Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar yoki kiberjinoyatchilik — jinoyatlarbo‘lib, ular elektron axborot texnologiyalari sohasida sodir etiladi.
Kiberjinoyatlarga kompyuter texnikasi vositalaridan foydalanib, kibermakonda qayta ishlanadigan va qo‘llaniladigan axborotga nisbatan sodir etiladigan ijtimoiy xavfli qilmishlar kiradi.
Kiberjinoyatlar tushunchasi va belgilari
Kiberjinoyat deganda subyekt tomonidan kibermakonda kompyuter tarmoqlaridan foydalanib sodir etilgan, amaldagi qonunchilikda jazo tahdidi ostida taqiqlangan aybli va huquqqa xilof qilmish (harakat yoki harakatsizlik) tushuniladi.
Rossiyalik olim I. M. Rassolov o‘z asarlarida kiberjinoyatlarning quyidagi belgilarini qayd etadi:
1. Kompyuter tarmoqlari va xalqaro axborot almashinuvidan foydalanish — yuqori texnologiyalar sohasidagi jinoyatlarning asosiy xususiyati. Bunda kompyuter va uning tarmoqlari jinoyat predmeti, jinoyat quroli yoki noqonuniy harakatlarni tayyorlash vositasi vazifasini bajaradi.
2. Bunday jinoyatlarning transmilliy xususiyati (ular global axborot makonida sodir etiladi) va jinoiy uyushma ishtirokchilarining turli mamlakatlardan bo‘lishi.
3. Kiberjinoyatlarning tobora uyushgan tus olishi va milliy chegaralardan tashqariga chiqishiga doir barqaror tendensiya.
4. Kamida uchta o‘zaro aloqador darajadan iborat jinoiy piramidaning mavjudligi.
Turlari
Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar jumlasiga zararli dasturlarnitarqatish, parollarnibuzish, bank kartalari raqamlari va boshqa bank rekvizitlarini o‘g‘irlash, fishing, shuningdek, noqonuniy axborot (tuhmat, pornografik mazmundagi materiallar, millatlararo va dinlararo adovatni qo‘zg‘atuvchi materiallar va boshqalar)ni internetorqali tarqatish hamda kompyuter tarmoqlariga tajovuzkorona aralashib, turli tizimlar ishini buzish kiradi.
Bundan tashqari, internetdan foydalanib sodir etiladigan eng xavfli va keng tarqalgan jinoyatlardan biri — firibgarlik. Masalan, Qimmatli qog‘ozlar bozori bo‘yicha federal komissiyaning 20-yanvar 2000-yildagi №IB-02/229-sonli xatida internet orqali xorijiy fond bozorlariga mablag‘ kiritish turli firibgarlik sxemalariga jalb etilish xavfi bilan bog‘liq ekani ko‘rsatilgan. Rossiyada 2020-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, kiberjinoyatlarning 70,6 foizi firibgarlikdan iborat bo‘lgan. Kiberjinoyatlarning eng keng tarqalgan turi — telefon qo‘ng‘iroqlari orqali bank kartalari egalaridan maxfiy ma’lumotlarni olishga, pul o‘tkazishga yoki masofadan kirish dasturlarini o‘rnatishga undashdir.
Firibgarlikning yana bir ko‘rinishi — internet auksionlari: bunda sotuvchilar auksionga qo‘yilgan mahsulot narxini oshirish uchun o‘zlari taklif kiritadilar.
Turli davlatlarda, xususan, AQSHda, domen nomlarinisotish bilan bog‘liq firibgarliklar tarqalgan: ommaviy elektron xabarlarda, masalan, noma’lum shaxslar xat oluvchilarga tegishli saytlarning manzillariga o‘xshash domen nomlarini ro‘yxatdan o‘tkazmoqchi ekani aytiladi va sayt egalariga ulardan oldinroq harakat qilish uchun o‘zlariga keraksiz domen nomini ro‘yxatdan o‘tkazish taklif etiladi. Masalan, 11-sentabr 2001-yildagi voqealardan ko‘p o‘tmay, Federal savdo komissiyasi AQSHda «usa» domen zonasidagi nomlar ommaviy sotilganini qayd etdi.
2024-yilda moliya sohasidagi kiberjinoyatlar
2024-yilning uchinchi choragida banklar mijozlar hisoblariga qaratilgan 16,1 million kiberhujumning oldini olib, o‘g‘irliklarning jami 4,9 trillion rubl miqdorida yuz berishiga yo‘l qo‘ymadi. Bu bir yil avvalgiga nisbatan uch baravar ko‘p bo‘lib, kiberfiribgarlik ko‘lami sezilarli oshganini ko‘rsatadi. Himoya choralari kuchaytirilganiga qaramay, jinoyatchilar rekord darajadagi 9,3 milliard rublni 2024-yilning uchinchi choragida o‘g‘irlashga muvaffaq bo‘ldi. Ushbu summaning 40 foizdan ortig‘i onlayn-banking va pul o‘tkazmalari orqali o‘g‘irlangan. Bu firibgarlar e’tibori bank kartalari bilan bog‘liq operatsiyalardan boshqa yo‘nalishlarga ko‘chayotganini ko‘rsatadi.
25-iyul 2024-yilda firibgarlikkaqarshi kurashish mexanizmlari haqidagi yangi qonun kuchga kirdi. Unda «ruxsat berilgan firibgarlik» tushunchasiga aniqlik kiritildi. Bunday holatda jabrlanuvchi yolg‘on bahona bilan pulni o‘z ixtiyori bilan o‘tkazishga manipulyatsiya orqali undaladi.Rossiya banki firibgarlikka xizmat qiluvchi internet resurslariga qarshi faol kurashmoqda. 2024-yilning uchinchi choragida regulyator 12 100 ta firibgar veb-sayt va ijtimoiy tarmoq sahifalarini bloklash tashabbusini ilgari surdi, shuningdek, 42 100 ta firibgarlikda ishlatilgan telefon raqami haqidagi ma’lumotni aloqa operatorlariga yubordi. Bu ma’lumotlar moliya sohasidagi kiberjinoyatlarning murakkabligi va ko‘lami ortayotganini hamda nazorat idoralari bilan moliya tashkilotlari qarshi choralarni kuchaytirayotganini ko‘rsatadi.
Kompyuter jinoyatlarining oldini olish
Kompyuter jinoyatlarining oldini olishga qaratilgan texnik choralar qatoriga tizimga ruxsatsiz kirishdan himoyalash, ayniqsa muhim kompyuter quyi tizimlarini zaxiralash, ayrim bo‘g‘inlar ishdan chiqqanida resurslarni qayta taqsimlay oladigan hisoblash tarmoqlarini tashkil etish, signalizatsiya o‘rnatish va boshqa ko‘plab tadbirlar kiradi.
Tashkiliy choralarga ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash markaziniqo‘riqlash, xodimlarni puxta tanlash, markaz ishdan chiqqanidan keyin faoliyatini tiklash rejasiga ega bo‘lish, himoya vositalarining barcha foydalanuvchilarga (shu jumladan, oliy rahbariyatga) nisbatan bir xil amal qilishi, markaz xavfsizligini ta’minlash uchun mas’ul shaxslarni belgilash va boshqalar kiradi.
Dunyo mamlakatlarida jinoiy javobgarlik
Rossiya
Bunday tajovuzlar guruhi jinoyat qonunchiligi maxsus qismining alohida institutini tashkil qiladi. Ularni sodir etganlik uchun javobgarlik Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 28-bobida nazarda tutilgan. U ilk bor mustaqil institut sifatida Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksida 1996-yildaajratib ko‘rsatilgan va «Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga qarshi jinoyatlar» kichik institutiga kiradi. Mazkur jinoyatlarning turdosh obyekti — ijtimoiy munosabatlarbo‘lib, ular axborot hamda axborotni elektron hisoblash mashinalari (EHM) yordamida qayta ishlash tizimlari xavfsizligi bilan bog‘liq..
Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksiga ko‘ra, kompyuter axboroti sohasidagi jinoyatlar quyidagilardan iborat: kompyuter axborotidan qonunga xilof ravishda foydalanish (RF JK 272-moddasi), zararli kompyuter dasturlarini yaratish, ulardan foydalanish va ularni tarqatish (RF JK 273-moddasi), [[kompyuter axborotini saqlash, qayta ishlash yoki uzatish vositalari hamda axborot-telekommunikatsiya tarmoqlaridan foydalanish qoidalarini buzish]] (RF JK 274-moddasi). 2012-yilda RF Jinoyat kodeksiga kiberfiribgarlikning turli ko‘rinishlari uchun jinoiy javobgarlikni tartibga soluvchi 159.3 va 159.6-moddalar kiritildi. Bu moddalar rasman Jinoyat kodeksining 28-bobiga kirmaydi.
Noqonuniy harakatlarning elektron texnika va axborot texnologiyalari sohasidagi ijtimoiy xavfliligi shundaki, ular turli obyektlarning avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va nazorat tizimlari faoliyatining buzilishiga, elektron hisoblash mashinalari va ularning tizimlari ishining jiddiy izdan chiqishiga, axborotni va axborot resurslariniruxsatsiz yo‘q qilish, o‘zgartirish, buzib ko‘rsatish yoki nusxalashga, axborot tizimlariganoqonuniy aralashishning boshqa shakllariga olib kelishi mumkin. Bular nafaqat mulkiy zarar, balki odamlarga jismoniy zarar yetkazish bilan bog‘liq og‘ir va qaytarib bo‘lmaydigan oqibatlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Kompyuter axborotidan qonunga xilof ravishda foydalanish (RF JK 272-moddasi), shuningdek, zararli kompyuter dasturlarini yaratish, ulardan foydalanish va ularni tarqatish (RF JK 273-moddasi) faqat faol harakatlar orqali sodir etiladi. [[Kompyuter axborotini saqlash, qayta ishlash yoki uzatish vositalari hamda axborot-telekommunikatsiya tarmoqlaridan foydalanish qoidalarini buzish]] (RF JK 274-moddasi) esa harakat yoki harakatsizlik orqali sodir etilishi mumkin.
Kompyuter axborotidan qonunga xilof ravishda foydalanish va EHM, EHM tizimi yoki ularning tarmog‘idan foydalanishning belgilangan qoidalarini buzish jinoyatlarning moddiy tarkibliturlari, EHM uchun zararli dasturlarni yaratish yoki ulardan foydalanish esa formal tarkibli jinoyat. JKning 272 va 274-moddalarida quyidagi oqibatlar nazarda tutilgan: axborotni yo‘q qilish, o‘zgartirish, bloklash yoki nusxalash (axborot), EHM yoki EHM tizimi ishining buzilishi, jiddiy zarar yetkazilishi va boshqalar.
Rossiyada axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurash bilan UBK — Rossiya Ichki ishlar vazirligi tarkibidagi boshqarma — hamda hududiy ichki ishlar boshqarmalarining tegishli bo‘limlari shug‘ullanadi.
Germaniya
Germaniyada kompyuter axboroti muomalasi sohasidagi jinoyatlar quyidagilardan iborat: — o‘zi yoki boshqa shaxs uchun bevosita idrok qilib bo‘lmaydigan, elektron, magnit yoki boshqa usul bilan qayta tiklanishi yoki uzatilishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni noqonuniy qo‘lga kiritish (§ 202а); — telekommunikatsiya aloqasi sirini buzish (§ 206); — soxta texnik yozuvlarni tayyorlash yoki ulardan foydalanish; bunda avtomatik qurilmalar tomonidan to‘liq yoki qisman qayd etiladigan ma’lumotlar ham texnik yozuv hisoblanadi (§ 268); — daliliy ahamiyatga ega ma’lumotlarni xuddi shunday qalbakilashtirish (§ 269); — texnik yozuvlarni yo‘q qilish, o‘zgartirish yoki yashirish (§ 274); — ma’lumotlarni qonunga xilof ravishda bekor qilish, yo‘q qilish, yaroqsiz holga keltirish yoki o‘zgartirish (§ 303а); — ma’lumotlarni qayta ishlash qurilmasi yoki axborot tashuvchilarini vayron qilish, shikastlash yoxud yaroqsiz holga keltirish orqali ma’lumotlarga ishlov berish jarayonini buzish (§ 303b). — telekommunikatsiya qurilmalari faoliyatiga noqonuniy aralashish (§ 317).
Bundan tashqari, Germaniya qonunchiligida kompyuter orqali firibgarlik uchun ham jinoiy javobgarlik belgilangan. Bunda kompyuter firibgarligi deganda o‘ziga yoki uchinchi shaxslarga mulkiy manfaat olish maqsadida dasturlarni noto‘g‘ri tuzish, noto‘g‘ri ma’lumotlardan foydalanish, ma’lumotlardan qonunga xilof ravishda foydalanish yoki ma’lumotlarni qayta ishlash natijasiga boshqa yo‘l bilan ta’sir ko‘rsatib, o‘zganing mulkiga zarar yetkazishga qaratilgan qasddan sodir etilgan qilmish tushuniladi (§ 263a).
Lyuksemburg
Kiberjinoyatlar to‘g‘risidagi normalar Lyuksemburg Jinoyat kodeksining 509-1, 509-2, 509-3 va 524-moddalarida belgilangan.
Lyuksemburg Jinoyat kodeksining 509-1-moddasida ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi yoki uning bir qismiga ruxsatsiz kirish va unda qonunga xilof ravishda qolish uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Bunday jinoyat uchun jarima yoki 2 oydan bir yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilangan. Agar bu harakatlar tizimdagi ma’lumotlarning o‘zgartirilishi yoki yo‘q qilinishiga olib kelsa, ozodlikdan mahrum qilish muddatining eng yuqori chegarasi 2 yilgacha oshiriladi.
509-2-modda ma’lumotlarni avtomatik qayta ishlash tizimi faoliyatini qasddan qiyinlashtirish yoki o‘zgartirishni taqiqlaydi. Jazo — jarima yoki 3 oydan 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.
509-3-modda ma’lumotlarning yaxlitligi va sifatini himoya qilishga qaratilgan. Unga ko‘ra, tegishli vakolatsiz qasddan ma’lumotlarni elektron qayta ishlash tizimiga kiritgan, tizimdagi ma’lumotlarni o‘chirgan yoki o‘zgartirgan, tizimning ishlashiga yoki ma’lumotlarni uzatish usuliga o‘zgartirish kiritgan shaxs jinoiy javobgarlikka tortiladi (jarima yoki 3 oydan 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish). Lyuksemburg JKning 524-moddasiga ko‘ra, telekommunikatsiya faoliyatiga har qanday aralashuv jinoyat hisoblanib, buning uchun jarima yoki 1 oydan 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanishi mumkin.
Xalqaro hamkorlik
Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar ko‘pincha xalqaro xususiyatga ega: jinoyatchilar bir davlatda, ularning jabrlanuvchilari esa boshqa davlatda bo‘ladi. Shu sababli bunday jinoyatlarga qarshi kurashishda xalqaro hamkorlik alohida ahamiyat kasb etadi.
Konvensiya — Yevropa Kengashining kompyuter axboroti sohasidagi jinoyatchilik to‘g‘risidagi ETS № 185-sonli hujjati — 23-noyabr 2001-yilda Budapeshtdaimzolandi. Uni Yevropa Kengashiga a’zo davlatlar, shuningdek, hujjatni ishlab chiqishda qatnashgan a’zo bo‘lmagan davlatlar ham imzolashi mumkin. Xususan, AQSH va Yaponiya konvensiyani imzolagan. Mazkur manbada Rossiya konvensiyani imzolamagani qayd etilgan.
Yevropa Kengashining kiberjinoyatchilik to‘g‘risidagi konvensiyasi kibermakondagi jinoyatlarni to‘rt guruhga ajratadi.
- Birinchi guruhga kompyuter ma’lumotlari va tizimlarining maxfiyligi, yaxlitligi hamda ulardan foydalanish imkoniyatiga qarshi jinoyatlar kiradi. Bular: noqonuniy kirish (2-modda), noqonuniy tutib olish (3-modda), kompyuter ma’lumotlariga (ya’ni ma’lumotlarni qasddan va noqonuniy shikastlash, o‘chirish, sifatini pasaytirish, o‘zgartirish yoki bloklash) (4-modda) yoxud kompyuter tizimiga (5-modda) ta’sir ko‘rsatish. Shuningdek, maxsus texnik vositalardan noqonuniy foydalanish (6-modda) ham shu guruhga kiradi. Bunday vositalar 2–5-moddalarda nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etish uchun yaratilgan yoki moslashtirilgan kompyuter dasturlari, shuningdek, kompyuter tizimiga yoki uning istalgan qismiga kirish imkonini beradigan parollar, kirish kodlari va ularning muqobillaridir. 6-modda normalari faqat maxsus texnik vositalardan foydalanish yoki ularni tarqatish qonunga xilof qilmishlarni sodir etishga qaratilgan hollarda qo‘llanadi.
- Ikkinchi guruh kompyuter vositalaridan foydalanish bilan bog‘liq jinoyatlarni qamrab oladi. Unga kompyuter texnologiyalari yordamida hujjat va ma’lumotlarni qalbakilashtirish hamda firibgarlik qilish kiradi (7–8-moddalar). Kompyuter texnologiyalari orqali qalbakilashtirish ma’lumotlarni qonunga xilof va g‘arazli maqsadda kiritish, o‘zgartirish, o‘chirish yoki bloklash natijasida ularning haqiqiyligi buzilishini hamda shunday ma’lumotlar yuridik maqsadlarda asl deb qabul qilinishi yoki ishlatilishi ko‘zlangan harakatlarni o‘z ichiga oladi.
- Uchinchi guruhni kompyuter tizimi orqali tarqatish maqsadida pornografik,, erotik va bolalar pornografiyasigaoid materiallarni tayyorlash, taklif etish va (yoki) foydalanishga taqdim qilish, tarqatish va qo‘lga kiritish, shuningdek, kompyuter xotirasida saqlanayotgan bolalar pornografiyasi materiallariga egalik qilish tashkil etadi (9-modda).
- To‘rtinchi guruhga mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish bilan bog‘liq jinoyatlar kiradi.
Konvensiyaga muvofiq, har bir ishtirokchi davlat kiberjinoyatchilikka qarshi kurashuvchi vakolatli organlarga quyidagi huquq va majburiyatlarni berish uchun zarur huquqiy sharoitlarni yaratishi kerak: kompyuter tizimini, uning bir qismini yoki axborot tashuvchilarini olib qo‘yish; kompyuter ma’lumotlaridan nusxa tayyorlash va bu nusxalarni musodara qilish; ishga aloqador saqlanayotgan kompyuter ma’lumotlarining yaxlitligi va saqlanishini ta’minlash; kompyuter tizimidagi ma’lumotlarni yo‘q qilish yoki bloklash.
Konvensiya internet-provayderlarni mavjud texnik vositalar yordamida zarur ma’lumotlarni yig‘ish va qayd etishga yoki tutib olishga, shuningdek, huquqni muhofaza qiluvchi organlarga bunda ko‘maklashishga majbur etish uchun zarur huquqiy sharoitlarni yaratishni ham talab qiladi. Shu bilan birga, provayderlardan bunday hamkorlik faktini mutlaqo maxfiy saqlash talab etilishi tavsiya qilinadi.
2002-yil boshida kiberjinoyatchilik to‘g‘risidagi konvensiyaga 1-sonli protokol qabul qilindi. U jinoyatlar ro‘yxatiga irqiy, milliy, diniy yoki etnik mansublik asosida ayrim shaxs yoki shaxslar guruhiga nisbatan zo‘ravonlik, nafrat yoxud kamsitishga undovchi irqchilik va boshqa shu turdagi axborotni tarqatishni ham kiritdi.
Kiberjinoyatchilik to‘g‘risidagi konvensiyaga tanqidlar
Bir qator jamoat tashkilotlari yuqorida tilga olingan konvensiyaning qabul qilinishiga qarshi qo‘shma norozilik murojaatini imzoladi. Ular orasida xalqaro Internet Societytashkiloti, Electronic Frontier Foundation (AQSH), Cyber-Rights & Cyber-Liberties (Buyuk Britaniya), Kriptopolis (Ispaniya) va boshqa tashkilotlar bor. Murojaat mualliflari internet-provayderlardan mijozlarining faoliyati haqida yozuvlar yuritishni talab qiladigan qoidalarga qarshi chiqqan. Provayderlarni tarqatilayotgan axborot mazmuni uchun javobgar qilishni ular «shaxsiy yozishmalarni kuzatishni rag‘batlantiruvchi ma’nosiz yuk» deb baholagan. Murojaatda davlat organlariga shifrlash kalitlarini taqdim etish talabi foydalanuvchilarning o‘zlariga qarshi guvohlik berishiga olib kelishi mumkinligi, bu esa 6-moddaga zid, deb qayd etiladi. Mazkur modda Inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha Yevropa konvensiyasida belgilangan.
Bundan tashqari, jamoatchilik mualliflik huquqini buzganlik uchun albatta jinoiy javobgarlik belgilanishiga ham qarshi chiqmoqda.
Havolalar
- Dashyan M. S. «Axborot magistrallari huquqi (Law of information highways): Internet sohasida huquqiy tartibga solish masalalari», Moskva: «Volters Kluver», 2007.
- «K» boshqarmasi 100 dan ortiq saytni tugatdi
- T. Borisov. Xakerlar yurakni to‘xtatdi. Internetdagi jinoyatchilik odamlarga bevosita tarmoq orqali jismoniy zarar yetkazishgacha bordi Arxiv nusxasi (7-fevral 2009-yil), Wayback Machine saytida
- Rossiya Federatsiyasi IIV «K» boshqarmasi Arxiv nusxasi (12-noyabr 2012-yil), Wayback Machine saytida
- Moskva viloyati IIBB «K» bo‘limi