Hindikush tog‘lari

Hindukush
pushtu هندوکش, urdu ہندوکش
Xususiyatlari
Maydoni154 488 km²
Uzunligi507 km
Kengligi596 km
Eng baland nuqtasi
Eng baland cho‘qqisiTirichmir 
Balandligi7708 m
Joylashuvi
36°11′00″ shimoliy kenglik 71°19′00″ sharqiy uzunlikHGЯO
Mamlakatlar
Афганистан
Красная точка
Hindukush
Ближний и Средний Восток
Красная точка
Hindukush
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi media fayllar

Hindukush (pushtu هندوکش‎ va urdu ہندوکش‎ — Hindukush; fors tilidan ‎ — «hind tog‘lari» yoki «hindlarni o‘ldiruvchi») — tog‘ tizimi Markaziy Osiyoda.

Etimologiya

Nomning Hindu-Kush shakli XIV asrda arab sayyohi Ibn Battuta tomonidan tilga olingan. Nom «hindlarni o‘ldiruvchi» degan ma’noni anglatadi, degan izoh ham bor, biroq bu talqinning sababi aniq emas; E. M. Pospelovning fikricha, dastlabki nomning Hindukuh shaklini — eroncha «hind tog‘lari» deb qayta tiklash ancha ishonchliroq. Har ikki etimologiya ham mahalliy aholiga noma’lum.

Geologiya

Hindukush burmali tog‘lar tizimiga kiradi va Hindiston plitasining Markaziy Osiyo materik massasiga bosimi natijasida vujudga kelgan. Geologik jihatdan u nisbatan yosh va hanuz ko‘tarilmoqda. Hindukush g‘arbdan sharqqa 1200 km ga cho‘zilgan, shimoldan janubga kengligi esa taxminan 240 km.

Geografik joylashuvi va relyefi

Afg‘onistondagi tog‘lar

Hindukushning katta qismi hozirgi Afg‘oniston hududida, eng baland cho‘qqilar joylashgan sharqiy qismi esa Pokistonga qarashli. Hindukush shimoli-sharqda Amudaryo va uning davomi bo‘lgan Panj daryosi bilan chegaralanadi; uning narigi tomonida Pomir. Sharqda Hindukushning sharqiy chegarasi Chitral daryosi bilan belgilanadi.

Asosiy tog‘ tizmalari — Baba, Pagman va Hindukushning o‘zi; u tog‘ tuzilishiga ko‘ra G‘arbiy, Markaziy va Sharqiy Hindukushga bo‘linadi. Ularning chegaralari Surxob va Ko‘kcha daryolari vodiylari bo‘ylab o‘tadi. G‘arbiy Hindukush nisbatan past bo‘lib, uning balandligi asosan 3500—4000 m ni tashkil etadi.

Markaziy Hindukush tizmalari (balandligi 6059 m gacha) Kobuldan sharq va shimoli-sharqda joylashgan; ularning janubiy tarmoqlari hamda Hindu-Raj tizmasi Nuristonning murakkab tog‘li hududini hosil qiladi. Sharqiy Hindukushning g‘arbiy qismida balandlik 6 ming m dan oshadi va bu yerda yirik muzliklar mavjud; sharqiy qismida esa Sharqiy Pomir manzaralarini eslatuvchi, taxminan 4 ming m balandlikda joylashgan cho‘l yassi tog‘liklari keng tarqalgan; ularning ustida uncha baland bo‘lmagan tog‘lar qad ko‘targan. Eng past dovon — Barogil (3777 m). Qor chizig‘ining balandligi taxminan 5 ming m.

Hindukushda Hind daryosi havzasiga mansub daraxtsimon vodiy muzligi Chiantar joylashgan.

Panj daryosidan shimolda joylashgan Tog‘li Badaxshon tomondan qaralganda, Hindukush qirg‘oqning o‘zidan boshlanadigan, deyarli o‘tib bo‘lmaydigan, juda baland va yaxlit devorga o‘xshaydi. Tog‘ tizmasining vodiydan balandligi ayrim joylarda deyarli 5000 m ga yetadi.

Hindukushning Afg‘oniston hududidagi qismi 4000 dan 5000 m gacha balandlikdagi qurg‘oqchil tog‘lardan iborat. Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi chegara mintaqasida Hindukushning asosiy tizmasi balandligi jihatidan Himolay bilan taqqoslanadi va unda uzunligi 20 km gacha yetadigan muzliklar uchraydi.

Hindukushning shimoliy va janubiy tarmoqlari Salang tunneli orqali tutashadi — bu noyob inshoot Afg‘onistonning hayotiy muhim transport yo‘lagi bo‘lib, XX asrning 50—60-yillarida sovet mutaxassislari tomonidan qurilgan.

Hindukush cho‘qqilari

Hindukushning eng baland tog‘lari 7000 metrdan oshadi:

Aholisi

Hindukushning borish qiyin bo‘lgan baland tog‘li hududlarida shu tariqa assimilyatsiya yoki yo‘q qilinishdan qutulib qolgan kam sonli xalqlar hozirgacha yashaydi. Hindukushda nuristonlik, dardiy va sharqiy eroniy xalqlar keng tarqalgan. Chitral daryosi vodiysida yashovchi dardiyzabon kalashlarning bir qismi orasida hozirgacha saqlanib qolgan noyob islomgacha bo‘lgan ko‘pxudolik Hindukush dini.

Hindukushning janubi-sharqiy tarmoqlari, aftidan, toliblar uchun boshpana bo‘lgan; ular bu yerdan Afg‘oniston hukumatiga va uni qo‘llab-quvvatlagan xalqaro kuchlarga (NATO) qarshi harakatlar olib borgan (2021-yilgacha).

Adabiyot