko‘rinadigan spektrning qisqa to‘lqinli (ko‘k) chegarasi biroz qisqarishiga olib kelishi mumkin. Afakiya holatidagi odamlarda ko‘z gavhari bo‘lmaydi. Shu sababli A diapazonidagi ultrabinafsha nurlar (UVA) to‘r pardaga yetib borib, ko‘rish opsinlarini qo‘zg‘atishi mumkin. Bu ko‘rinadigan diapazonni kengaytiradi va sianopsiyaga — atrof ko‘kimtir tusda ko‘rinadigan holatga ham sabab bo‘lishi mumkin.
Turli ta’riflar
Haqiqiy fizik va biologik farqlardan qat’i nazar, ko‘rinadigan diapazon chegaralarining yagona standart ta’rifi yo‘q: u sohalarga qarab o‘zgaradi. Masalan, ba’zi sohalar amaliy chegaralarga tayanib, ehtiyotkorlik bilan 420—680 nm diapazonini ko‘rsatadi. Boshqa sohalarda esa psixometriyaga asoslanib, imkon qadar keng spektrni qamrab olish maqsadida 380—750 yoki hatto 380—800 nm diapazoni keltiriladi. Yaqin infraqizil diapazonda (NIR) yorug‘lik samaradorligi funksiyasi keskin uzilish nuqtasiga ega emas, aksincha, eksponensial tarzda pasayadi. Shu bois 1050 nm to‘lqin uzunligida funksiya qiymati (yoki ko‘rish sezgirligi) taxminan 109 baravar kam bo‘ladi (700 nm dagi qiymat bilan solishtirganda). Shu sababli 1050 nm yorug‘likni sezish uchun 700 nm yorug‘likka qaraganda ancha yuqori intensivlik zarur.
Ko‘rinadigan spektrdan tashqaridagi ko‘rish
Eng qulay laboratoriya sharoitlarida tajriba ishtirokchilari kamida 1064 nm gacha bo‘lgan to‘lqin uzunliklaridagi infraqizil yorug‘likni sezishi mumkin. 1050 nm dagi yaqin infraqizil nur qizil rang hissini yuzaga keltirishi mumkin, bu esa uning L-opsin tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yutilishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, impulsli NIR-lazerlar yashil rang hissini ham keltirib chiqarishi mumkinligi haqida ma’lumotlar mavjud. Bu infraqizil sezgirlik ikki fotonli yutilish hisobiga kengayishi mumkinligini bildiradi.
Shunga o‘xshash tarzda, yosh kishilar 310—313 nm gacha bo‘lgan ultrabinafsha to‘lqin uzunliklarini sezishi mumkin. Biroq 380 nm dan qisqa to‘lqinli yorug‘likning sezilishi opsinlar ultrabinafsha nurni bevosita yutishi bilan emas, balki ko‘zning optik muhitlaridagi fluoressensiya bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. UVA yorug‘lik (315—400 nm) ko‘zning optik muhitlari (gavhar va shox parda) tomonidan yutilganda, ular fluoressensiyalanib, energiyasi pastroq (to‘lqin uzunligi kattaroq) yorug‘lik chiqarishi mumkin. Keyin bu yorug‘likni opsinlar yutadi. Masalan, ko‘z gavhari 350 nm to‘lqin uzunligidagi yorug‘likni yutganda, fluoressensiya nurlanishi spektrining markazi 440 nm ga to‘g‘ri keladi.
Yorug‘likni ko‘rishdan tashqari aniqlash
Insonda fotopik va skotopik tizimlardan tashqari, asosiy ko‘rish tasvirini shakllantirishda qatnashmaydigan boshqa yorug‘likni sezish tizimlari ham mavjud. Masalan, melanopsin fotopigmenti 420—540 nm diapazonda yorug‘likni yutadi va sirkadiyalik ritmlarni, shuningdek, boshqa reflektor jarayonlarni boshqaradi. Melanopsin tizimi tasvir hosil qilmagani uchun qat’iy ma’noda ko‘rish hisoblanmaydi va ko‘rinadigan diapazon parametrlariga ta’sir qilmaydi.
Hayvonlarda
Odatda ko‘rinadigan spektr inson ko‘ra oladigan spektr sifatida ta’riflanadi, ammo hayvon turlari o‘rtasida katta farqlar mavjud. Kolbachalarga xos opsinlar spektr bo‘yicha siljib, ko‘rinadigan diapazonni o‘zgartirishi mumkin. Bundan tashqari, umurtqalilar orasida kolbachalarning 4 turi mavjud bo‘lganlar (tetraxromatlar) yoki 2 turiga ega bo‘lganlar (dixromatlar) insondagi 3 tur (trixromatlar) bilan taqqoslanganda, odatda mos ravishda kengroq yoki torroq ko‘rinadigan spektrga ega bo‘ladi.
Umurtqalilarda odatda opsinlarning 1 tadan 4 tagacha turli sinfi mavjud:
- uzun to‘lqinli (LWS) — eng yuqori sezgirlik 500—570 nm oralig‘ida,
- o‘rta to‘lqinli (MWS) — eng yuqori sezgirlik 480—520 nm oralig‘ida,
- qisqa to‘lqinli (SWS) — eng yuqori sezgirlik 415—470 nm oralig‘ida,
- binafsha/ultrabinafsha spektrga sezgir (VS/UVS) — eng yuqori sezgirlik 355—435 nm oralig‘ida.
Sutemizuvchilar
Aksariyat sutemizuvchilar evolyutsiyasidagi «tungi tor bo‘g‘in» davri sababli, ehtimol, faqat ikki opsin sinfini (LWS va VS) saqlab qolgan. Bu gipotezaga ko‘ra, deyarli barcha dastlabki sutemizuvchilar tunda faol hayot kechirgan. Shunga qaramay, primatlarning Eski Dunyo vakillari (jumladan, insonlar) keyinchalik trixromatik ko‘rishni qayta tiklash uchun LWS sinfining ikki xil ko‘rinishini rivojlantirgan. Ko‘pchilik sutemizuvchilardan farqli o‘laroq, kemiruvchilarning UVS-opsinlari qisqaroq to‘lqin uzunliklariga sezgir bo‘lib qolgan. Sichqonlarning ko‘z gavharida ultrabinafsha filtrlar yo‘qligi bilan birga, ularda 340 nm gacha bo‘lgan yorug‘likni sezadigan UVS-opsin mavjud. Ultrabinafsha nurlarning to‘r pardaga tushishi shikast yetkazishi mumkin bo‘lsa-da, sichqonlarning boshqa sutemizuvchilarga nisbatan qisqa umr ko‘rishi bu kamchilikning ahamiyatini ultrabinafsha ko‘rishning afzalliklariga nisbatan kamaytirishi mumkin. Itlarda 429 nm va 555 nm ga sezgir ikkita kolbacha opsini mavjud. Shu sababli ular dixromatik ko‘rishiga qaramay, insonning deyarli butun ko‘rinadigan spektrini ko‘ra oladi. Otlarda esa 428 nm va 539 nm ga sezgir ikkita kolbacha opsini bo‘lib, bu qizil sohadagi sezgirlikning biroz cheklanishiga olib keladi.
Qushlar
Boshqa ko‘pchilik umurtqalilar (qushlar, kaltakesaklar, baliqlar va h. k.) tetraxromatik ko‘rish qobiliyatini, shu jumladan insonning VS-opsiniga nisbatan ultrabinafsha sohaga chuqurroq kiradigan UVS-opsinlarni saqlab qolgan. Qushlardagi UVS-opsinlarning sezgirligi 355 dan 425 nm gacha, LWS-opsinlarniki esa 560 dan 570 nm gacha sezilarli farqlanadi. Bu ayrim qushlarning ko‘rinadigan spektri insonnikiga teng ekanini, boshqalar esa ultrabinafsha nurlarga ancha kengaygan sezgirlikka ega ekanini bildiradi. Ba’zan qushlardagi LWS-opsinning eng yuqori sezgirlik to‘lqin uzunligi 600 nm dan oshishi aytiladi, biroq bu ko‘zdagi yog‘ tomchilarining filtrlash ta’sirini ham o‘z ichiga oladigan samarali maksimumdir. LWS-opsinning o‘z maksimal sezgirlik to‘lqin uzunligi uzun to‘lqinli chegarani yaxshiroq bashorat qiladi. Qushlarning ultrabinafsha ko‘rish qobiliyatining ehtimoliy afzalliklaridan biri — patlardagi jinsga bog‘liq belgilar faqat ultrabinafsha diapazonda ko‘rinishidir.
Baliqlar
Suyakli baliqlar, odatda, tetraxromatlardir. Baliqlardagi UVS-opsinlarning sezgirligi 347 dan 383 nm gacha, LWS-opsinlarniki esa 500 dan 570 nm gacha o‘zgaradi. Biroq muqobil xromoforlardan foydalanadigan ayrim baliqlar o‘z LWS-opsinlarining sezgirligini 625 nm gacha kengaytira oladi. Oltin baliq infraqizil va ultrabinafsha nurlarni ko‘ra oladigan yagona hayvon, degan keng tarqalgan tasavvur noto‘g‘ri, chunki oltin baliqlar infraqizil nurni ko‘rmaydi.
Umurtqasizlar
Ko‘rish tizimlari umurtqasizlarda umurtqalilarnikidan juda farq qiladi, shuning uchun ularni bevosita taqqoslash qiyin. Shunga qaramay, hasharotlarning aksariyat turlarida ultrabinafsha nurlanishga sezgirlik qayd etilgan.Asalarilar va boshqa ko‘plab hasharotlar gullardan nektar topishga yordam beradigan ultrabinafsha nurni seza oladi. Changlanishi hasharotlarga bog‘liq bo‘lgan o‘simlik turlarining ko‘payishdagi muvaffaqiyati ularning inson ko‘ziga naqadar rang-barang ko‘rinishidan ko‘ra, ultrabinafsha nurda qanday ko‘rinishiga ko‘proq bog‘liq bo‘lishi mumkin. Asalarilarning ko‘rish qobiliyatidagi uzun to‘lqinli chegara taxminan 590 nm. Mantis qisqichbaqalarida 14 tagacha turli opsin aniqlangan bo‘lib, bu ularga 300 nm dan qisqa to‘lqinlardan 700 nm dan uzun to‘lqinlargacha bo‘lgan ko‘rinadigan diapazonni ta’minlaydi.
Issiqlikni ko‘rish
Ayrim ilonlar 5 dan 30 mkm gacha (5000 dan 30000 nm gacha) bo‘lgan to‘lqin uzunliklaridagi issiqlik nurlanishini shunchalik aniq «ko‘ra» oladiki, hatto ko‘r chinqiroq ilon ham o‘zi hujum qilayotgan o‘ljaning tanasidagi zaif joylarni aniq nishonga olishi mumkin. Tegishli sezgi a’zosiga ega boshqa ilonlar esa iliq tanalarni bir metr masofadan aniqlay oladi. Bu sezgi termoregulyatsiya va yirtqichlarni aniqlash uchun ham xizmat qilishi mumkin.
Spektroskopiya
Spektroskopiya — jismlarni ular chiqaradigan, yutadigan yoki qaytaradigan yorug‘lik spektri asosida o‘rganishdir. Ko‘rinadigan yorug‘lik spektroskopiyasi astronomiyada (boshqa to‘lqin uzunliklaridagi spektroskopiya kabi) muhim vosita bo‘lib, olimlar undan uzoq jismlarning xususiyatlarini tahlil qilishda foydalanadi. Kimyoviy elementlar va kichik molekulalarni astronomik jismlarda nurlanish (emissiya) chiziqlari va yutilish chiziqlarini kuzatish orqali aniqlash mumkin. Masalan, geliy ilk bor aynan Quyosh spektrini tahlil qilish orqali kashf etilgan. Spektral chiziqlar chastotasining siljishi Dopler effektini (qizil yoki ko‘k siljish) o‘lchashda va uzoqdagi jismlarning kuzatuvchiga yaqinlashish yoki undan uzoqlashish tezligini aniqlashda qo‘llanadi. Astronomik spektroskopiyada spektrlarni nihoyatda yuqori spektral aniqlikda kuzatish uchun dispersiyasi katta difraksion panjaralardan foydalaniladi.
