Yuqori darajadagi dasturlash tili

Yuqori darajali dasturlash tili — dasturlash tili, tez va qulay foydalanish uchun yaratilgan hamda asosan dasturchilarga mo‘ljallangan. Yuqori darajali tillarning asosiy xususiyati — abstraksiya, ya’ni quyidagi kabi ma’lumotlar tuzilmalari va ular ustida bajariladigan amallarni qisqacha tavsiflaydigan mazmunli konstruksiyalarni joriy etishdir. Ularni mashina kodida (yoki boshqa quyi darajali dasturlash tilida) tasvirlash juda uzun va tushunish qiyin bo‘ladi.

Yuqori darajali dasturlash tillari algoritmlarning mohiyatini platformadan mustaqil qilish uchun yaratilgan. Platformaga bog‘liqlik maxsus dasturiy vositalar — translyatorlar zimmasiga yuklanadi. Ular yuqori darajali tilda yozilgan matnni oddiy mashina buyruqlariga (ko‘rsatmalariga) kompilyatsiya qiladi. Shu sababli har bir platforma uchun har bir yuqori darajali tilga mos alohida translyator yaratiladi. Masalan, Delphi tilida yozilgan kodni oddiy mashina buyruqlariga aylantiradigan translyator mikroprotsessorlarning quyidagi oilasi uchun yaratilishi mumkin: x86.

Shunday qilib, yuqori darajali tillar nafaqat murakkab dasturlash masalalarini yechishni, balki dasturiy ta’minotni boshqa platformaga ko‘chirishni ham yengillashtiradi. Turli xil translyatorlar va interpretatorlar yordamida yuqori darajali tillarda yozilgan dasturlar turli operatsion tizimlar, dasturlanadigan qurilmalar va uskunalar bilan ishlay oladi; ideal holatda buning uchun dastlabki kodni (yuqori darajali tilda yozilgan matnni) hech bir platformada o‘zgartirish talab etilmaydi.

Yuqori darajali tillarning kompyuterning apparat ta’minotidan bunday mustaqilligi ko‘plab afzalliklar bilan birga kamchiliklarga ham ega. Xususan, u ishlatilayotgan uskunaga oddiy va aniq ko‘rsatmalar berish imkonini cheklaydi. Yuqori darajali tillarda yozilgan dasturlar dasturchi uchun tushunarliroq, ammo quyi darajali tillarda yaratilgan muqobillariga qaraganda kamroq samarali bo‘lishi mumkin. Shu sababli ayrim zamonaviy professional yuqori darajali dasturlash tillariga quyi darajali tillardan (jumladan, assembler tilidan) foydalanish imkoniyati qo‘shilgan.

Misollar: C (Si), C++, Delphi, Fortran, Java, JavaScript, Lisp, PHP, shuningdek, Python, Ruby, Perl; ular ba’zan o‘ta yuqori darajali tillar deb ataladi. Yuqori darajali tillar murakkab ma’lumotlar tuzilmalari bilan ishlay olishi bilan ajralib turadi. Ularning aksariyatida satr turlari, obyektlar, fayldan kiritish-chiqarish amallari va shu kabilarni qo‘llab-quvvatlash imkoniyati mavjud.

Birinchi yuqori darajali dasturlash tili sifatida kompyuter tili Plankalkül e’tirof etiladi. Uni nemis muhandisi Konrad Zuze hali 1942—1946-yillarda ishlab chiqqan. Biroq 2000-yilgacha bu til uchun translyator mavjud bo‘lmagan. Dunyodagi birinchi yuqori darajali til translyatori PP (Dasturlovchi dastur), ya’ni PP-1 bo‘lib, u 1954-yilda SSSRda muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilgan.[manba 2499 kundan beri ko‘rsatilmagan] PP-2 translyatori (1955-yil, dunyodagi 4-translyator) optimallashtirish imkoniyatiga ega bo‘lib, o‘z yuklagichi, xatolarni tuzatish vositasi va standart protseduralar kutubxonasini o‘z ichiga olgan. elektron hisoblash mashinasi Strela-4 uchun yaratilgan PP translyatorida modullardan dasturni birlashtiruvchi bog‘lovchi (linker) ham bo‘lgan. Biroq yuqori darajali tillardan keng foydalanish Fortranning paydo bo‘lishi va ushbu til uchun kompilyator yaratilishi bilan boshlangan (1957).

2023-yil holatiga ko‘ra, TIOBE Software kompaniyasi reytingida yetakchi dasturlash tili — Python.

Dasturlarning ko‘chiriluvchanligi

Ko‘pchilik dasturlarni yuqori darajali tillarda bir marta yozib, keyin istalgan turdagi kompyuterda ishlatish mumkin, deb hisoblaydi. Aslida bu faqat operatsion tizim bilan kam o‘zaro ishlaydigan, masalan, hisob-kitob yoki ma’lumotlarni qayta ishlashni bajaradigan dasturlarga taalluqlidir. Interaktiv dasturlarning aksariyati, ayniqsa multimedia dasturlari, tizim chaqiriqlariga murojaat qiladi. Bu chaqiriqlar operatsion tizimga qarab sezilarli farqlanadi. Masalan, kompyuter ekranida grafikani aks ettirish uchun Microsoft Windows tizimidagi dasturlar Windows API funksiyalaridan foydalanadi. Bu funksiyalar POSIX standartini qo‘llab-quvvatlaydigan tizimlardagi funksiyalardan farq qiladi. Bunday tizimlarda shu maqsadda ko‘pincha dasturiy interfeys sifatida X-server ishlatiladi.

Hozirga kelib ko‘plab dasturiy kutubxonalar (masalan, Qt yoki wxWidgets) yaratilgan bo‘lib, ular turli operatsion tizimlardagi tizim chaqiriqlarining farqlarini amaliy dasturlardan yashiradi. Biroq bunday kutubxonalar, odatda, muayyan operatsion tizimning barcha imkoniyatlaridan to‘liq foydalanishga imkon bermaydi.

Yangi tendensiyalar

Yangi yo‘nalishlardan biri — darajasi yanada yuqoriroq bo‘lgan dasturlash tillari (ultrayuqori darajali, o‘ta yuqori darajali tillar bilan adashtirmang), grafik dasturlash tillari hamda to‘rtinchi avlod tillari deb ataladigan tillarning (4GL) paydo bo‘lishidir. Bunday tillar amaliy qo‘llashga mo‘ljallangan qo‘shimcha tuzilmalar va obyektlarning mavjudligi bilan ajralib turadi. Amaliy obyektlar esa parametrlarni minimal darajada sozlashni talab qiladi va darhol foydalanishga tayyor bo‘ladi. Ultrayuqori darajali dasturlash tillaridan foydalanish dasturiy ta’minotni ishlab chiqishga ketadigan vaqtni qisqartiradi va dastlabki kod hajmining kamayishi hisobiga yakuniy mahsulot sifatini oshiradi.