Kvant kalit taqsimoti

Kvant kalitlarini taqsimlash — kalitni uzatishda kvant hodisalaridan foydalanishga asoslangan xavfsiz aloqa usulidir. Ushbu usul ochiq aloqa kanali orqali bog‘langan ikki tomonga faqat o‘zlariga ma’lum bo‘lgan umumiy tasodifiy kalitni yaratish va undan xabarlarni shifrlash hamda shifrini yechishda foydalanish imkonini beradi.

Kvant kalitlarini taqsimlashning muhim va o‘ziga xos xususiyati — kalit haqida ma’lumot olishga urinayotgan uchinchi tomon borligini aniqlash imkoniyatidir. Bu kvant mexanikasining fundamental xususiyatiga asoslanadi: o‘lchash kvant tizimini o‘zgartiradi. Kalitni qo‘lga kiritishga urinayotgan uchinchi tomon aloqa kanali orqali uzatilayotgan kvant holatlarini o‘lchashi kerak bo‘ladi. Buning natijasida ular o‘zgaradi va anomaliyalar yuzaga keladi. Kvant superpozitsiyasi, kvant chigallashuvi va ma’lumotlarni kvant holatlarida uzatish yordamida bunday anomaliyalarni aniqlay oladigan aloqa kanalini tashkil etish mumkin. Agar anomaliyalar soni belgilangan chegaradan past bo‘lsa, maxfiy kalit yaratiladi va uning xavfsizligi ta’minlanadi (uchinchi tomon bu kalit haqida ma’lumotga ega bo‘lmaydi). Aks holda maxfiy kalit yaratilmaydi va aloqa to‘xtatiladi.

Tarixi

Dastlab kvant kriptografiyasini Stiven Vizner taklif qilgan. U Kolumbiya universitetida 1970-yillarning boshlarida kvant qo‘shma kodlash (conjugate coding) tushunchasini ilgari surgan. Uning asosiy ilmiy maqolasi IEEE Information Theory jurnali tomonidan rad etilgan, chunki undagi farazlar ilmiy emas, fantastik tuyulgan. Biroq 1983-yilda uning «Conjugate coding» («Qo‘shma kodlash») nomli ishi Sigact News jurnalida chop etilib, ilmiy doiralarda yuqori baholangan.

Kvant kalitlari almashinuvi

Kvant uzatishda axborot kvant holatlariga, ya’ni kubitlarga kodlanadi; klassik uzatishda esa bitlardan foydalaniladi. Odatda kvant holatlarini ifodalash uchun fotonlardan foydalaniladi. Kvant kalitlarini taqsimlash xavfsizlikni ta’minlash uchun kvant holatlarining muayyan xususiyatlariga tayanadi. Kvant kalitlarini taqsimlashning turli yondashuvlari mavjud, biroq foydalaniladigan xususiyatlariga ko‘ra ularni ikkita asosiy toifaga ajratish mumkin.

Tayyorlash va o‘lchash protokoli
Klassik fizikadan farqli ravishda, kvant fizikasida o‘lchash ajralmas jarayondir. Noma’lum kvant holatini o‘lchash uni ma’lum darajada o‘zgartiradi. Bu kvant indeterminizmi deb ataladi va Geyzenbergning noaniqlik prinsipi hamda klonlashni taqiqlash teoremasi kabi natijalarning asosida yotadi. Bu xususiyat aloqani yashirin tinglashga urinishlarni aniqlash va, bundan ham muhimi, ushlab qolingan axborot miqdorini hisoblash uchun qo‘llanishi mumkin.
Chigallashuvga asoslangan protokollar
Ikki yoki undan ortiq alohida obyektning kvant holatlari shunday bog‘lanishi mumkinki, ular alohida obyektlarning holatlari sifatida emas, balki yagona umumiy kvant holati bilan tavsiflanadi. Bu hodisa kvant chigallashuvi deb ataladi. Bunda bir obyekt ustida o‘tkazilgan o‘lchash ikkinchisiga ham ta’sir qiladi. Agar chigallashgan obyektlar jufti ikki ishtirokchi o‘rtasida taqsimlansa, ulardan birini ushlab qolish butun tizimni o‘zgartiradi va uchinchi tomonning mavjudligini (shuningdek, u olgan axborot miqdorini) oshkor etadi.

BB84 protokoli

Protokolda fotonning to‘rtta kvant holati — qutblanish vektori yo‘nalishlaridan foydalaniladi. Ularning biri uzatilayotgan bitga qarab tanlanadi: 90∘ yoki 135∘ uchun 1, 45∘ yoki 0∘ uchun 0. Birinchi juftlik |0(+)⟩ va |1(+)⟩ holatlarga mos kelib, + bazisiga tegishli. Ikkinchi juftlik esa mos ravishda |0(×)⟩ va |1(×)⟩ holatlarga mos keladi va quyidagi bazisga tegishli: ×.

Tizimning kvant holatlarini quyidagicha ifodalash mumkin: |0×⟩=12(|0+⟩+|1+⟩), |1+⟩=12(|0×⟩−|1×⟩)

Kvant kalitini shakllantirish
Alisaning ikkilik signali 0 1 0 1
Alisaning qutblanish kodi ↑ → ↗ ↘
Bob tomonidan aniqlash + + + +
Bobning ikkilik signali 0 1 ? ?

Shunday qilib, kalitni uzatish jarayonida xalaqit va buzilishlar bo‘lmasa, Bob fotonlarning o‘rtacha 50 % ini to‘g‘ri qayd etadi.

Afzalliklari:

  • 50 km gacha masofada kalitning maxfiyligi kafolatlanishi

Kamchiliklari:

  • Amalga oshirishning murakkabligi

B92 protokoli

Protokolda nol va birlarni ifodalash uchun ikki xil yo‘nalishda qutblangan fotonlardan foydalaniladi (|ϕ0⟩ va |ϕ1⟩, ⟨ϕ0|ϕ1⟩≠0). +45∘ yo‘nalishida qutblangan fotonlar bir bitlik qiymat haqidagi axborotni, 0∘ — nol bitlik qiymat haqidagi axborotni uzatadi.

Afzalliklari:

  • To‘rt tur o‘rniga ikki xil qutblanishga ega fotonlardan foydalanilishi
  • Amalga oshirish sxemasining soddaligi

Kamchiliklari:

  • Samaradorligining pastroqligi
  • 20 km gacha masofada kalitning maxfiyligi kafolatlanishi

E91 protokoli

1991-yilda Artur Ekert kvant chigallashuvi yordamida kvant kalitlarini taqsimlash mumkinligini ilgari surdi. Alisa va Bobdan tashqari, chigallashgan zarrachalarni hosil qilib, ularga yuboradigan manba ham mavjud. Ekert protokoli real vaziyatni aniqroq aks ettiradi: uzoq masofalarga uzatishdagi cheklovlar sababli, bir nechta qabul qiluvchiga zarrachalarni jo‘natadigan sun’iy yo‘ldosh kabi markaziy manbadan foydalanish mumkin. Buni tushuntirishda turli fizik kattaliklardan foydalanish mumkin, biroq Ekert singlet holatlaridan (singlet states) foydalanadi. Manba Yevaning nazorati ostida bo‘lishi mumkinligi sababli unga ishonish o‘rniga, Ekert protokolni manba spini 12 bo‘lgan zarracha juftlarini singlet holatlarda ϕ=12(|↑↓⟩−|↓↑⟩) chiqaradigan tarzda tuzgan. Alisa va Bob kelayotgan zarrachalarni o‘lchash uchun uchta o‘qdan birini tanlashi kerak.

Kvant kalitlarini taqsimlash tizimini tadqiq etish

Kvant kriptografiyasi tizimlarini tadqiq etish va signal kvant kanali bo‘ylab to‘g‘ri yo‘nalishda tarqalganda nurlanishning tarqalishini tahlil qilish uchun to‘lqin optikasining matematik apparatidan foydalanish kifoya. Biroq signal teskari yo‘nalishda tarqalganda kvant optikasi apparati bilan tavsiflashga o‘tish zarur, chunki bu holatda signal bitta foton darajasigacha zaiflashadi. Optik impuls shaklining o‘zgarishi fotonning detektor kirishida paydo bo‘lish vaqti ehtimolining qayta taqsimlanishiga olib keladi. Impuls shakli muayyan vaqt oralig‘ida fotonni aniqlash ehtimoli zichligi funksiyasini ifodalaydi. [t1;t2] vaqt oralig‘ida fotonni qayd etish ehtimoli shu oraliqda ehtimollik zichligi funksiyasini tolali-optik yo‘lning so‘nish koeffitsiyentini hisobga olgan holda integrallash orqali aniqlanadi. Maksimal samaradorlikka erishish uchun fotonni qayd etish vaqt oralig‘ini o‘zgartirish va shu oraliqqa to‘g‘ri keladigan qorong‘i tok impulslarining sonini kamaytirish mumkin.

Adabiyotlar

Ilmiy maqolalar