Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi, qisq. MBBT (ingl. Database Management System, qisq. DBMS) — umumiy yoki maxsus maqsadlarda ma’lumotlar bazalari (MB)ni yaratish va ulardan foydalanishni boshqarishni ta’minlaydigan dasturiy va lingvistik vositalar majmui.
MBBT — ma’lumotlar bazasini yaratish hamda ma’lumotlar bilan ishlash (qo‘shish, yangilash, o‘chirish va tanlash) imkonini beruvchi dasturlar majmui. Tizim ma’lumotlarning xavfsizligi, ishonchli saqlanishi va yaxlitligini ta’minlaydi, shuningdek, MBni boshqarish uchun vositalar taqdim etadi.
MBBTning asosiy vazifalari
- ma’lumotlarni tashqi xotirada (disklarda) boshqarish;
- ma’lumotlarni operativ xotirada disk keshidan foydalanib boshqarish;
- o‘zgarishlarni jurnalga qayd etish, zaxira nusxa olish va ma’lumotlar bazasini tiklash (nosozliklardan so‘ng);
- MB tillarini qo‘llab-quvvatlash (ma’lumotlarni aniqlash tili, ma’lumotlar bilan ishlash tili).
MBBTning tarkibi
Odatda zamonaviy MBBT quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
- yadro, tashqi va operativ xotiradagi ma’lumotlarni boshqarish hamda o‘zgarishlarni jurnalga qayd etish uchun mas’ul qism;
- ma’lumotlar bazasi tili protsessori, ma’lumotlarni olish va o‘zgartirish bo‘yicha so‘rovlarni optimallashtirishni hamda, odatda, kompyuter arxitekturasiga bog‘liq bo‘lmagan bajariluvchi ichki kodni yaratishni ta’minlaydi;
- bajarilish vaqtini qo‘llab-quvvatlovchi quyi tizim, MBBT bilan ishlash uchun foydalanuvchi interfeysini yaratuvchi, ma’lumotlar bilan ishlash dasturlarini talqin qiladi;
- xizmat ko‘rsatish dasturlari (tashqi yordamchi dasturlar), axborot tizimiga xizmat ko‘rsatish uchun bir qator qo‘shimcha imkoniyatlarni ta’minlaydi.
MBBTlarning tasnifi
- Ma’lumotlar modeliga ko‘ra
Misollar:
- Taqsimlanganlik darajasiga ko‘ra
- Mahalliy MBBTlar (mahalliy MBBTning barcha qismlari bitta kompyuterda joylashadi)
- Taqsimlangan MBBTlar (MBBT qismlari bitta kompyuterda ham, ikki yoki undan ortiq kompyuterda ham joylashishi mumkin).
- MBga kirish usuliga ko‘ra
- Fayl-serverli MBBTlarda ma’lumotlar fayllari markazlashtirilgan holda fayl-serverda joylashadi. MBBT har bir mijoz kompyuterida (ishchi stansiyada) o‘rnatiladi. MBBT ma’lumotlarga mahalliy tarmoq orqali murojaat qiladi. O‘qish va yangilash amallari fayllarni bloklash orqali muvofiqlashtiriladi.
- Ushbu arxitekturaning afzalligi — fayl-server protsessoriga kam yuk tushishidir.
- Kamchiliklari: mahalliy tarmoqqa katta yuk tushishi mumkinligi; markazlashtirilgan boshqaruvni amalga oshirish qiyinligi yoki imkonsizligi; yuqori ishonchlilik, yuqori darajadagi foydalanish imkoniyati va yuqori xavfsizlik kabi muhim xususiyatlarni ta’minlash qiyinligi yoki imkonsizligi. Bunday tizimlar, asosan, MBni boshqarish funksiyalaridan foydalanadigan mahalliy ilovalarda, shuningdek, ma’lumotlarni qayta ishlash jadalligi va MBga eng yuqori yuklanishi past bo‘lgan tizimlarda qo‘llanadi.
- Hozirgi vaqtda fayl-server texnologiyasi eskirgan hisoblanadi, undan yirik axborot tizimlarida foydalanish esa kamchilik sanaladi.
- Misollar: Microsoft Access, Paradox, dBase, FoxPro, Visual FoxPro.
- Mijoz-serverli MBBT ma’lumotlar bazasi bilan birga serverda joylashadi va MBga bevosita, yagona boshqaruvchi sifatida kiradi. Mijozlarning ma’lumotlarni qayta ishlash haqidagi barcha so‘rovlari mijoz-serverli MBBT tomonidan markazlashtirilgan tarzda bajariladi.
- Mijoz-serverli MBBTlarning kamchiligi — serverga qo‘yiladigan talablarning yuqoriligidir.
- Afzalliklari: mahalliy tarmoqqa tushadigan yukning nisbatan kam bo‘lishi mumkinligi; markazlashtirilgan boshqaruvning qulayligi; yuqori ishonchlilik, yuqori darajadagi foydalanish imkoniyati va kuchli xavfsizlik kabi muhim xususiyatlarni ta’minlash qulayligi.
- Misollar: Oracle Database, Firebird, Interbase, IBM DB2, Informix, MS SQL Server, Sybase Adaptive Server Enterprise, PostgreSQL, MySQL, Caché, LINTER.
- O‘rnatma MBBT — alohida o‘rnatishni talab qilmaydigan, muayyan dasturiy mahsulotning tarkibiy qismi sifatida yetkazib berilishi mumkin bo‘lgan MBBT. U o‘z ilovasining ma’lumotlarini mahalliy saqlash uchun mo‘ljallangan va tarmoqda bir nechta foydalanuvchining birgalikda ishlashiga mo‘ljallanmagan.
- O‘rnatma MBBT ko‘pincha texnik jihatdan ulanuvchi kutubxona shaklida amalga oshiriladi. Ilova ma’lumotlarga SQL orqali yoki maxsus dasturiy interfeyslar.
- Misollar: OpenEdge, SQLite, BerkeleyDB, Firebird Embedded, Microsoft SQL Server Compact, LINTER.
Tashqi xotira bilan ishlash strategiyalari
- Darhol yozuvchi MBBTlar
Bunday MBBTlarda o‘zgartirilgan barcha ma’lumot bloklari tashqi xotiraga istalgan tranzaksiya tasdiqlangani haqida signal kelishi bilanoq yoziladi. Bunday strategiya faqat tashqi xotira yuqori samaradorlikka ega bo‘lganda qo‘llanadi.
- Kechiktirib yozuvchi MBBTlar
Bunday MBBTlarda o‘zgarishlar quyidagi hodisalardan biri yuz berguncha tashqi xotira buferlarida to‘planadi:
- nazorat nuqtasi;
- jurnal uchun ajratilgan tashqi xotirada bo‘sh joy yetishmasligi (MBBT nazorat nuqtasini yaratadi va oldingi ma’lumotlarni qayta yozib, jurnalni boshidan yozishni boshlaydi);
- to‘xtatish (MBBT barcha buferlaridagi ma’lumotlar tashqi xotiraga ko‘chirilishini kutadi, so‘ng ma’lumotlar bazasi to‘g‘ri to‘xtatilganini qayd etadi);
- tashqi xotira buferlari uchun operativ xotira yetishmasligi.
Ushbu strategiya tashqi xotira bilan tez-tez ma’lumot almashish zaruratini kamaytiradi va MBBT ish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Adabiyotlar
- Kogalovskiy M. R. Ma’lumotlar bazasi texnologiyalari ensiklopediyasi. — M.: Moliya va statistika, 2002. — 800 bet. — ISBN 5-279-02276-4.
- Kuznetsov S. D. Ma’lumotlar bazalari asoslari. — 2-nashr. — M.: Axborot texnologiyalari internet-universiteti; BINOM. Bilimlar laboratoriyasi, 2007. — 484 bet. — ISBN 978-5-94774-736-2.
- Deyt K. J. Ma’lumotlar bazasi tizimlariga kirish = Introduction to Database Systems. — 8-nashr. — M.: Vilyams, 2005. — 1328 bet. — ISBN 5-8459-0788-8 (rus.) 0-321-19784-4 (ingl.).
- Konnolli T., Begg K. Ma’lumotlar bazalari. Loyihalash, amalga oshirish va qo‘llab-quvvatlash. Nazariya va amaliyot = Database Systems: A Practical Approach to Design, Implementation, and Management. — 3-nashr. — M.: Vilyams, 2003. — 1436 bet. — ISBN 0-201-70857-4.
- Garsiya-Molina G., Ullman J., Uidom J. Ma’lumotlar bazasi tizimlari. To‘liq kurs = Database Systems: The Complete Book. — Vilyams, 2003. — 1088 bet. — ISBN 5-8459-0384-X.
- C. J. Date. Date on Database: Writings 2000–2006. — Apress, 2006. — 566 bet. — ISBN 978-1-59059-746-0, 1-59059-746-X.
Havolalar
- Database of Databases — MBBTlar haqidagi onlayn ensiklopediya bo‘lib, uni Karnegi — Mellon universiteti huzuridagi ma’lumotlar bazalari guruhi tuzadi (rahbari — Endi Pavlo)
- 1987-yilda AQSHda mavjud bo‘lgan barcha tijoriy MBBTlar ro‘yxati (ingl.) // Computerworld, 10-avgust, 1987-yil
- DB-Engines ma’lumotlariga ko‘ra MBBTlarning «ommaboplik» reytingi, asosan, MBBTlar qanchalik tez-tez tilga olinishiga asoslanadi va ularning nechta o‘rnatilgani hamda axborot tizimlarida amalda foydalanilish darajasini hisobga olmaydi (qarang: reytingni tuzish usulining tavsifi)