Hisoblash biologiyasi — bu informatika (va hisoblash texnikasi), amaliy matematika hamda statistika yutuqlaridan foydalanib, biologiya oldiga qo‘ygan masalalarni hal etishga qaratilgan fanlararo yondashuv. Biologiyada bunday usullar qo‘llanadigan asosiy yo‘nalishlar quyidagilar:
- Bioinformatika — kompyuter algoritmlarini hamda statistik usullarni biologik ma’lumotlar to‘plamlariga qo‘llaydi. Bunday to‘plamlar, odatda, juda ko‘p DNK, RNK va oqsil ketma-ketliklaridan iborat bo‘ladi. Aniq misollarga ketma-ketliklarni taqqoslash (bu usul ham ma’lumotlar bazasidan ketma-ketliklarni izlash, ham gomologik zanjirlarni taqqoslash uchun ishlatiladi), genlarni aniqlash va genlar ekspressiyasini bashorat qilish kiradi. Bu juda keng ilmiy soha; «hisoblash biologiyasi» atamasi ko‘pincha bioinformatikaning sinonimi sifatida ishlatiladi, biroq bu unchalik to‘g‘ri emas.
- Hisoblash asosidagi biomodellashtirish — biokibernetikaning biologik tizimlar uchun hisoblash modellarini yaratish bilan shug‘ullanuvchi bo‘limi.
- Hisoblash genomikasi — genomikaning genomlarni hujayralar va organizmlarda yuqori unumli genom sekvensiyalash texnologiyalari yordamida o‘rganadigan bo‘limi (bunda katta hajmdagi keyingi ishlov, ya’ni genomni yig‘ish talab etiladi). Shuningdek, bu yo‘nalishda DNK mikromatritsalari usulidan muayyan hujayra turlarida ifodalanadigan genlarni statistik tahlil qilish uchun foydalaniladi.
- Molekulyar modellashtirish — molekulalarning xatti-harakatini modellashtirish yoki simulyatsiya qilish uchun nazariy va hisoblash usullaridan foydalanadigan tadqiqot sohasi. Bunda molekulalar tushunchasi eng keng ma’noda qo‘llanadi: bir necha atomdan iborat tuzilmalardan tortib «ulkan» biologik zanjirlargacha.
- Tizimli biologiya — butun hujayra yoki hatto yaxlit organizm miqyosidagi biologik o‘zaro ta’sir tarmoqlarini modellashtirishni maqsad qiladi; bunda asosiy matematik vositalardan biri differensial tenglamalardir.
- Oqsil tuzilmalarini bashorat qilish va strukturaviy genomika — tajribada hali aniqlanmagan oqsil tuzilmalarining aniq uch o‘lchamli modellarini tizimli ravishda hisoblashga intiladi.
- Hisoblashga asoslangan biokimyo va biofizika yo‘nalishlarida tuzilmaviy modellashtirish va molekulyar dinamika yoki Boltsman bo‘yicha namuna olish usuli (u Monte-Karlo usuliga asoslanadi) kabi simulyatsiya usullari oqsillar funksiyasining kinetikasi va termodinamikasini chuqurroq tushunish uchun keng qo‘llanadi.
- Neyrobiologiya — miyaning faoliyatida neyron tarmoqlarining rolini o‘rganuvchi ilmiy fan. Neyrobiologiyaning nazariy asoslarini kanadalik olim Donald Hebb o‘zining quyidagi asarida bayon etgan: «Xulq-atvorning tashkil topishi» (The Organization of Behaviour) (1949).
Adabiyotlar
- Richard Maslend. Biz qanday ko‘ramiz? Ko‘rish idrokining neyrobiologiyasi = Richard Maslend. «Ko‘rganimizda taniymiz: ko‘rish neyrobiologiyasi tafakkurimiz haqida nimalarni ochib beradi» (We Know It When We See It: What the Neurobiology of Vision Tells Us About How We Think). — Moskva: Alpina Pablisher , 2021. — 304 bet — ISBN 978-5-9614-7248-6.
- Donald O. Hebb Xulq-atvorning tashkil topishi (The Organization of Behaviour). 1949. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-36727-7