Internet tarixi haqida

2023-yilda mamlakatlar aholisiga nisbatan Internet foydalanuvchilarining foizdagi ulushi

Internet tarixi kompyuterlarning ishlab chiqilishi va global hisoblash tarmoqlari konsepsiyalarining paydo bo‘lishi bilan boshlandi. Bu jarayon 1950-yillarda deyarli bir vaqtning o‘zida turli mamlakatlarda, avvalo AQSh, Buyuk Britaniya va Fransiyadagi ilmiy hamda harbiy laboratoriyalarda yuz berdi. O‘sha davrda harbiy hisoblash tarmoqlari SSSRda ham mavjud edi, biroq ular maxfiy tutilgan; fuqarolik tarmog‘i loyihasi esa OGAS (1959) sovet tizimidagi byurokratiya sababli to‘liq amalga oshirilmadi. Shunga qaramay, 1978-yilda SSSRda Internet bilan mos keladigan fuqarolik Akademtarmoq tarmog‘i mavjud edi (X.25).

Internetni qurish tamoyillari ilk bor ARPANET tarmog‘ida qo‘llanilgan, 1969-yilda AQSh harbiy agentligi DARPA buyurtmasi asosida yaratilgan va bir qator ilmiy hamda davlat muassasalarini o‘zaro bog‘lagan. ARPANET tajribasidan foydalangan holda, 1984-yilda Milliy ilmiy jamg‘arma AQShning (NSF) NSFNET tarmog‘ini universitetlar va hisoblash markazlarini bog‘lash uchun yaratdi. Yopiq ARPANETdan farqli ravishda, NSFNETga ulanish ancha erkin edi va 1992-yilga kelib unga 7500 dan ortiq kichik tarmoq ulandi, jumladan, AQShdan tashqaridagi 2500 ta tarmoq. Tashkiliy jihatdan zamonaviy Internet 1990-yillarning birinchi yarmida magistral tarmoq NSFNETning tijoriy foydalanishga berilishi, unga parallel global akademik tarmoq BITNET va boshqa tarmoqlarning qo‘shilishi natijasida shakllandi. Texnik jihatdan ularni quyidagi raqamli aloqa protokoli birlashtirdi: TCP/IP va uning harfli manzillash tizimi DNS.

1980-yillargacha kompyuter tarmoqlari asosan ixtisoslashgan muassasalar xodimlari uchun ochiq bo‘lgan, 1980-yillarda esa shaxsiy kompyuterlar (ShK) shaxsiy foydalanish uchun, eng avvalo, uy kompyuterlari sifatida tarqala boshladi va bu tarmoqlarga ommaviy talabni yuzaga keltirdi (bundan oldin ma’lumot tashuvchilarni qo‘lda yetkazish keng tarqalgan edi). Mutaxassislar tarmoqlardan asosan ilmiy-ishlab chiqarish vazifalari uchun foydalangan bo‘lsa, oddiy foydalanuvchilar, eng avvalo, muloqot, yangiliklar, o‘yinlar va fayllar almashishga qiziqish bildirdilar. Bu vazifalarni hal qilgan ilk ommabop tarmoq texnologiyasi Usenet («Yuznet») bo‘lib, u 1980-yilda ishga tushirilgan va kompyuter axborotini almashishning nisbatan ommaviy tarmog‘iga aylangan. Yuznetning asosiy texnologiyasi elektron pochta bo‘lib, u ikki abonent o‘rtasidagi aloqa g‘oyasiga asoslangan edi. Biroq Yuznetning ommaviy tabiati ko‘plab abonentlarga bir vaqtning o‘zida axborot uzatish texnologiyalarini talab qildi. Shu sababli elektron pochta asosida yangiliklar guruhlari yaratila boshlandi; keyinchalik ularning o‘rnini internet forumlari, bloglar va ijtimoiy tarmoqlar egalladi.

Dastlabki tarmoqlarning ko‘pchilik foydalanuvchilari odatda telefon modemlari orqali ulangan, «ajratilgan liniyalar» esa kompyuter tarmoqlari uchun uzoq vaqt davomida foydalanuvchilar orasida noyob va qimmat hashamat hisoblangan. Usenetdan tashqari, 1980-yillarning o‘rtalaridan boshlab AQShda tarmoq o‘yinlari uchun uy kompyuterlariga mo‘ljallangan telefon xizmatlari rivojlana boshladi; keyinchalik ulardan internet-provayder America Online shakllandi. 1993-yilda America Online Usenetga ulanish imkoniyatini joriy etdi, bu Internetning shakllanishida muhim bosqich bo‘ldi (qarang: «Abadiy sentyabr»). Internetga shlyuzlar orqali boshqa yirik tarmoqlar ham ulangan: FIDONet, BITNET, X.25 (SFMT/SovAmNet) va boshqalar; keyinchalik ular «umumiy» Internetga singib ketdi. Barcha tarmoqlarni birlashtirish maqsadida ARPANET uchun dastlab ishlab chiqilgan manzillash tizimlari (IP-manzillar va domen nomlari) hamda ular o‘rtasidagi marshrutlash texnologiyalari global miqyosda joriy etildi va OSI modeli asosida standartlashtirildi. Ushbu texnologiyalarni standartlashtirish va boshqarish uchun global jamoat tashkilotlari, jumladan, ICANN, IETF, IANA va boshqalar tuzildi. Keyinchalik alohida mintaqalar uchun RosNIIROS, LACNIC, AFNIC va boshqalar tuzildi.

Internetdan oldingi davr

Tashqi mediafayllar
Tasvirlar
Analog fototelegrafni kompyuterga ulash tajribasi
Videofayllar
1930-yildagi teletayp kompyuter terminali sifatida (1930-yilgi teletayp namunasini zamonaviy kompyuterga ulash tajribasi: elektr ta’minoti va ma’lumot almashish interfeysini moslashtirish orqali — 5 bitli kodning Amerika varianti, Bodo–Myurrey kodi)

Ma’lumot almashish — ma’lumotlarni ikki xil joy o‘rtasida elektromagnit muhit, masalan, radio yoki elektr sim orqali uzatish — ilk kompyuterlar paydo bo‘lishidan oldin mavjud bo‘lgan. Bunday aloqa tizimlari, odatda, ikki chekka qurilma o‘rtasidagi nuqtadan nuqtaga aloqa bilan cheklangan. Bunday aloqa turining dastlabki namunalari sifatida telegraf aloqasi va telexlar (teletayplar). XIX asr oxirida telegraf birinchi to‘liq raqamli aloqa tizimiga aylandi. Ommaviy miqyosdagi axborot almashinuvi pochta va jurnalistika tushunchalariga borib taqaladi; XIX asr oxirigacha ularda qog‘oz va ovozli e’lonlar kabi an’anaviy vositalardan foydalanilgan. Texnik taraqqiyot radio va televideniye kabi tushunchalarning paydo bo‘lishiga olib keldi; ularda markazlashtirilgan eshittirish amalga oshirilgan (teleeshittirish tizimiga 1970-yillarda teletekst joriy etila boshlandi; u «bir tomonlama» WWWga o‘xshardi). Ayrim shaxslar markazlashtirilmagan eshittirishni ham yo‘lga qo‘yishga urindilar, bu esa samizdatning vaqt o‘tishi bilan raqamli shaklga o‘tishiga olib keldi. Shuningdek, XX asr o‘rtalarida turli mamlakatlarda havaskor radioaloqa paydo bo‘ldi; uning doirasida odamlar bir-biriga shaxsiy xabarlar yubora boshladilar (raqamli shaklda — Morze alifbosi orqali) va o‘z identifikatsiya hamda manzillash tizimlarini shakllantirdilar.

XX asr boshlarida ma’lumot uzatish va axborot nazariyasi sohalarida fundamental nazariy ishlar olib borildi; ularning mualliflari Klod Shennon, Garri Naykvist va Ralf Xartli.

Dastlabki kompyuterlarda markaziy protsessor va masofaviy terminallar mavjud edi. Texnologiyalar rivojlangani sari terminallar uchun uzoqroq masofalarda yoki mahalliy qurilmalarni ulashda yuqoriroq tezlikda aloqa o‘rnatish imkonini beruvchi yangi tizimlar ishlab chiqildi. Bu esa meynfreymlarni yaratish uchun zarur edi. Ushbu texnologiyalar uzoqdagi kompyuterlar o‘rtasida fayllar kabi ma’lumotlarni uzatish imkonini berdi. Biroq nuqtadan nuqtaga aloqa modeli cheklangan edi, chunki u istalgan ikki tizim o‘rtasida bevosita aloqa o‘rnatishga imkon bermasdi; buning uchun jismoniy ulanish talab etilardi. Bu texnologiya strategik va harbiy maqsadlarda foydalanish uchun ham xavfli deb hisoblangan, chunki dushman hujumi yuz berganda ma’lumotlarni uzatishning muqobil yo‘llari mavjud emas edi.

Tarixshunoslik

Internetning dastlabki rivojlanish tarixshunosligini yaratishda deyarli yengib bo‘lmaydigan muammolar mavjud. Raqamlashtirish jarayoni tarixshunoslik uchun umuman, aloqa tarixini o‘rganish uchun esa xususan, ikki karra murakkab vazifadir. Ishlab chiquvchi Dug Geyl Internet tarixining paydo bo‘lishiga olib kelgan dastlabki bosqich voqealarini hujjatlashtirishdagi qiyinchiliklar haqida shunday degan:

ARPANET davri uni rivojlantirish uchun mas’ul bo‘lgan korporatsiya — BBN[inglizcha] tomonidan moddiy hujjatlar qoldirilgani sababli nisbatan yaxshi hujjatlashtirilgan. NSFNET davriga o‘tilgach, jarayon nihoyatda markazlashmagan tus oldi. Hujjatlar odamlarning yerto‘lalarida, shkaflarida saqlanib qolgan. ... Sodir bo‘lgan voqealarning juda ko‘pi og‘zaki ravishda va shaxsiy ishonch asosida amalga oshirilgan.

Bu fikrni rossiyalik olim-tarixchi Aleksandr Ostrovskiy ham tasdiqlaydi. U elektr aloqa tarixini o‘rgangan va shunga o‘xshash xulosalarga kelgan. U 2011-yilda chop etilgan «Jahon va mahalliy aloqa tarixi» kitobida ushbu sohadagi ko‘plab muammolar yetarlicha o‘rganilmaganini, mavzuga oid adabiyotlar «zamonaviy inson duch keladigan kitoblar va maqolalarning deyarli cheksiz dengizida yo‘qolib ketadi», «bu mavzudagi nashrlarning mutlaq ko‘pchiligi ilmiy emas, balki ilmiy-ommabop xususiyatga ega. Natijada voqealar sanasini belgilashda chalkashliklar, raqamli ma’lumotlardan foydalanishdagi tafovutlar, ilmiy ustuvorliklarning har doim ham to‘g‘ri belgilanmasligi, afsonalar to‘qish va hokazolarga duch kelishga to‘g‘ri keladi.».

Internetdan oldingi kompyuter tarmoqlari

Asosida «Ekspress» avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi (1972-yildan) — EHM «Razdan-3»

SSSR

PRO tizimlarining kompyuter tarmoqlariraketaga qarshi mudofaa (havo hujumidan mudofaa)

SSSRda dastlabki kompyuter tarmoqlari raketaga qarshi mudofaa (havo hujumidan mudofaa) tizimlarini rivojlantirish jarayonida paydo bo‘ldi.

Maxsus maqsadli kompyuter tarmoqlari

Loyiha sxemasi Akademtarmoq (1984-yilga kelib Moskva, Leningrad, Kiyev, Riga va Novosibirskda tugunlar ishlagan)
  • 1960-yillar, «Sirena» — ma’lumot uzatish va qayta ishlashga ixtisoslashgan tarmoq; u avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi bo‘lib, SSSR aviakompaniyalarida joylarni band qilish hamda chipta-kassa operatsiyalarini boshqarishga mo‘ljallangan. U 1960-yillarning o‘rtalarida ishlab chiqilgan va 1972-yilda ishga tushirilgan.
  • 1972, «Ekspress» — SSSR temiryo‘l transportida joylarni band qilish hamda chipta-kassa operatsiyalarini boshqarishga mo‘ljallangan, ma’lumot uzatish va qayta ishlash tizimlariga ixtisoslashgan tarmoqlar. 1972-yildan hozirgi vaqtgacha foydalanilmoqda.
  • 1978—1992 — Akademtarmoq (ARPANETga o‘xshash).

Sovet kompyuter tarmoqlari loyihalari

  • 1959-yil, Umumdavlat avtomatlashtirilgan hisobga olish va axborotni qayta ishlash tizimi (OGAS) — SSSR iqtisodiyotini avtomatlashtirilgan boshqarish tizimi loyihasi bo‘lib, u kibernetika tamoyillariga asoslangan va mamlakatning barcha hududlarida joylashgan ma’lumot yig‘ish markazlarini bog‘lovchi hisoblash tarmog‘i — «Yagona davlat hisoblash markazlari tarmog‘i» (YEGSHMT)ni o‘z ichiga olgan. Turli sabablarga ko‘ra loyiha amalga oshirilmadi, garchi urinishlar 1980-yillargacha davom etgan bo‘lsa-da. 1970-yillarda ham umumittifoq miqyosidagi «Yagona avtomatlashtirilgan aloqa tarmog‘i» (YAAT) loyihasi doirasida «Umumdavlat ma’lumot uzatish tarmog‘i» (OGSPD) loyihasi ko‘rib chiqilgan. 2016-yilda AQShda OGAS haqida kitob chop etilgan. Tulsa universiteti professori Benjamen Piters «Mamlakatni tarmoqqa chirmaslik: Sovet Internetining murakkab tarixi» kitobini yozgan. Garvard professori Jonatan Zittreyn[inglizcha] ushbu kitob «Internet tarixidagi bo‘shliqni to‘ldirdi va tarmoq texnologiyalarini ishlab chiqishda uzluksizlik hamda ochiqlik qanchalik muhimligini ta’kidladi», deb hisoblagan. Boshqa taqrizchilar esa «sovet olimlari Internetni yaratishda AQShdan o‘zib ketishlari mumkin edi, biroq 20 milliard rublni ayashdi», deb qayd etgan.
  • 1960-yil, Integratsiyalashgan mudofaa-hujumkor okean-quruqlik-kosmik majmua — 1960-yillarda harbiy-kosmik texnologiyalar sohasida V. N. Chelomey boshchiligidagi OKB-52 jamoasi tomonidan ishlab chiqilgan, biroq loyiha bosqichida qolib ketgan. Majmua mamlakatning yangi raketaga qarshi mudofaa tizimi sifatida tarmoq texnologiyalaridan foydalangan holda ishlab chiqilgan.

SSSRga yuqori texnologiyalarning xorijdan kirib kelishiga 1949-yilda tashkil etilgan Eksport nazoratini muvofiqlashtirish qo‘mitasi (KOKOM) va umuman olganda, «temir parda» (biroq sovet maxsus xizmatlari KOKOM cheklovlarini chetlab o‘tgani haqida ma’lumotlar mavjud) to‘sqinlik qilgan. Tarmoqlarning ichki rivojlanishiga 1950-yillardagi «kibernetika bilan kurash» davrida ham to‘sqinlik qilgan. Shunga qaramay, 1974-yildan boshlab Leningraddagi Ioffe nomidagi Fizika-texnika instituti negizida umumiy foydalanishdagi hisoblash markazi rivojlana boshladi. 1978-yilda u alohida ilmiy-tadqiqot institutiga — informatika va avtomatlashtirish institutiga aylantirildi (LIIAN nomi bilan). Uning atrofida butunittifoq kompyuter Akademtarmoq shakllana boshladi. Moskvada VNIIPAS instituti tashkil etilib, u tarmoqning markaziy tuguniga aylandi va raqamli aloqa tizimini sotsialistik blok mamlakatlari bilan muntazam sun’iy yo‘ldosh orqali yo‘lga qo‘ydi va 1982-yildan boshlab Avstriya orqali «kapitalistik mamlakatlar»ning raqamli tarmoqlariga chiqishni tashkil qildi. Ushbu faoliyatni SSSR Fanlar akademiyasining Hisoblash texnikasi bo‘yicha muvofiqlashtirish qo‘mitasi huzuridagi jamoaviy foydalanishdagi hisoblash markazlari va EHM tarmoqlari komissiyasi nazorat qilgan. Akademtarmoqni rivojlantirish bo‘yicha keng ko‘lamli rejalar 1991-yilda SSSR parchalanishi bilan to‘xtab qoldi; 1992-yilda esa unga xizmat ko‘rsatgan sovet EHMlari jismonan yo‘q qilindi. Biroq 1995-yilda Akademtarmoqdan qolgan optik kabellar yangi ROKSON tarmog‘ini — «Ta’lim va fan sohasidagi mintaqaviy birlashgan kompyuter tarmog‘i»ni qurishda qayta ishlatildi. U mahalliy tarmoq sifatida Internet doirasida, markazi Sankt-Peterburg ilmiy markazi, Rossiya Fanlar akademiyasi (tarmoq postsovet Sankt-Peterburgidagi ilmiy muassasalarni birlashtirib, ularning axborotlashtirilishiga yordam berib).

Antropolog N. Konradova 2022-yilda chop etilgan «Rus Interneti arxeologiyasi» kitobida SSSRda samizdat maqsadida, avvalo adabiy asarlardan iborat ko‘plab mashina matnlari yaratilgani haqida yozadi. Ular magnit tashuvchilarda tarqatilgan va Rossiyada Internet tarqala boshlagach, bu matnlar shakllanayotgan Runetning kontentiga asos bo‘ldi. SSSRda taqiqlangan samizdatning o‘ziyoq 1970-yillarda terib yozila va sovet kompyuterlarida chop etila boshladi.

AQSh

Teletayp tarmog‘i

Teletayp

Raqamli aloqaning dastlabki ko‘rinishi teletayp edi. AQSh Federal fuqaro aviatsiyasi boshqarmasining teletayp tarmog‘i 1938-yilda 21 ming mildan oshib, deyarli barcha shtatlarni qamrab oldi. Bundan tashqari, 1931-yilda AT&T kompaniyasi teletayplar almashinuvi xizmatini (Teletypewriter Exchange Service, TWX) yaratdi. U istalgan teletaypni boshqa teletayp bilan ulash imkonini berardi. Bunda oddiy telefon liniyalaridan foydalanilgan, biroq ulanish maxsus kommutatorlar orqali amalga oshirilgan (dastlab qo‘lda). Kompyuterlar paydo bo‘lgach, teletayp apparatlari EHMlarga ulanib, terminal sifatida ishlatilishi mumkin bo‘ldi. Tegishli aloqa kanallaridan yirik korporatsiyalar, davlat idoralari va harbiy tizimlarda foydalanilgan.

Global tarmoq konsepsiyasini ishlab chiqish

Tezkor xabar uzatishga qaratilgan Amerika tadqiqot dasturiga Jozef Liklayder rahbarlik qilgan. U 1962-yilda «Galactic Network» («Galaktik tarmoq») nomli ishini e’lon qilgan. Uning sa’y-harakatlari tufayli kompyuter tarmog‘ining ilk batafsil ishlab chiqilgan konsepsiyasi paydo bo‘ldi. Bu konsepsiya Leonard Kleyrok ishlari bilan mustahkamlandi: u fayllarni qismlarga bo‘lib, tarmoq orqali turli yo‘llar bilan uzatish imkonini beruvchi texnologiyani tavsiflagan (1961—1964).

1962-yilda Pol Baran RAND korporatsiyasida ishlagan va «On Distributed Communication Networks» («Taqsimlangan aloqa tarmoqlari haqida») nomli ma’ruzasini tayyorlagan. Uning taklifida tarmoq baliq ovlash to‘riga o‘xshardi. Barcha tugunlar trafikni marshrutlash imkoniyatiga ega bo‘lib, ularning har biri boshqa bir nechta tugun bilan bog‘langan edi. U aloqa tugunlari tizimini markazlashmagan shaklga keltirishni taklif qildi (tarmoqdagi barcha mintaqaviy aloqa tugunlari teng huquqli bo‘ladi); tizimning bir qismi vayron bo‘lgan taqdirda ham u ishlashda davom etardi. Xabarlarni analog shaklda emas, balki raqamli shaklda uzatish taklif qilindi. Xabarning o‘zini esa kichik bo‘laklarga — «paketlar» deb atash va barcha paketlarni taqsimlangan tarmoq bo‘ylab bir vaqtning o‘zida uzatish taklif etildi. Qabul qiluvchi manzilda kelib tushgan alohida paketlardan xabar qayta «yig‘ilardi».

Shu bilan bir vaqtda Angliyada Donald Devis[inglizcha] tarmoq konsepsiyasini ishlab chiqdi va unga muhim bir jihatni qo‘shdi: kompyuter tugunlari nafaqat ma’lumot uzatishi, balki turli kompyuter tizimlari va tillari uchun tarjimon vazifasini ham bajarishi kerak edi. Alohida yuboriladigan fayl bo‘laklarini ifodalovchi «paket» atamasi aynan Devisga tegishli.

Ekranli terminallar

IBM 2250 terminali 1964-yilda taqdim etilgan bo‘lib, unda qo‘llanilgan gipermatn

IBM/360 tizimi paydo bo‘lishi bilan 1960-yillarning o‘rtalarida ekranli kompyuter terminallari ommaviy ravishda joriy etila boshlandi va interaktiv, ko‘p terminalli vaqtni taqsimlash tizimlari rivojlandi. Xususan, 1964-yilda IBM 2250[inglizcha] terminali taqdim etildi; unda gipermatn va yorug‘lik qalami ishlatilgan. Terminallar hisoblash markazidan tashqarida, korxonaning turli joylariga tarqatib joylashtirilishi mumkin edi. Hisoblash quvvati to‘liq markazlashgan holda qolgan bo‘lsa-da, ma’lumotlarni kiritish va chiqarish kabi ayrim funksiyalar taqsimlangan bo‘ldi.

MERIT

Michigan shtati va Milliy ilmiy jamg‘arma ko‘magida Michigan shtatidagi uchta universitetni birlashtirgan tarmoq 1971-yil yanvar oyida ishga tushirildi. Keyinchalik tarmoqqa boshqa universitetlar ham qo‘shila boshladi va 1984-yilda uning asosida NSFNET yaratildi.

SSSR — AQSh

Sovet kemasidagi ballistik raketalar telemetriyasini qayta ishlash uchun mo‘ljallangan EHM (Milliy kriptografiya muzeyi, AQSh)

1972-yilda ikki mamlakat «Soyuz — Apollon» (1975) qo‘shma boshqariladigan kosmik parvoz dasturini ishlab chiqishga kirishdi. Ushbu dastur uchun har ikki davlatdagi barcha jalb etilgan kosmik muassasalarni bog‘lovchi raqamli ma’lumot uzatish tarmog‘i yaratildi. Tarmoq orqali kosmik kemalar trayektoriyalarini hisoblash uchun zarur ma’lumotlar uzatildi. Ikki mamlakatning keyingi raqamli hamkorligi Avstriyadagi Xalqaro amaliy tizimlar tahlili instituti (IIASA/MIPSA) atrofidagi telekommunikatsiya faoliyatida namoyon bo‘ldi. U 1972-yilda SSSR va AQSh tomonidan global ilmiy almashinuv markazi sifatida tashkil etilgan. 1982-yilga kelib, Amerika tarmoqlari va SSSRda paydo bo‘lgan Akademtarmoq o‘rtasida MIPSA orqali muntazam telefon aloqasi o‘rnatildi (X.25), buning uchun VNIIPAS maxsus tashkil etilgan edi. Shundan so‘ng YUNIDO va SSSR Davlat fan va texnika qo‘mitasi o‘rtasida qishloq xo‘jaligi biologiyasi sohasidagi axborotni kompyuter tarmog‘i orqali ilmiy almashish to‘g‘risida kelishuvga erishildi. 1982-yilda ilk «Moskva—kosmos—Kaliforniya» teleko‘prigi SSSR va AQSh fuqarolari o‘rtasida o‘tkazildi. Uni tashkil etish uchun VNIIPASning sun’iy yo‘ldosh orqali raqamli ulanishidan foydalanildi. 1983-yilda VNIIPAS va amerikalik Jorj Soros tuzilmalari raqamli aloqa provayderi SFMTni tashkil etdi (1990-yildan — «Sovam Teleport»). 1989-yildan boshlab u SSSR va Rossiya Federatsiyasi bank tizimi uchun raqamli bank tarmog‘i SWIFT provayderiga aylandi. SSSRning parchalanishi fonida sovet hududida raqamli aloqa davlatga qarashli bo‘lmagan shaklda keng tarqala boshladi. Bu jarayon o‘z-o‘zidan yuzaga kelgan «Relkom» tarmog‘i orqali amalga oshdi; u o‘z faoliyatida T1 uskunalaridan foydalangan. Bu uskunalar «Soyuz — Apollon» loyihasidan keyin Moskva avtomatik telefon stansiyalarida qolgan edi. Shu bilan birga, 1990-yildan boshlab sovet fuqarolari AQShda yaratilgan norasmiy «FidoNet» tarmog‘iga shaxsiy tartibda ulana boshladilar va kompyuter tarmoqlaridan foydalanishning ommaviy madaniyatini shakllantira boshladilar.

Buyuk Britaniya

1965-yilda Angliya Milliy fizika laboratoriyasi olimi Donald Devis Angliyada NPL kompyuter tarmog‘ini yaratishni taklif qildi. U paketlarni kommutatsiyalashga asoslangan edi. G‘oya qo‘llab-quvvatlanmadi, biroq 1970-yilga kelib u ko‘p tarmoqli laboratoriya ehtiyojlarini qondirish va ushbu texnologiyaning amalda ishlashini isbotlash uchun shunga o‘xshash tarmoq yaratishga muvaffaq bo‘ldi. 1976-yilga kelib tarmoq 12 ta kompyuter va 75 ta terminal qurilmasini birlashtirgan edi.

«Kibersin»

1979-yilda Britaniyaning Dyuk universiteti bitiruvchilari Tom Traskott va Jim Ellis protokol asosida tarmoq konsepsiyasini ishlab chiqdilar UUCP, 1980-yilda esa universitet ko‘magida amaliyotga tatbiq etilib, Usenet tarmog‘i deb nomlandi. Shu yilning o‘zida Usenet Berkli shahridagi Kaliforniya universitetiga ulandi va tez sur’atlar bilan kengaya boshladi. 1983-yilga kelib undan 500 dan ortiq xost-kompyuter orqali minglab kishi foydalanardi.

Chili

1970-yilda Chilida «Kibersin» (inglizcha Cybersyn) loyihasi ishlab chiqildi va amalga oshirila boshlandi. Bu Chilidagi 500 ta korxonani yagona boshqaruv ostida bitta tarmoqqa birlashtirgan kompyuter-kibernetik tarmoq bo‘lib, prezident saroyidagi «La Moneda»da, Santyago shahrida joylashgan edi. Rejali iqtisodiyotni kompyuterlar yordamida markazlashgan boshqarish loyihasi Chilida prezident Salvador Alyende davrida, 1970—1973-yillarda amalga oshirilgan. Loyiha britaniyalik operatsiyalar tadqiqoti nazariyotchisi Stafford Bir rahbarligida bajarilgan. Tizim norozilik namoyishlariga qarshi turish maqsadida hokimiyat organlari harakatlarini muvofiqlashtirish uchun ishlatilgan. 1973-yildagi Pinochet davlat to‘ntarishidan so‘ng «Kibersin» boshqaruv markazi vayron qilingan.

ARPANET

Sxema ARPANETning 1977-yildagi ko‘rinishi
1977-yilda AQSh xaritasidagi ARPANET tugunlari

4-oktabr 1957-yilda SSSR tomonidan Yerning birinchi sun’iy yo‘ldoshi uchirildi; bu SSSRga kosmosda ustunlik berdi. Sun’iy yo‘ldoshni kuzatish hamda uning trayektoriyasini hisoblash uchun SSSR Fanlar akademiyasining Nazariy astronomiya institutida perfokarta va perfolentalardan foydalanadigan EHMlar ishlatilgan. Shundan so‘ng AQShda Pentagon tomonidan ilmiy tadqiqotlar uchun ajratilgan mablag‘lar behuda sarflanmoqda, degan xulosaga kelindi (keyinchalik olimlar kompyuter texnologiyalari rivoji bilan kosmik parvozlar o‘rtasida chambarchas bog‘liqlik borligini aniqladilar). Mudofaa vazirligi homiyligida yagona ilmiy tashkilot — DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency — Ilg‘or mudofaa tadqiqot loyihalari agentligi) tashkil etishga qaror qilindi. U universitetlar va tashkilotlar taklif etgan loyihalar orasidan eng istiqbollilarini tanlab, ular bo‘yicha shartnomalar tuzishi kerak edi.

Sovuq urush avjida AQSh hatto yadroviy urushdan ham omon qola oladigan tarmoqqa ega bo‘lishni xohladi. O‘sha davrda foydalanilgan telefon tarmoqlari yetarlicha barqaror emas edi (bitta yirik tugunning ishdan chiqishi tarmoqni alohida qismlarga ajratib qo‘yishi mumkin edi). Muammoni hal qilish uchun AQSh Mudofaa vazirligi RAND korporatsiyasiga murojaat qildi.

DARPA direktori Larri Roberts ekspert Uesli Klarkning paketli kommutatsiyaga asoslangan tarmoq g‘oyasiga qiziqdi va 1967-yilda ACM SIGOPS simpoziumida shu mavzudagi hisobot bilan chiqdi. O‘sha simpoziumda Angliya Milliy fizika laboratoriyasida allaqachon amalda joriy etilgan shunga o‘xshash NPL tizimi ham taqdim etildi. Uning amaliyotga tatbiq etilishi paketli kommutatsiyadan real sharoitda foydalanish mumkinligini isbotladi. DARPA direktori u yerdan Amerikada ham shunday tarmoq yaratish niyati bilan qaytdi.

1967-yilda ingliz olimi Donald Devis[inglizcha] Buyuk Britaniya Milliy fizika laboratoriyasida amerikalik ishlab chiquvchi Pol Baranning g‘oyalarini rivojlantirib, ilk bor paketli kommutatsiyani namoyish etdi. Bu ixtiro asosida Internetning keyingi barcha tarmoq protokollari ishlab chiqildi. Baran singari, Devis ham kompyuter xabarlarini uzatish uchun kichik bo‘laklarga ajratish zarur, degan xulosaga keldi va bu bo‘laklarni inglizcha packet, ya’ni «paket» deb atashni taklif qildi. Paketli kommutatsiya modeli britaniyalik tadqiqotchilar tomonidan qariyb yigirma yil davomida faol ishlab chiqildi. 1960-yillar oxiri — 1970-yillar boshida turli ma’lumot uzatish protokollari yordamida paketli kommutatsiya tarmoqlari yaratildi. Ular jumlasiga NPL, ARPANET, Tymnet[inglizcha], Merit Network[inglizcha], CYCLADES va Telenet[inglizcha].

1960-yillar oxirida AQSh Mudofaa vazirligi istiqbolli texnologiyalarni ishlab chiqish bo‘yicha bir qator shartnomalar tuzdi. Ular orasida universitetlar uchun taqsimlangan hisoblash tarmog‘i — ARPANET loyihasi ham bor edi. Uni Robert Teylor va Lorens Roberts rahbarligida amalga oshirish ko‘zda tutilgan. Zamonaviy Internetga aylangan ARPANET orqali ilk xabarlar 29-oktabr 1969-yilda professor Leonard Kleyrokning (Los-Anjelesdagi Kaliforniya universiteti) hisoblash texnikasi laboratoriyasi tarmoq tugunidan Stenford tadqiqot institutidagi tarmoq tuguniga yuborildi. ARPANET loyihasining yaratilishi tarmoqlararo o‘zaro ishlash protokollarini ishlab chiqishga olib keldi; ular bir nechta alohida tarmoqni yagona «tarmoqlar tarmog‘i»ga birlashtirish imkonini berdi.

Analog signalni uzoq masofaga buzilishsiz uzatish juda qiyin bo‘lgani sababli Pol Baran raqamli ma’lumotlarni paketlar ko‘rinishida uzatishni taklif qildi. Pentagon uning g‘oyalarini ma’qulladi va telefon kompaniyasi AT&Tga murojaat qildi. Biroq AT&T Baranning g‘oyalarini rad etib, bunday tarmoqni qurish imkonsizligini bildirdi.

Shunga qaramay, 1969-yil dekabr oyida to‘rtta tugunni birlashtirgan tajriba tarmog‘i yaratildi:

1972-yilda Robert Elliot Kan va Vinton Serf ishlab chiqdilar: protokollar steki — TCP/IP esa ARPANETning standart tarmoq protokoliga aylandi va Fransiyaning CYCLADES loyihasi konsepsiyalarini ham o‘z ichiga oldi. Ushbu loyihaga Lui Puzen rahbarlik qilgan. 1976-yil iyul oyida Kan–Serf guruhi TCP protokolidan foydalanib, uchta turli tarmoq orqali ma’lumot uzatishni ilk bor namoyish etdi. Paket quyidagi yo‘nalish bo‘ylab harakatlandi: San-Fransisko — London — Janubiy Kaliforniya universiteti. Safar yakuniga kelib, paket birorta ham axborot bitini yo‘qotmasdan 150 ming kilometr masofani bosib o‘tdi.

1983-yilda ARPANETning harbiy qismi alohida tarmoqqa ajratildi — MILNET; keyinchalik u boshqa tarmoqqa — NIPRNetga aylantirildi.

1990-yilda ARPANET loyihasi ushbu tarmoqni rivojlantirish istiqbolsiz bo‘lib qolgani sababli yopildi.

NSFNET, BITNET, FIDO

NSFNET
FIDONet

1980-yillarning boshlarida NSF (National Science Foundation, Milliy ilmiy jamg‘arma) bir nechta universitetda superkompyuterlarga ega milliy hisoblash markazlarini yaratishni moliyalashtirdi va 1986-yilda NSFNET loyihasi tarmog‘i bilan o‘zaro ulanishni ta’minladi. Ushbu loyiha AQShdagi ilmiy-tadqiqot va ta’lim tashkilotlariga superkompyuterlardan foydalanish uchun tarmoq orqali kirish imkonini ham yaratdi. Tijoriy internet-provayderlar 1980-yillarda paydo bo‘ldi. 1989-yil oxiri — 1990-yil boshida Amerikaning bir nechta shahrida rasman tijoriy tashkilotlardan Internetning ayrim qismlariga cheklangan xususiy ulanishlar paydo bo‘ldi. 1995-yilda NSFNET loyihasi yopildi va shu tariqa Internetdan tijoriy maqsadlarda tarmoq trafigini taqdim etish uchun qolgan so‘nggi cheklovlar ham olib tashlandi.

BITNET — 1981-yildan rivojlangan va kelajakdagi Internetning shakllanishida muhim rol o‘ynagan parallel ta’lim tarmog‘i. U Nyu-York shahar universiteti va Yel universitetini bog‘lagan ta’lim tarmog‘i sifatida boshlandi. Keyinchalik unga AQShdagi va xorijdagi boshqa tashkilotlar ham qo‘shildi; moliyaviy yordam IBMdan olindi. Deyarli darhol u UUCP tarmog‘iga shlyuzga ega bo‘ldi, keyinchalik ARPANET, CSNET va NetNorth tarmoqlariga ham shlyuzlar yaratildi. 1980-yillarning oxirida tarmoqqa SSSRdagi tashkilotlar ham ulana boshladi: sovet institutlarining kompyuter tarmoqlari — IOX va IKI — dastlab BITNETga ulanish loyihalari sifatida boshlangan va keyinchalik Runet tarkibiga kirdi.

FidoNet — 1984-yildan beri faoliyat yuritayotgan xususiy foydalanuvchilar kompyuter tarmog‘i bo‘lib, MS-DOS operatsion tizimi, dial-up-modemlari va umumiy foydalanishdagi telefon tarmoqlariga asoslangan, uy sharoitida qurilgan va keyinchalik global miqyosga yoyilib, Internet madaniyatining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Dastlab BBS dasturiy platformasida qurilgan, vaqt o‘tishi bilan Internetga shlyuzlar ochgan va ma’naviy jihatdan eskirgan bo‘lsa-da, ayrim segmentlari hanuzgacha ishqibozlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.

Global tarmoqning shakllanishi

Magnit tasma uchun EHM

Ayrim istisnolardan tashqari, dastlabki kompyuterlar bevosita terminallarga ulangan va odatda ayni bino yoki xonada joylashgan alohida foydalanuvchilar tomonidan ishlatilgan. Bunday tarmoqlar mahalliy (LAN) deb atalgan. Mahalliy tarmoq chegarasidan tashqariga chiqadigan va global (WAN) deb ataladigan tarmoqlar 1950-yillarda paydo bo‘lgan va 1960-yillarda joriy etilgan. Domenli manzillash zamonaviy ko‘rinishda 1987-yildan boshlab xalqaro standart sifatida rivojlanmoqda.

Tarmoq madaniyati kompyuter foydalanuvchilari orasida ham «oflayn» sharoitida axborot tashuvchilari — magnit tasmalar va disketalar bilan almashish orqali shakllangan (qarang: «Floppinet»).

Shaxsiy kompyuterlar paydo bo‘lib, keng tarqala boshlagach, ularning ishqibozlari hamjamiyatlari shakllana boshladi; ular o‘zaro axborot tashuvchilarni faol almashar edi. Uy kompyuterlari uchun ZX-Spectrum va Amiga, keyinchalik PC va Macintosh kompyuterlari narxi pasaygach, kompyuter o‘yinlari sanoati va bozori shakllandi; o‘yinlar haq evaziga kompakt kassetalarda va disketalarda tarqatilgan; bu esa xakerlik madaniyatining (kompyuter qaroqchiligi) rivojlanishiga olib keldi. Bunda o‘yinlar va boshqa dasturlar buzib ochilar edi, buning maqsadi ular uchun pul to‘lamaslik va ularni erkin nusxalash.

Yangi janr — «diskmag» — kompyuter samizdati bo‘lib, axborot tashuvchilarda (disklarda) tarqatish va uy sharoitida o‘qish uchun mo‘ljallangan edi. Ya’ni u amalda «oflayn» WWWning o‘rnini bosuvchi vosita bo‘lgan. Shu tariqa, tarmoqqa ulanmagan kompyuter foydalanuvchilari hamjamiyatlari alohida «kibermadaniyat»ni shakllantirdi. U FidoNet va Internetning keyingi tarqalishini qo‘llab-quvvatladi hamda ulardan ommaviy foydalanishga turtki bergan muhim omillardan biriga aylandi. Kompyuter qaroqchiligi bu jarayonda, ayniqsa G‘arb mamlakatlaridan tashqarida, katta rol o‘ynadi.

Global tarmoqning rivojlanishi

Internet-xostlar sonining butun dunyo bo‘yicha o‘zgarishi (logarifmik shkala)

Dastlab, avvalgi tarmoqlardagi kabi, keyinchalik Internetga aylanishi kerak bo‘lgan tizim, asosan, fan, hukumat va davlat idoralari ehtiyojlari uchun mo‘ljallangan edi.

Shunga qaramay, Internetdan tijoriy maqsadlarda foydalanishga qiziqish tez orada keng muhokama qilinadigan mavzuga aylandi. Tijoriy foydalanish taqiqlangan bo‘lsa-da, uning aniq ta’rifi noaniq va subyektiv edi. UUCPNet va X.25 IPSS[inglizcha] tarmoqlarida bunday cheklovlar yo‘q edi. Oxir-oqibat, bu ARPANET va NSFNET orqali ulanishlarda UUCPNetdan foydalanishni rasman taqiqlashga olib keldi. Biroq ayrim UUCP ulanishlari bu tarmoqlarga ulanishda davom etdi, chunki administratorlar ularning faoliyatiga ko‘z yumishardi.

1980-yillarda britaniyalik olim Tim Berners-Lining CERNda olib borgan tadqiqotlari Butunjahon o‘rgimchak to‘rining yaratilishiga olib keldi. Bunga gipermatnli hujjatlarni tarmoqning istalgan tugunidan foydalanish mumkin bo‘lgan axborot tizimiga birlashtirish orqali erishildi. Birinchi WWW-saytni Berners-Li 1991-yilda taqdim etdi.

Natijada 1980-yillar oxirida dastlabki internet-provayderlar shakllandi. PSINet[inglizcha], UUNET[inglizcha], Netcom[inglizcha] va Portal Software[inglizcha] kabi kompaniyalar mintaqaviy tadqiqot tarmoqlariga xizmat ko‘rsatish, shuningdek, UUCP elektron pochtasi va Usenet Newsga asoslangan tarmoqqa jamoatchilik uchun muqobil kirish imkonini taqdim etish maqsadida tashkil etildi. AQShdagi birinchi tijoriy internet-provayder The World[inglizcha] bo‘lib, u 1989-yilda tashkil etilgan.

1992-yilda AQSh Kongressi Fan va ilg‘or texnologiyalar to‘g‘risidagi qonunning 42-bo‘limini, AQSh kodeksining 1862 (g)-bandini qabul qildi; bu esa Milliy ilmiy jamg‘armaga faqat ilmiy-tadqiqot va ta’lim maqsadlarida foydalanilmaydigan kompyuter tarmoqlaridan ham ilmiy-tadqiqot va ta’lim hamjamiyatlarining foydalanishini qo‘llab-quvvatlash imkonini berdi. Bu NSFNETga tijoriy tarmoqlar bilan o‘zaro aloqani yo‘lga qo‘yish imkonini yaratdi. Natijada tarmoqdan tijoriy foydalanish uning ehtiyojlarga mosligini kamaytirishi mumkinligidan xavotirlangan ilmiy-tadqiqot va ta’lim hamjamiyatlari, shuningdek, davlat subsidiyalari ayrim tashkilotlarga adolatsiz ustunlik beradi, deb hisoblagan tarmoq xizmatlari provayderlari orasida kelishmovchiliklar yuzaga keldi.

1994-yilda Internetning magistral tarmog‘i xususiylashtirildi: tijoriy kompaniyalar Internet trafigini uzoq masofalarga uzatishni o‘z zimmasiga oldi. Bu AQSh hukumati moliyalashtirgan NSFNet tarmog‘idan voz kechish imkonini berdi. Uzoq masofali tarmoq aloqasining to‘rtta eng yirik xususiy provayderi UUNet[inglizcha], AT&T, Sprint va Level 3 bo‘ldi.

Rus tilidagi Internet

«Relkom» tarmog‘ini yaratuvchilardan biri Dmitriy Burkov o‘sha davrda Yevropa mamlakatlarida aloqa sohasidagi xususiy biznesni imkonsiz qiladigan qonunchilik mavjud bo‘lganini ta’kidlaydi. 2007-yilda u shunday degan: «Agar Yevropa to‘qson uchinchi yilda aloqani liberallashtirish va xususiylashtirish yo‘lidan bormaganida, dunyo boshqacha bo‘lardi, eng avvalo, Rossiya Interneti ham. Shunchaki, to‘qson uchinchi yilgacha aloqa davlat monopoliyasi edi... Axir, nima uchun biz EurOpen va EUnet tarmog‘i kabi nodavlat notijorat tashkiloti sifatida faoliyat yuritganmiz? Chunki o‘sha paytda aloqa sohasida boshqacha faoliyat yuritish qonun bilan taqiqlangan edi. Aloqa sohasida xususiy tadbirkorlikning bo‘lishi mumkin emasdi. Biz SUUGni ham tashkil etdik va EurOpen a’zosi bo‘ldik. Buning sababi bunday tashkiliy tuzilmaga alohida ehtiyoj bo‘lgani emas, balki, eng avvalo, biz bilan hamkorlik qilayotgan yevropaliklarni xavf ostiga qo‘ymaslik edi».

Pochta konverti, marka va pochta shtempeli 1993-yilga oid, Daniya—Rossiya optik liniyasini yotqizishga bag‘ishlangan

Yangi tashkil topgan Rossiya Federatsiyasida davlat boshqaruvi tizimi tanazzulga yuz tutgan bir paytda, 1990-yillarda umumittifoq miqyosidagi infratuzilma elementlari negizida tijoriy, shunday deb ataladigan «tabiiy monopoliyalar» shakllana boshladi. Biroq ular davlat bilan aloqasini uzmagan edi. Ulardan biri «Rostelekom» bo‘lib, sovet telefon tarmoqlarini nazoratga oldi va ularning ustidan yangi raqamli liniyalarni yotqiza boshladi. Natijada u jahon miqyosidagi yirik magistral provayderga aylandi. Jarayon 1993-yilda Peterburgdan Kingisepp orqali Boltiq dengizi tubi bo‘ylab yotqizilgan suvosti optik kabeli «Daniya—Rossiya № 1» deb nomlangan liniyani yotqizish bilan boshlandi. Uning o‘tkazish qobiliyati 560 Mbit/s edi. Yana bir monopoliya — RJD o‘zining ulkan infratuzilma tarmog‘i negizida magistral internet-provayderini yaratdi: «TransTelekom».

Alohida hodisa sifatida rus tilidagi Internet deb ataladigan Runet va telekommunikatsiyalar rivoji tufayli yuzaga kelgan boshqa mahalliy kibermadaniyatlar shakllana boshladi. Runetni o‘rganuvchi tadqiqotchilar rus tilidagi Internetning rivojlanishi boshqa tillardagi internet madaniyatlaridan farqli o‘ziga xos yo‘lni bosib o‘tganini ta’kidlaydilar. Bunga, avvalo, SSSR hududining juda katta ekani ta’sir ko‘rsatdi; shu sababli raqamli aloqa tarmoqlarining rivojlanishi, masalan, hududi nisbatan kichik Yevropadagi shunday tarmoqlar rivojidan farq qildi. Sovet ilm-fanidagi o‘ziga xos ijtimoiy muhit ham katta ta’sir ko‘rsatdi: u raqamli tarmoq g‘oyalarining tarqalishiga zamin yaratdi. G‘arb mamlakatlarida dastlabki Internet odamlarni tijoriy imkoniyatlari bilan qiziqtirgan bo‘lsa, SSSRning sobiq aholisi esa FIDOdan boshlab, avvalo, adabiyot va publitsistikaga qiziqish bildirgan. Tadqiqotchilar buni Runetning «adabiyot markazliligi» deb ataydilar.

Runet «kashshofi» haqidagi kitobda Anton Nosik to‘g‘risidagi «Yaratuvchi» asarining muallifi yozuvchi M. Ya. Vizel Runetning «mazmuniy paydo bo‘lish lahzasi»ni «Rambler» qidiruv tizimi ishga tushirilgan sana — 8-oktabr 1996-yil, deb belgilaydi. Muallifning so‘zlariga ko‘ra, «aynan qidiruv tizimi texnik „axborot-kommunikatsiya tarmog‘i — «Internet»“ni tirik sivilizatsion hodisaga aylantiradi». «Rambler»dan oldin paydo bo‘lgan G‘arb qidiruv tizimlari kirill yozuvini tushunmas edi. «To‘liq mahalliy qidiruv tizimining paydo bo‘lishini rus tilidagi ilk rok-guruhning paydo bo‘lishi bilan qiyoslash mumkin. Yoki, ehtimol, Pyotr I tomonidan Rossiyaning birinchi ko‘p palubali kemasi suvga tushirilgani bilan», deb yozadi Vizel. Biroq bu yagona shunday «mazmuniy lahza» emas: masalan, bundan ancha oldin, shunga o‘xshash muhim voqea sifatida «Relkom»da 1-may 1991-yilga kelib ichki trafik hajmining tashqi trafik hajmidan oshib ketishi qayd etilgan. Buni SSSR davridayoq «Runetning o‘zini o‘zi ta’minlay olishi» namoyoni sifatida talqin qilish mumkin. 1996-yilda Runet «kashshofi» Leonid Delitsin onlayn reklama bozorini o‘rganib, ingliz tilidagi Internetdagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan veb-saytlar jinsiy mazmunga yo‘naltirilganini aniqladi. Delitsinning hamkori Yevgeniy Gorniy 2006-yilda ingliz tilidagi Goldsmitz kollejida «Rus Internetining ijodiy tarixi» mavzusida dissertatsiya himoya qildi. Undagi alohida bob «Anekdot.ru» saytiga bag‘ishlangan. U Runetning ilk kundalik yangilanadigan sayti bo‘lgan (ilk yangiliklar sayti esa NSN edi). Dissertatsiyada 1996-yilning o‘zida rus tilida so‘zlashuvchi foydalanuvchilar orasida aynan shu hazil-mutoyiba sayti eng ommabop bo‘lgani qayd etiladi. Xulosa sifatida Gorniy «latifalar — bu ruscha jinsiy hayot» degan formulani ilgari surgan.

Mobil inqilob

O‘zgarishlar jarayoni Web 2.0 deb ataladi va mobil qurilmalar sohasining rivojlanishi tufayli biroz vaqt o‘tgach sezilarli darajada tezlashdi hamda o‘zgardi. Ushbu mobil inqilob natijasida ko‘plab odamlar kompyuterlardan smartfonlar ko‘rinishida foydalana boshladilar. Ularni hamma joyda o‘zlari bilan olib yurib, aloqa qilish, suratga va videoga olish, olingan ma’lumotlarni darhol almashish, shuningdek, «yo‘l-yo‘lakay» axborot izlash uchun ishlatdilar. Smartfonlar uyda yoki ishda foydalaniladigan stol usti qurilmalari o‘rnini ijtimoiy hayotda ham egallay boshladi.

Joylashuvga asoslangan xizmatlar va joylashuv hamda sensorlardan olinadigan boshqa ma’lumotlardan foydalanadigan servislar, shuningdek, kraudsorsing (ko‘pincha, lekin har doim ham emas, joylashuv ma’lumotlariga asoslangan) keng tarqaldi: joylashuv belgisi qo‘yilgan xabarlar, joylashuvni hisobga oladigan veb-saytlar va xizmatlar paydo bo‘ldi. Mobil qurilmalar uchun mo‘ljallangan saytlar («m.website.com» ko‘rinishidagi manzillar bilan) odatiy holga aylandi va yangi qurilmalarda foydalanish uchun maxsus ishlab chiqila boshlandi. Netbuklar, ultrabuklar, keng tarqalgan 4G, Wi-Fi va energiya sarfi ancha kam bo‘lsa-da, unumdorligi yaqinda ishlab chiqarilgan statsionar kompyuterlarnikiga yaqin bo‘lgan mobil chiplar Internet rivojlanishining ushbu bosqichidagi eng muhim omillarga aylandi. Shuningdek, «mobil ilova» tushunchasi va mobil ilovalar do‘konlari paydo bo‘ldi. Tashkilotlar Internetda axborot joylashtirish uchun odatda brauzerda ko‘riladigan saytlar bilan cheklanadi; mobil platformalarda esa, odatda, sayt bilan bir xil vazifalarni bajaradigan o‘z ilovalarini yaratishga intiladilar.

Oqibatlar

1990-yillarning o‘rtalaridan boshlab Internet madaniyat, savdo va texnologiyalarga tubdan ta’sir ko‘rsatmoqda. Bunga elektron pochta orqali deyarli bir zumda muloqot qilish, tezkor xabar almashish, Internet protokoli orqali telefon aloqasi, telefon qo‘ng‘iroqlari, videoaloqa, onlayn o‘yinlar, shuningdek, Butunjahon o‘rgimchak to‘ridagi muhokama forumlari, bloglar, ijtimoiy tarmoqlar va internet-do‘konlar ham kiradi. Bu jarayonlardan 2000-yilda yuzaga kelgan haddan tashqari yuqori bozor kutilmalari birja qulashiga olib keldi, ya’ni «dotkom pufagi».

Ilmiy-tadqiqot va ta’lim hamjamiyatlari JANET[inglizcha] kabi Buyuk Britaniya tarmoqlari va AQShdagi Internet2 kabi ilg‘or tarmoqlardan foydalanish va ularni rivojlantirishda davom etmoqda. Tobora ko‘proq axborot optik tolali tarmoqlar orqali yuqori tezlikda uzatilmoqda; bu tarmoqlarning tezligi 1 Gbit/s, 10 Gbit/s va undan yuqori. Optik kabellarni chaqmoqdan himoya troslari bo‘ylab tortilgan yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalari ichiga joylashtirish, raqamli kabellarni temiryo‘llar bo‘ylab yotqizish, shuningdek, dengiz va okeanlar tubidan o‘tkazish odatiy amaliyotga aylandi. Internetning global aloqa sohasini egallashi tarixiy o‘lchovlarga ko‘ra deyarli bir zumda sodir bo‘ldi: 1993-yilda u ikki tomonlama telekommunikatsiya tarmoqlari orqali uzatiladigan axborotning 1 foizini, 51 foizini 2000-yilda va masofadan uzatiladigan axborotning 97 foizdan ortig‘ini 2007-yilda tashkil etgan edi.

2000-yillarning boshlarida ulanish texnologiyasi sifatida kommutatsiyalanuvchi dial-up usuli hali ham keng tarqalgan edi. U telefon liniyasini ovozli aloqa uchun band qilib turardi, biroq nisbatan qisqa vaqt ichida uning o‘rnini shunday deb ataladigan ajratilgan liniyalar egalladi. Avvalo, mavjud telefon simlari orqali xDSL yordamida ulanish keng tarqaldi. Shuningdek, kabel televideniyesi provayderlarining koaksial kabellari orqali ma’lumot uzatish xizmati (DOCSIS texnologiyasi ham qo‘llanilgan). Keyinchalik Internet uchun maxsus tortilgan simlar orqali abonentlarni ulash amaliyotga kirdi — Ethernet («o‘ralgan juftlik») va PON (optik kabel). Shuningdek, elektr tarmog‘i orqali ma’lumot uzatish texnologiyasi ishlab chiqildi (PowerLine) hamda Ethernet orqali elektr energiyasini uzatish (PoE).

Internet rivojlanishda davom etmoqda; bunga onlayn axborot, tarmoq savdosi, ko‘ngilochar kontent va ijtimoiy tarmoqlar hajmining tobora ortib borishi yordam bermoqda. 2020-yillar boshlariga kelib, ko‘plab ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlar Internetga bog‘lanib qoldi; elektron to‘lov tizimlari, maishiy xizmatlarga buyurtma berish va tovarlarni yetkazib berish tizimlari keng rivojlandi. Rossiyada bosqichma-bosqich masofaviy elektron ovoz berish (MEO) joriy etilmoqda.

Eng yangi tarix

2010-yillarning oxiriga kelib Internet rivoji bilan bog‘liq ko‘plab global muammolar yuzaga chiqdi. Ular jumlasiga shaxsiy hayot daxlsizligini himoya qilish, internet senzurasini, kiberterrorizmni, axborot firibgarligini va boshqa ko‘plab masalalar kiradi. Edvard Snouden quyidagi ma’lumotlarni oshkor qildi: AQSh hukumati yetakchi IT korporatsiyalarining noqonuniy ko‘magida butun dunyo bo‘ylab Internet foydalanuvchilarini yalpi kuzatib borgan. Facebook loyihasining o‘sishi va u bilan bog‘liq hodisalar AQSh Kongressida jiddiy xavotir uyg‘otdi. 2019-yil noyabr oyida Tim Berners-Li onlayn hamkorlikning asosiy ishtirokchilari — davlat organlari, onlayn biznes va foydalanuvchilar uchun o‘yin qoidalarini qayta ko‘rib chiqishni taklif qildi. Shu maqsadda u Contract for the Web («Internet uchun shartnoma») hujjatini yaratib, uni ochiq imzolash uchun taqdim etdi. Hujjatni darhol Gana, Fransiya va Germaniya hukumatlari imzoladi.

Rossiyada «suveren Internet» konsepsiyasi ishlab chiqildi va joriy etildi. U «Rossiya segmenti»ning «tashqi» uzilish yuz bergan taqdirda ishlashini ta’minlash choralarini (bu holat ekspertlar tomonidan bahsli deb hisoblanadi), shuningdek, kiruvchi trafikni avtomatik filtrlash va senzura qilishni nazarda tutadi. 2010-yillar boshidan boshlab Rossiya hukumati Microsoft Windowsdan foydalanishdan faol voz kechmoqda. Shu sababli dastlab RF Mudofaa vazirligida, keyin esa boshqa davlat muassasalarida, jumladan, davlat korporatsiyalari «Rosatom», «Gazprom» va «RJD»da RF qonunchiligi talablariga moslashtirilgan Linux asosidagi muqobil operatsion tizimlarga o‘tish boshlandi: Astra Linux, Rosa Linux, RED OS va boshqalar.

2022-yil aprel oyida AQSh, Yevropa Ittifoqi va yana 32 ta davlat «Internet kelajagi deklaratsiyasi»ni e’lon qildi.

1-aprel 2022-yil holatiga ko‘ra, W3Techs kompaniyasi tadqiqotlariga binoan, dunyodagi eng ommabop internet-saytlarning rus tilidan foydalanadiganlari 6,0 foizni tashkil etgan; tadqiqot 10 million eng ommabop saytni qamrab olgan. Boshqa tadqiqotlarga ko‘ra, 2013-yilda rus tili Internetda ingliz tilidan keyin ikkinchi eng ommabop tilga aylandi: ingliz tili (~55 foiz) ulushga ega bo‘lgan; rus tilining ulushi esa taxminan 6 foizni tashkil etgan va u nemis (~5,9 %), fransuz (~5 %), xitoy (~5 foiz) va yapon (~5 foiz) tillaridan biroz oldinda bo‘ldi.

Adabiyotlar

  • E. Tanenbaum Tarmoqlar misollari // Kompyuter tarmoqlari. — 4-nashr — Sankt-Peterburg: Piter, 2003. — B. 74—82. — 992 bet: rasmlar — (Kompyuter fanining klassik asarlari). — 4000 nusxa — ISBN 5-318-00492-X. — [Arxivlangan: 15 may 2025 yil.]
  • D. Devis, D. Barber. Hisoblash mashinalari uchun aloqa tarmoqlari. — M.: Mir, 1976. — B. 351—367. — 680 bet: rasmlar.

Havolalar