IP-manzil nima

IP-manzil (inglizcha Internet Protocol) — qurilmaning kompyuter tarmog‘idagi yagona raqamli identifikatori. Mazkur kompyuter tarmog‘i quyidagi protokol asosida ishlaydi: IP.

Internet tarmog‘ida manzil butun dunyo miqyosida yagona bo‘lishi talab etiladi; mahalliy tarmoqda esa manzilning shu tarmoq doirasida yagona bo‘lishi kifoya. Protokolning IPv4 versiyasida IP-manzil uzunligi 4 baytni, IPv6 versiyasida esa 16 baytni tashkil etadi.

IPv4

IP protokolining 4-versiyasida manzil 32 bitli sondan iborat bo‘ladi. Odatda manzil nuqtalar bilan ajratilgan, qiymati 0 dan 255 gacha bo‘lgan to‘rtta o‘nlik sondan (ya’ni to‘rtta sakkiz bitli sondan) iborat shaklda yoziladi. Masalan, 192.168.0.3.

IPv6

IP protokolining 6-versiyasida manzil 128 bitli bo‘ladi. Odatda manzil ikki nuqta bilan ajratilgan, har biri to‘rt xonali sakkizta o‘n oltilik sanoq tizimidagi sondan (ya’ni sakkizta 16 bitli sondan) iborat shaklda yoziladi. Masalan, 2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334. Manzilni yozishda boshidagi nollarni tushirib qoldirish mumkin. Ketma-ket kelgan nol guruhlari ham tushirib qoldirilib, ularning o‘rniga ikkita ikki nuqta (::) qo‘yilishi mumkin (masalan, fe80:0:0:0:0:0:0:1 ni fe80::1 shaklida yozish mumkin). Bunday qisqartirish manzilda faqat bir marta qo‘llanishi mumkin.

Tuzilishi

IP-manzil ikki qismdan: tarmoq raqami va tugun raqamidan iborat. Agar tarmoq boshqa tarmoqlardan ajratilgan bo‘lsa, uning manzilini administrator aynan shunday tarmoqlar uchun maxsus ajratilgan manzil bloklaridan (10.0.0.0/8, 172.16.0.0/12 yoki 192.168.0.0/16) tanlashi mumkin. Global tarmoqqa chiqish uchun boshqa manzil blokiga tegishli IP-manzil bo‘lishi yoki mahalliy tarmoqda ichki IP-manzilni (xususiy manzilni) tashqi IP-manzilga (ommaviy manzilga) almashtiradigan server ishlashi kerak. Masalan: proksi-server, NAT. Agar tarmoq Internetning bir qismi sifatida ishlashi kerak bo‘lsa, uning tarmoq manzilini internet provayderi yoki mintaqaviy internet registratori (Regional Internet Registry, RIR) beradi. IANA saytidagi ma’lumotlarga ko‘ra, beshta RIR mavjud: ARIN — Shimoliy Amerikaga, shuningdek, Bagama orollariga, Puerto-Rikoga va Yamaykaga; APNIC — Janubiy, Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga, shuningdek, Avstraliya va Okeaniyaga; AfriNIC — Afrika va Hind okeani mintaqasi mamlakatlariga; LACNIC — Janubiy Amerika va Karib dengizi havzasi mamlakatlariga; RIPE NCC esa Yevropaga, Markaziy Osiyoga, Yaqin Sharqqa xizmat ko‘rsatadi. Mintaqaviy registratorlar avtonom tizimlar raqamlari va katta manzil bloklarini IANA tashkilotidan oladi, so‘ngra avtonom tizim raqamlari va kichikroq manzil bloklarini mahalliy internet registratorlariga (Local Internet Registries, LIR) beradi. Bunday registratorlar odatda yirik internet provayderlari hisoblanadi.

Tugun raqami mazkur protokol ( IP) bo‘yicha tugunning mahalliy manzilidan mustaqil ravishda belgilanadi. Marshrutizator ta’rifiga ko‘ra bir vaqtning o‘zida bir nechta tarmoqqa ulanadi. Shu sababli marshrutizatorning har bir porti alohida IP-manzilga ega bo‘ladi. Yakuniy tugun ham bir nechta IP-tarmoqqa ulanishi mumkin. Bunday holatda kompyuter tarmoq ulanishlari soniga mos ravishda bir nechta IP-manzilga ega bo‘lishi kerak. Demak, IP-manzil alohida kompyuter yoki marshrutizatorni emas, balki muayyan tarmoq ulanishini tavsiflaydi.

Manzillash turlari

Nechta bit quyi tarmoq niqobiga va nechtasi IP-manzilga ajratilishini belgilashning ikki usuli mavjud.

Dastlab sinflarga asoslangan manzillash (INET) qo‘llanilgan, biroq 90-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab (XX asr) uning o‘rnini sinfsiz manzillash (CIDR) egallagan. Bunda tarmoqdagi manzillar soni quyi tarmoq niqobi orqali aniqlanadi.

Taqqoslash

Ba’zan IP-manzillar «192.168.5.0/24» shaklida yoziladi. Bunday yozuv IP-manzillar oralig‘ini ko‘rsatishning qisqa usulidir. Qiya chiziqdan keyingi son quyi tarmoq niqobidagi qiymati birga teng bo‘lgan bitlar sonini bildiradi. Keltirilgan misolda quyi tarmoq niqobining ikkilik ko‘rinishi 11111111 11111111 11111111 00000000 bo‘ladi; marshrutizatorda uning o‘nlik ko‘rinishi «255.255.255.0» tarzida yoziladi. IP-manzilning 24 biti tarmoq raqamiga, qolgan 8 biti esa ushbu tarmoqdagi xostlar manzillariga, tarmoq manziliga va tarmoqning keng eshittirish manziliga ajratiladi. Demak, 192.168.5.0/24 yozuvi 192.168.5.1 dan 192.168.5.254 gacha bo‘lgan xost manzillarini anglatadi; 192.168.5.0 — tarmoq manzili, 192.168.5.255 esa tarmoqning keng eshittirish manzilidir. Tarmoq manzili va keng eshittirish manzilini hisoblash uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:

  • адрес сети = IP.любого_компьютера_этой_сети AND MASK (tarmoq manzili kompyuterlar bitta tarmoqqa tegishli ekanini aniqlash imkonini beradi)
  • широковещательный адрес сети = IP.любого_компьютера_этой_сети OR NOT(MASK) (tarmoqning keng eshittirish manzilini tarmoqdagi barcha kompyuterlar o‘zlarining qo‘shimcha manzili sifatida qabul qiladi, ya’ni shu manzilga yuborilgan paket barcha xostlarga xuddi ularning o‘ziga yuborilgandek yetkaziladi. Agar paketlarni marshrutlashtirmaydigan xostning tarmoq interfeysiga shu xostga mo‘ljallanmagan paket kelsa, u tashlab yuboriladi).

IP-manzillarni o‘zgaruvchan uzunlikdagi quyi tarmoq niqobi bilan yozish (niqob manzildan keyin qiya chiziq — «slesh» orqali ko‘rsatiladi) ham sinfsiz manzillash (CIDR) deb ataladi. Niqobsiz yozuv esa sinflarga asoslangan manzillash deb yuritiladi:

  • 192.0.2.2 va 100.64.2.2 — manzillarni sinfli usulda yozish;
  • 192.0.2.2/24 va 100.64.2.2/16 — xuddi shu manzillar va quyi tarmoqlarni sinfsiz CIDR usulida yozish;

Maxsus IP-manzillar

IP protokolida IP-manzillarni alohida talqin qilishga oid bir necha qoida mavjud: agar IP-manzilning barcha ikkilik bitlari 1 ga teng bo‘lsa, paket shu manzilga yuborilganda paket manbai bilan bir tarmoqda joylashgan barcha tugunlarga tarqatilishi kerak. Bunday tarqatish cheklangan keng eshittirish xabari (limited broadcast) deyiladi. Agar qabul qiluvchi manzilining tugun raqami maydonidagi barcha bitlar birga teng bo‘lsa, bunday manzilga yuborilgan paket ko‘rsatilgan tarmoq raqamiga ega tarmoqdagi barcha tugunlarga uzatiladi. Masalan, 192.168.5.0 tarmog‘ida, quyi tarmoq niqobi 255.255.255.0 bo‘lganda, 192.168.5.255 manziliga yuborilgan paket shu tarmoqning barcha tugunlariga yetkaziladi. Bunday uzatish to‘g‘ridan-to‘g‘ri keng eshittirish (direct broadcast).

Statik (o‘zgarmas) va dinamik IP-manzillar

IP-manzil statik (doimiy, o‘zgarmas) deb ataladi, agar u foydalanuvchi tomonidan qurilma sozlamalarida belgilangan bo‘lsa yoki qurilma tarmoqqa ulanganda avtomatik tayinlansa ham boshqa qurilmaga berilishi mumkin bo‘lmasa.

IP-manzil dinamik (vaqtinchalik, o‘zgaruvchan) deb ataladi, agar u qurilma tarmoqqa ulanganda avtomatik tayinlansa va IP-manzilni taqdim etgan xizmat sozlamalarida belgilangan cheklangan muddat davomida ishlatilsa.

IP-manzilni olish uchun mijoz quyidagi protokollardan foydalanishi mumkin:

IPv4 xususiy IP-manzillari

Mahalliy tarmoqlarda ishlatiladigan IP-manzillar xususiy manzillar hisoblanadi.
Ichki tarmoq manzillari — Intranet:

  • 10.0.0.0/8
  • 172.16.0.0/12
  • 192.168.0.0/16

Ichki foydalanish uchun mo‘ljallangan manzillar:

  • 127.0.0.0/8 — xostning o‘z ichidagi aloqa uchun ishlatiladi (qarang: localhost).
  • 169.254.1.0 dan 169.254.254.255 gacha bo‘lgan blok (169.254.0.0/16 quyi tarmog‘i, 169.254.0.0/24 va 169.254.255.0/24 quyi tarmoqlari bundan mustasno) — DHCP mavjud bo‘lmaganda tarmoq interfeysini avtomatik sozlash uchun ishlatiladi (qarang: link-local).

IPv4 tarmoqlarining to‘liq tavsifi quyidagi hujjatda keltirilgan: RFC 6890.

Vositalar

IP-manzillar, domen nomlari va veb-saytlar

Bitta domen nomi yuklamani taqsimlash maqsadida navbat bilan bir nechta IP-manzilga mos kelishi mumkin.

Shu bilan birga, bitta IP-manzildan turli veb-saytlarga ega minglab domen nomlari foydalanishi mumkin. Bunda ularga murojaat qilinganda saytlar domen nomi orqali farqlanadi. Bu holat saytlarni IP-manziliga qarab senzura qilishda qiyinchilik tug‘diradi.

Bundan tashqari, bitta domen nomiga ega serverda bir nechta turli sayt bo‘lishi mumkin. Bir saytning turli qismlari ham boshqa-boshqa domen nomlari orqali ochilishi mumkin (masalan, cookie fayllarini va skriptlarni saytlararo skriptlash hujumlaridan himoyalash maqsadida alohida ajratish uchun).

Havolalar