Ijtimoiy muhandislik (kiberxavfsizlik)

Ijtimoiy muhandislik — axborot xavfsizligi sohasida odamlarni muayyan harakatlarni bajarishga yoki maxfiy axborotni oshkor qilishga undash maqsadida ularga psixologik taʼsir ko‘rsatishdir. U odatiy «firibgarlik»dan shu bilan farqlanadiki, ko‘pincha murakkabroq firibgarlik sxemasining ko‘plab bosqichlaridan biri bo‘ladi. Uni boshqa odamni kimningdir manfaatiga xizmat qiladigan harakatni bajarishga undash deb ham taʼriflash mumkin.

Uni ijtimoiy fanlardagi ijtimoiy muhandislik tushunchasidan farqlash lozim, chunki bu tushuncha axborot xavfsizligi bilan bog‘liq emas.

Usullar

Muayyan usulni tanlash faqat taʼsir ko‘rsatiladigan shaxs haqida oldindan maʼlum bo‘lgan bilimlarga emas, balki u bilan ayni vaziyatda bevosita muloqot qilish tajribasiga ham bog‘liq. Chunki ijtimoiy muhandis ko‘pincha kelajakda boshqa takrorlanmasligi mumkin bo‘lgan sharoit va vaziyatlarda ish ko‘radi (A. V. Veselovga ko‘ra).

Fishing

Pochta xizmati nomidan yuborilgan va «hisobni qayta faollashtirish»ni so‘raydigan fishing xatiga misol

Fishing (inglizcha phishing, fishing — baliq ovlash, ilintirib olish so‘zidan) — internet firibgarligi turi, uning maqsadi foydalanuvchilarning maxfiy maʼlumotlari — loginlari va parollariga kirish huquqini qo‘lga kiritishdir. Bugungi kunda bu ijtimoiy muhandislikning eng keng tarqalgan sxemasi: 43 % i ijtimoiy muhandislikdan foydalanib amalga oshirilgan (ularning 79% i elektron pochta, SMS xabarlar, ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlar orqali sodir etilgan). Shaxsiy maʼlumotlarning biror yirik sizib chiqishi oldidan fishing xabarlarining ommaviy tarqatilishi deyarli doimo kuzatiladi. Fishing hujumining yaqqol misoli — jabrlanuvchiga elektron pochta orqali bank yoki to‘lov tizimining rasmiy xatiga o‘xshatib yuborilgan, maʼlum axborotni tekshirish yoki muayyan harakatlarni bajarishni talab qiladigan xabardir. Buning uchun maʼlumotlar yo‘qolgani, tizimda nosozlik yuz bergani va boshqa turli sabablar ko‘rsatilishi mumkin. Bunday xatlarda odatda rasmiy saytga juda o‘xshash soxta veb-sahifaga havola bo‘ladi; undagi shaklga maxfiy maʼlumotlarni kiritish talab qilinadi.

Keng tarqalgan fishing sxemalari

Soxta havolalar

Bunda foydalanuvchiga saytga kirish uchun jozibali sabab ko‘rsatilgan xat yuboriladi. Xatda kutilgan sayt manziliga faqat o‘xshab ketadigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri havola bo‘ladi, masalan, www.discnrd.com. Tashqi ko‘rinishidan bu Discord manziliga o‘xshaydi va «o» harfi «n» bilan almashtirilganini ko‘pchilik sezmaydi. Natijada jabrlanuvchi havolaga kirganida kutilgan saytga deyarli aynan o‘xshash sahifani ko‘radi. U kredit kartasi maʼlumotlarini kiritsa, ular darhol firibgarga yetkaziladi.

Global miqyosdagi mashhur fishing xabarlaridan biri 2003-yilda sodir bo‘lgan firibgarlikdir. Unda minglab eBay foydalanuvchilari hisoblari bloklangani va blokdan chiqarish uchun kredit karta maʼlumotlarini yangilash zarurligi aytilgan elektron xatlarni olgan. Xatlarning barchasida rasmiy sahifaga juda o‘xshash soxta veb-sahifaga havola bo‘lgan. Biroq mutaxassislar hisob-kitobiga ko‘ra, bu firibgarlikdan ko‘rilgan zarar bir million dollardan kamroq (bir necha yuz ming dollar) bo‘lgan.

Mashhur korporatsiyalar brendlaridan foydalanib firibgarlik qilish

Bunday fishing sxemalarida yirik yoki taniqli kompaniyalar nomi keltirilgan soxta elektron xatlar yoxud veb-saytlardan foydalaniladi. Xabarlarda kompaniya o‘tkazgan tanlovda g‘olib bo‘lgani bilan tabriklash yoki hisob maʼlumotlari yoxud parolni zudlik bilan o‘zgartirish zarurligi aytilishi mumkin. Texnik yordam xizmati nomidan amalga oshiriladigan shunga o‘xshash firibgarliklar telefon orqali ham sodir etiladi.

Soxta lotereyalar

Foydalanuvchi taniqli kompaniya o‘tkazgan lotereyada yutganini bildiruvchi xabar olishi mumkin. Bunday xabarlar tashqi ko‘rinishidan go‘yoki korporatsiyaning yuqori lavozimli xodimlaridan biri nomidan yuborilgandek tuyuladi.

Soxta antiviruslar va xavfsizlik dasturlari

Bunday firibgarona dasturiy taʼminot, «scareware» nomi bilan ham maʼlum bo‘lib, tashqi ko‘rinishidan antivirusga o‘xshaydi, aslida esa mutlaqo boshqacha vazifani bajaradi. Bunday dasturlar turli tahdidlar haqida yolg‘on ogohlantirishlar chiqaradi va foydalanuvchini firibgarona bitimlarga jalb qilishga urinadi. Ular elektron xatlarda, internet reklamalarida, ijtimoiy tarmoqlarda, qidiruv tizimlari natijalarida va hatto tizim xabarlariga taqlid qiladigan kompyuterning qalqib chiquvchi oynalarida uchrashi mumkin.

IVR yoki telefon fishingi
IVR tizimlarining ishlash prinsipi

Telefon fishingi — vishing (inglizcha vishing — voice fishing) fishingga o‘xshashligi sababli shunday atalgan. Bu usulda banklar va boshqa IVR tizimlarining «rasmiy qo‘ng‘iroqlari»ni taqlid qilish uchun oldindan yozib olingan ovozli xabarlar tizimidan foydalaniladi. Odatda jabrlanuvchidan (ko‘pincha fishing elektron xati orqali) bankka qo‘ng‘iroq qilib, muayyan maʼlumotni tasdiqlash yoki yangilash so‘raladi. Tizim foydalanuvchining shaxsini PIN-kod yoki parol kiritish orqali tasdiqlashni talab qiladi. Shu sababli asosiy iborani oldindan yozib olib, kerakli maʼlumotlarning barchasini bilib olish mumkin. Masalan, istalgan odam «Parolni o‘zgartirish uchun birni bosing. Operator bilan bog‘lanish uchun ikkini bosing» kabi odatiy ko‘rsatmani yozib olib, kerakli paytda qo‘lda ijro etishi mumkin. Bu esa ayni damda oldindan yozilgan ovozli xabarlar tizimi ishlayotgandek taassurot uyg‘otadi.

Preteksting

Preteksting (inglizcha pretexting) — hujum usuli bo‘lib, unda firibgar o‘zini boshqa odam deb tanishtiradi va oldindan tayyorlangan ssenariy asosida maxfiy maʼlumotlarni qo‘lga kiritadi. Jabrlanuvchida shubha uyg‘otmaslik uchun hujumchi uning tug‘ilgan kuni, soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami, pasport raqami yoki hisobining oxirgi raqamlari kabi maʼlumotlarni avvaldan tayyorlaydi. Odatda bu hujum telefon yoki elektron pochta orqali amalga oshiriladi.

Kvid pro kvo

Kvid pro kvo ( lotincha Quid pro quo — «buning evaziga shuni») iborasi ingliz tilida odatda «xizmatga yarasha xizmat» maʼnosida ishlatiladi. Bu turdagi hujumda firibgar kompaniya xodimiga korporativ telefon orqali ( aktyorlik mahoratidan foydalanib) yoki elektron pochta orqali murojaat qiladi. Ko‘pincha u o‘zini texnik yordam xizmati xodimi deb tanishtirib, ishchining ish joyida texnik muammo yuzaga kelganini aytadi va uni bartaraf etishga yordam taklif qiladi. Texnik muammoni «hal qilish» davomida firibgar nishondagi odamni hujumchiga buyruqlarni ishga tushirish yoki jabrlanuvchining kompyuteriga turli dasturlarni o‘rnatish imkonini beradigan harakatlarni bajarishga majbur qiladi.

Aynan 2003-yilda InfoSecurity Europe 2003 konferensiyasi doirasida o‘tkazilgan tadqiqot ofis xodimlarining 90% i qandaydir xizmat yoki mukofot evaziga parollari kabi maxfiy maʼlumotlarni oshkor qilishga tayyor ekanini ko‘rsatdi.

«Yo‘ldagi olma»

Bu hujum usuli Troyan oti usulining moslashtirilgan turi bo‘lib, unda jismoniy axborot tashuvchilardan foydalaniladi. Firibgar zararli dastur yuqtirilgan axborot tashuvchilarni ularni oson topish mumkin bo‘lgan jamoat joylariga, masalan, hojatxonalarga, avtoturargohlarga, oshxonaga yoki nishondagi xodimning ish stoliga tashlab ketadi. Tashuvchilar hujum qilinayotgan kompaniyaning rasmiy hujjatlari sifatida bezatiladi yoki qiziqish uyg‘otadigan yozuv bilan taʼminlanadi. Masalan, firibgar CD diskni kompaniya logotipi va rasmiy saytiga havola bilan bezab, ustiga «Rahbariyatning ish haqi» deb yozishi mumkin. Disk lift polida yoki foyeda qoldirilishi mumkin. Xodim qiziqishini qondirish uchun diskni olib, kompyuteriga joylashtirishi mumkin.

Ochiq manbalardan maʼlumot to‘plash

Ijtimoiy muhandislik usullaridan foydalanish uchun faqat psixologiyani bilish emas, balki odam haqida kerakli maʼlumotlarni to‘plashni ham uddalash zarur. Bunday maʼlumotlarni olishning nisbatan yangi usuli — ularni ochiq manbalardan, asosan, ijtimoiy tarmoqlardan to‘plashdir. Masalan, LiveJournal, «Odnoklassniki», «VKontakte» kabi saytlar odamlari yashirishga ham urinmaydigan juda ko‘p maʼlumotni saqlaydi. Odatda foydalanuvchilar xavfsizlikka yetarli eʼtibor bermaydi va firibgarlar foydalanishi mumkin bo‘lgan maʼlumotlarni ochiq qoldiradi. («VKontakte»da, masalan, manzil, telefon raqami, tug‘ilgan sana, fotosuratlar, do‘stlar va hokazo.)

Yevgeniy Kasperskiyning o‘g‘li o‘g‘irlab ketilgani bunga yorqin misoldir. Tergov davomida jinoyatchilar o‘smirning kun tartibi va yurish yo‘nalishlarini uning ijtimoiy tarmoqdagi sahifasiga joylagan yozuvlaridan bilib olgani aniqlangan.

Ijtimoiy tarmoqdagi sahifasidagi maʼlumotlarga kirishni cheklagan taqdirda ham foydalanuvchi ularning hech qachon firibgarlar qo‘liga tushmasligiga to‘liq ishonolmaydi. Masalan, braziliyalik kompyuter xavfsizligi tadqiqotchisi ijtimoiy muhandislik usullari yordamida istalgan Facebook foydalanuvchisiga 24 soat ichida do‘st bo‘lish mumkinligini ko‘rsatgan. Tajribada tadqiqotchi Nelson Novayes Neto nishonni tanlab, uning yaqin doirasidagi bir odam — rahbarining soxta akkauntini yaratgan. Dastlab Neto jabrlanuvchi rahbarining do‘stlari bilan do‘st bo‘lgan kishilarga, keyin esa bevosita rahbarning do‘stlariga do‘stlik so‘rovlari yuborgan. 7,5 soatdan keyin tadqiqotchi jabrlanuvchining o‘zidan do‘stlik tasdig‘ini olgan. Shu tariqa u foydalanuvchi faqat do‘stlari bilan bo‘lishadigan shaxsiy maʼlumotlarga kirish imkonini qo‘lga kiritgan.

Yelka ortidan kuzatish

Yelka ortidan kuzatish (inglizcha shoulder surfing) jabrlanuvchining yelkasi ortidan qarab, uning shaxsiy maʼlumotlarini kuzatishni anglatadi. Bunday hujum kafe, savdo markazi, aeroport, vokzal va jamoat transporti kabi jamoat joylarida ko‘p uchraydi.

IT mutaxassislari orasida o‘tkazilgan va oq kitobda eʼlon qilingan xavfsizlik so‘rovi shuni ko‘rsatdiki:

  • so‘ralganlarning 85% i bilishi kerak bo‘lmagan maxfiy maʼlumotlarni ko‘rganini tan olgan;
  • 82% i o‘z ekranida ko‘rsatilayotgan maʼlumotlarni begonalar ko‘rishi mumkinligini tan olgan;
  • 82% i tashkilotidagi xodimlar ekranini begonalardan himoya qilishiga unchalik ishonmasligini bildirgan.

Teskari ijtimoiy muhandislik

«teskari ijtimoiy muhandislik» deyilganda jabrlanuvchining o‘zi firibgarga u izlayotgan maʼlumotni taqdim etishi tushuniladi. Bu bemaʼnidek tuyulishi mumkin, ammo texnika yoki ijtimoiy sohada obro‘-eʼtiborga ega kishilar ko‘pincha foydalanuvchilarning identifikatorlari, parollari va boshqa muhim shaxsiy maʼlumotlarini shunchaki odamlar ularning halolligiga shubha qilmagani uchun oladi. Masalan, texnik yordam xizmati xodimlari hech qachon foydalanuvchilardan identifikator yoki parol so‘ramaydi: muammoni hal qilish uchun bu maʼlumotlar ularga kerak emas. Shunga qaramay, ko‘p foydalanuvchilar muammoni tezroq hal etish uchun maxfiy maʼlumotlarini ixtiyoriy ravishda aytib yuboradi. Demak, firibgar bu maʼlumotlarni hatto so‘rashiga ham hojat qolmaydi.[manba 2808 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Teskari ijtimoiy muhandislikka quyidagi oddiy ssenariy misol bo‘la oladi. Jabrlanuvchi bilan birga ishlaydigan firibgar uning kompyuterida fayl nomini o‘zgartiradi yoki uni boshqa papkaga ko‘chiradi. Jabrlanuvchi fayl yo‘qolganini payqaganda firibgar hammasini tuzatib bera olishini aytadi. Ishni tezroq tugatish yoki maʼlumot yo‘qotgani uchun jazolanishdan qochish maqsadida jabrlanuvchi taklifga rozi bo‘ladi. Firibgar muammoni hal qilish uchun jabrlanuvchining hisob maʼlumotlari bilan tizimga kirish kerakligini aytadi. Endi jabrlanuvchining o‘zi undan o‘z nomidan tizimga kirib, faylni tiklashga urinishni so‘raydi. Firibgar istamaygina rozi bo‘lgandek ko‘rinadi va faylni tiklar ekan, jabrlanuvchining identifikatori va parolini ham o‘g‘irlaydi. Hujumni muvaffaqiyatli bajargach, u hatto o‘z obro‘sini oshiradi va ehtimol, keyinchalik boshqa hamkasblari ham undan yordam so‘raydi. Bunday yondashuv odatiy texnik yordam ko‘rsatish tartiblariga zid kelmagani sababli firibgarni qo‘lga tushirishni qiyinlashtiradi.

Mashhur ijtimoiy muhandislar

Kevin Mitnik

Tarixdagi eng mashhur ijtimoiy muhandislardan biri Kevin Mitnikdir. Butun dunyoga mashhur kompyuter xakeri va xavfsizlik maslahatchisi bo‘lgan Mitnik kompyuter xavfsizligi, asosan, ijtimoiy muhandislik hamda odamlarga psixologik taʼsir ko‘rsatish usullariga bag‘ishlangan ko‘plab kitoblar muallifi hamdir. 2001-yilda uning «Aldash sanʼati» (inglizcha «The Art of Deception») kitobi nashr etilgan. Unda ijtimoiy muhandislik qo‘llangan haqiqiy voqealar hikoya qilinadi. Kevin Mitnikning taʼkidlashicha, xavfsizlik tizimini buzishga urinishdan ko‘ra parolni aldov yo‘li bilan qo‘lga kiritish ancha oson.

Badir aka-ukalari

Mushid va Shadi Badir aka-ukalari tug‘ma ko‘zi ojiz bo‘lishiga qaramay, bir necha yirik firibgarlik sxemalarini Isroilda 1990-yillarda ijtimoiy muhandislik va ovozga taqlid qilish yordamida amalga oshirishgan. Teleintervyuda ular shunday degan: «Faqat telefon, elektr energiyasi va noutbukdan foydalanmaydigan kishigina tarmoq hujumlaridan to‘liq himoyalangan». Aka-ukalar telefon liniyasidagi xizmat signallarini eshitishga muvaffaq bo‘lgani uchun ilgari qamoqda ham bo‘lishgan. Ular telefon liniyasida stansiyalararo signalizatsiyaga taqlid qilib, boshqalar hisobidan uzoq vaqt chet elga qo‘ng‘iroq qilishgan..

Arxangel

«Phrack» jurnalining muqovasi

Mashhur kompyuter xakeri va ingliz tilidagi taniqli «Phrack Magazine» internet-jurnalining xavfsizlik bo‘yicha maslahatchisi Arxangel bir necha yuz jabrlanuvchini aldab, qisqa vaqt ichida turli tizimlarga tegishli juda ko‘p parollarni qo‘lga kiritish orqali ijtimoiy muhandislik usullarining imkoniyatlarini namoyish etgan.

Boshqalar

Unchalik mashhur bo‘lmagan ijtimoiy muhandislar qatoriga Frenk Abigneyl, Devid Bannon, Piter Foster va Stiven Jey Rassell.

Ijtimoiy muhandislikdan himoyalanish usullari

Ijtimoiy muhandislik usullarini qo‘llaydigan firibgarlar hujumlarida ko‘pincha foydalanuvchilar va tashkilot xodimlarining ishonuvchanligi, erinchoqligi, xushmuomalaligi va hatto g‘ayratidan foydalanadi. Bunday hujumlardan himoyalanish oson emas, chunki jabrlanuvchilar o‘zlari aldanganini sezmasligi mumkin. Ijtimoiy muhandislikdan foydalanuvchi hujumchilarning maqsadi umuman olganda boshqa firibgarlarnikiga o‘xshaydi: ular pul, axborot yoki nishondagi kompaniyaning IT resurslarini qo‘lga kiritmoqchi bo‘ladi. Bunday hujumlardan himoyalanish uchun ularning turlarini o‘rganish, firibgarga nima kerakligini tushunish va tashkilotga yetkazilishi mumkin bo‘lgan zararni baholash zarur. Bu maʼlumotlarga tayangan holda xavfsizlik siyosatiga tegishli himoya choralarini kiritish mumkin.

Ijtimoiy muhandislik hujumini qanday aniqlash mumkin?

Quyida ijtimoiy muhandislar qo‘llaydigan usullar keltirilgan:

  • o‘zini yordam so‘rayotgan hamkasb-do‘st yoki yangi xodim sifatida tanishtirish;
  • o‘zini yetkazib beruvchi, hamkor kompaniya xodimi yoki huquqni muhofaza qiluvchi organ vakili sifatida tanishtirish;
  • o‘zini rahbarlardan biri sifatida ko‘rsatish;
  • o‘zini operatsion tizim yetkazib beruvchisi yoki ishlab chiqaruvchisi sifatida tanishtirib, o‘rnatish uchun yangilanish yoki tuzatish paketini taklif qilib qo‘ng‘iroq qilish;
  • muammo yuzaga kelganda yordam taklif qilish, keyin esa jabrlanuvchini yordam so‘rashga majbur qiladigan muammoni ataylab yuzaga keltirish;
  • ishonch uyg‘otish uchun tashkilot ichida ishlatiladigan jargon va atamalardan foydalanish;
  • xatga ilova qilib virus yoki Troyan otini yuborish;
  • qayta shaxsni tasdiqlash yoki parolni kiritishni so‘raydigan soxta qalqib chiquvchi oynadan (pop-up) foydalanish;
  • saytda foydalanuvchi nomi va parol bilan ro‘yxatdan o‘tish evaziga sovrin taklif qilish;
  • jabrlanuvchi o‘z kompyuteri yoki dasturida bosgan klavishlarni yozib borish (keylogging);
  • jabrlanuvchining stoliga zararli dastur o‘rnatilgan turli axborot tashuvchilarni (fleshka, disk va hokazo) tashlab ketish;
  • kompaniya ichida yetkazib berish uchun uning pochta bo‘limiga hujjat yoki papka qoldirish;
  • faksdagi yozuvni xabar kompaniyaning o‘zidan kelgandek ko‘rsatadigan qilib o‘zgartirish;
  • kotibdan faksni qabul qilib, keyin qayta yuborishni so‘rash;
  • hujjatni mahalliy manzilga (yaʼni tashkilot hududidagi joyga) yuborishni so‘rash;
  • qayta qo‘ng‘iroq qilgan xodimlar hujumchini aynan shu kompaniyaning ishchisi deb o‘ylashi uchun ovozli pochtani moslashtirish.

Tahdidlarning tasnifi

Telefon bilan bog‘liq tahdidlar

Telefon hanuzgacha tashkilot ichida va tashkilotlar o‘rtasida eng ommabop aloqa vositalaridan biri hisoblanadi. Shuning uchun u ijtimoiy muhandislar uchun ham samarali vosita bo‘lib qolmoqda. Telefon orqali suhbatda suhbatdoshning shaxsini aniqlash uchun yuzini ko‘rishning imkoni yo‘q. Bu firibgarlarga o‘zini xodim, rahbar yoki maxfiy yoxud ahamiyatsizdek tuyuladigan maʼlumotni ishonib topshirish mumkin bo‘lgan boshqa shaxs deb ko‘rsatish imkonini beradi. Hujumchi ko‘pincha suhbatni shunday tashkil qiladiki, jabrlanuvchida yordam berishdan boshqa deyarli chora qolmaydi, ayniqsa so‘rov arzimasdek tuyulsa.

Mobil telefon foydalanuvchilarining pulini o‘g‘irlashga qaratilgan boshqa firibgarlik usullari ham keng tarqalgan. Bular lotereya yoki tanlovdagi yutuq haqidagi qo‘ng‘iroq va SMS xabarlar, adashib o‘tkazilgan pulni qaytarib berish iltimoslari, yoxud jabrlanuvchining yaqin qarindoshlari boshiga kulfat tushgani va zudlik bilan maʼlum miqdordagi pulni o‘tkazish kerakligi haqidagi xabarlar bo‘lishi mumkin.

Xavfsizlikni taʼminlash bunday xabarlarning barchasiga tanqidiy yondashishni va quyidagi qoidalarga rioya qilishni talab qiladi:

  • Qo‘ng‘iroq qiluvchining shaxsini tekshirish;
  • Qo‘ng‘iroq qiluvchi raqamni aniqlash xizmatidan foydalanish;
  • SMS xabarlardagi nomaʼlum havolalarga eʼtibor bermaslik.

Elektron pochta bilan bog‘liq tahdidlar

Ko‘plab xodimlar har kuni korporativ va shaxsiy elektron pochtasi orqali o‘nlab, hatto yuzlab xat oladi. Tabiiyki, xatlar shunchalik ko‘p bo‘lsa, har biriga yetarli eʼtibor berishning iloji yo‘q. Bu hujumlarni amalga oshirishni ancha osonlashtiradi. Elektron pochta foydalanuvchilarining aksariyati xabarlarni qayta ishlashga oddiy ish sifatida qaraydi va uni qog‘ozlarni bir papkadan boshqasiga ko‘chirishning elektron shakli deb qabul qiladi. Firibgar elektron pochta orqali oddiy so‘rov yuborganida jabrlanuvchi ko‘pincha nima qilayotganini o‘ylamasdan uning iltimosini bajaradi. Elektron xatlarda xodimlarni korporativ muhit xavfsizligini buzishga undaydigan giperhavolalar bo‘lishi mumkin. Bunday havolalar har doim ham ko‘rsatilgan sahifalarga olib bormaydi.

Xavfsizlik choralarining aksariyati ruxsatsiz foydalanuvchilarning korporativ resurslarga kirishiga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan. Agar foydalanuvchi firibgar yuborgan giperhavolani bosib, korporativ tarmoqqa Troyan dasturi yoki virusni yuklab olsa, ko‘plab himoya vositalarini chetlab o‘tish osonlashadi. Giperhavola maʼlumot so‘raydigan yoki yordam taklif etadigan qalqib chiquvchi ilovalar joylashgan saytga ham olib borishi mumkin. Boshqa firibgarlik turlaridagi kabi, hujumlardan eng samarali himoyalanish yo‘li — kutilmaganda kelgan barcha elektron xatlarga tanqidiy qarashdir. Bu yondashuv tashkilotda keng qo‘llanishi uchun xavfsizlik siyosatiga xodimlarni fishing hujumlari belgilari va zararli harakatlarning boshqa alomatlarini aniqlashga o‘rgatishni kiritish kerak. Bu inson omili tufayli yuzaga keladigan xatolar xavfini kamaytiradi. Korporativ elektron pochtani firibgarlardan himoya qiladigan bir qator vositalar ham mavjud.

Tezkor xabar almashish xizmatlari bilan bog‘liq tahdidlar

Tezkor xabar almashish — maʼlumot uzatishning nisbatan yangi usuli, ammo u korporativ foydalanuvchilar orasida allaqachon keng tarqalgan. Tezligi va foydalanish qulayligi tufayli bu aloqa vositasi turli hujumlar uchun katta imkoniyat yaratadi: foydalanuvchilar uni telefon aloqasidek qabul qilib, dasturiy tahdidlar bilan bog‘lamaydi. Tezkor xabar almashish xizmatlariga asoslangan hujumlarning ikki asosiy turi mavjud: xabar matnida zararli dasturga havola berish va dasturning o‘zini yuborish. Albatta, tezkor xabar almashish axborot so‘rash usullaridan biri hamdir. Bunday xizmatlarning o‘ziga xos jihati — muloqotning norasmiyligidir. Istalgan ism bilan ro‘yxatdan o‘tish imkoniyati bilan birgalikda bu holat firibgarga o‘zini boshqa odam deb ko‘rsatishni ancha osonlashtiradi va hujumning muvaffaqiyatli bo‘lish ehtimolini oshiradi. Agar kompaniya xarajatlarni kamaytirish imkoniyatlari va tezkor xabar almashishning boshqa afzalliklaridan foydalanmoqchi bo‘lsa, korporativ xavfsizlik siyosatida tegishli tahdidlardan himoyalanish mexanizmlarini belgilashi lozim. Korporativ muhitda tezkor xabar almashishni ishonchli nazorat qilish uchun bir nechta talabni bajarish zarur.[ishonchli bo‘lmagan manba].

  • Tezkor xabar almashish uchun yagona platformani tanlash.
  • Tezkor xabar almashish xizmati joriy etilganda qo‘llanadigan himoya parametrlarini belgilash.
  • Yangi kontaktlar o‘rnatish qoidalarini belgilash.
  • Parol tanlash standartlarini belgilash.
  • Tezkor xabar almashish xizmatidan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.

Asosiy himoya usullari

Ijtimoiy muhandislik mutaxassislari tashkilotlar uchun quyidagi asosiy himoya choralarini ajratib ko‘rsatadi:

  • muhim maʼlumotlarning qo‘lga kiritilishiga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan, bir qarashda zararsiz tuyuladigan maʼlumot turlarini ham hisobga oluvchi puxta maʼlumotlarni tasniflash siyosatini ishlab chiqish;
  • mijozlar haqidagi maʼlumotlarni shifrlash yoki ularga kirishni boshqarish orqali himoyalash;
  • xodimlarni ijtimoiy muhandisni tanib olishga, shaxsan tanimaydigan odamlar bilan muloqotda ehtiyotkor bo‘lishga o‘rgatish;
  • xodimlarning parollarni bir-biriga berishi yoki umumiy paroldan foydalanishini taqiqlash;
  • maxfiy maʼlumotlar saqlanadigan bo‘limdan shaxsan tanish bo‘lmagan yoki shaxsi biror usulda tasdiqlanmagan kishilarga axborot berishni taqiqlash;
  • maxfiy maʼlumotlarga kirishni so‘raydigan barcha shaxslar uchun maxsus shaxsni tasdiqlash tartiblarini qo‘llash.

Ko‘p bosqichli xavfsizlikni taʼminlash modeli

Yirik kompaniyalar va ularning xodimlarini ijtimoiy muhandislik usullaridan foydalanuvchi firibgarlardan himoya qilish uchun ko‘pincha kompleks, ko‘p bosqichli xavfsizlik tizimlari qo‘llanadi. Quyida bunday tizimlarning ayrim xususiyatlari va vazifalari keltirilgan.

  • Jismoniy xavfsizlik. Kompaniya binolari va korporativ resurslarga kirishni cheklovchi to‘siqlar. Kompaniya hududidan tashqarida joylashgan axlat konteynerlari kabi resurslar jismonan himoyalanmagan bo‘lishi mumkinligini unutmaslik kerak.
  • Maʼlumotlar. Ishga oid axborot: hisoblar, elektron yozishmalar va hokazo. Tahdidlarni tahlil qilish va maʼlumotlarni himoyalash choralarini rejalashtirishda qog‘oz hamda elektron axborot tashuvchilardan foydalanish qoidalarini belgilash lozim.
  • Ilovalar. Foydalanuvchilar ishga tushiradigan dasturlar. Muhitni himoyalash uchun firibgarlar elektron pochta dasturlari, tezkor xabar almashish xizmatlari va boshqa ilovalardan o‘z maqsadida qanday foydalanishi mumkinligini hisobga olish kerak.
  • Kompyuterlar. Tashkilotda ishlatiladigan serverlar va mijoz tizimlari. Korporativ kompyuterlarda qaysi dasturlardan foydalanish mumkinligini qatʼiy belgilaydigan qoidalar yordamida foydalanuvchilarni ularning kompyuteriga qaratilgan bevosita hujumlardan himoya qilish.
  • Ichki tarmoq. Korporativ tizimlar o‘zaro bog‘lanadigan tarmoq. U mahalliy, keng hududli yoki simsiz bo‘lishi mumkin. So‘nggi yillarda masofadan ishlash usullari ommalashgani sababli ichki tarmoqlarning chegaralari ko‘p jihatdan shartli bo‘lib qoldi. Kompaniya xodimlariga istalgan tarmoq muhitida xavfsiz ishlashni tashkil etish uchun nimalar qilish kerakligini tushuntirish zarur.
  • Tarmoq perimetri. Kompaniyaning ichki tarmoqlari bilan internet yoki hamkor tashkilotlar tarmoqlari kabi tashqi tarmoqlar o‘rtasidagi chegara.

Javobgarlik

Preteksting va telefon suhbatlarini yozib olish

AQSHning huquqiy kodeksida preteksting, yaʼni muayyan shaxsga berilishi mumkin bo‘lgan maʼlumotlarni olish uchun o‘zini o‘sha shaxs deb ko‘rsatish, shaxsiy hayot daxlsizligiga tajovuzga tenglashtiriladi. 2006-yil dekabrida AQSH Kongressi preteksting va telefon suhbatlarini yozib olish uchun jismoniy shaxslarga 250 000 $ gacha jarima yoki 10 yilgacha qamoq jazosi (yuridik shaxslarga esa 500 000 $ jarima) belgilashni ko‘zda tutuvchi qonun loyihasini maʼqulladi. Tegishli hujjatni prezident Jorj Bush 12-yanvarda, 2007-yili imzoladi.

Hewlett-Packard

Hewlett Packard korporatsiyasi rahbari Patrisiya Dann HP kompaniyadan maxfiy maʼlumotlar sizib chiqishi uchun qaysi xodimlar javobgar ekanini aniqlash maqsadida xususiy kompaniyani yollaganini maʼlum qildi. Keyinchalik korporatsiya rahbari tekshiruv davomida preteksting va boshqa ijtimoiy muhandislik usullaridan foydalanilganini tan oldi.

Havolalar