Geyger hisoblagichi nima

Geyger hisoblagichi (Geiger counter) — ionlashgan gazlarda (ionized gases) zarrachalarni aniqlash va ularni o‘lchash uchun ishlatiladigan qurilma. U radiologik himoya (radiological protection), nurlanish dozimetriyasi (radiation dosimetry) va tajribaviy fizika (experimental physics) kabi sohalarda keng qo‘llanadi. Qurilma gaz bilan to‘ldirilgan metall naychadan iborat bo‘lib, ushbu gazga bir necha yuz volt (100 V ning ko‘paytmalari) diapazonidagi yuqori kuchlanish beriladi. U alfa, beta va gamma zarrachalarini aniqlaydi.

Radioaktiv izotoplar tibbiy tadqiqotlarda insonlarda qo‘llanilganda, inson subyektlariga yuboriladigan radioaktiv modda miqdori imkon qadar kam bo‘lishi juda muhim. Bunga erishish uchun materiallarning radioaktivligini o‘lchaydigan juda sezgir asbob zarur bo‘ladi. Ionlashtiruvchi nurlanishni (ionizing radiation) o‘lchash uchun “zarracha detektori” (particle detector) 1928-yilda Geyger va Myuller tomonidan ishlab chiqilgan va ular uni “Geyger—Myuller hisoblagichi” (Geiger Muller Counter) deb atagan. Qisqacha qilib u “GM hisoblagichi” (GM counter) nomi bilan tanilgan.

Uni qo‘lda ushlab ishlatiladigan nurlanishni kuzatish asbobi (hand-held radiation survey instrument) sifatida juda keng va yetakchi darajada qo‘llash mumkinligi bois, u sayyoradagi eng mashhur nurlanishni aniqlash asboblaridan biri hisoblanadi.

Geyger hisoblagichining ishlash prinsipi

Geyger hisoblagichi tarkibida Geyger—Myuller naychasi (Geiger-Müller tube) bo‘ladi: u nurlanishni aniqlaydigan sezgir element, shuningdek natijani qayta ishlaydigan va ko‘rsatib beradigan elektronika qismi ham mavjud.

Geyger—Myuller naychasi eng past bosim sharoitida geliy, neon yoki argon kabi gaz bilan to‘ldiriladi va unga yuqori kuchlanish beriladi. Tushayotgan nurlanishning zarrachasi yoki fotoni (photon) ionlanish (ionization) orqali gazni elektr tokini o‘tkazuvchan holatga keltirganda, naychada elektr zaryadining o‘tishi (o‘tkazuvchanlik) yuz beradi.

Geyger hisoblagichining turlari

Geyger hisoblagichi to‘liq ravishda naycha dizayniga bog‘liq bo‘lib, odatda ikki turga ajratiladi:

End Window
Windowless

End Window

Bu turdagi naychaning uchlaridan birida kichik “oyna” bo‘ladi. Ushbu oyna oson harakatlana oladigan ionlashtiruvchi zarrachalarni aniqlashda foydali bo‘ladi.

Windowless

Nomi ko‘rsatib turganidek, bu turdagi naychada hech qanday “oyna” bo‘lmaydi, uning qalinligi esa taxminan 1–2 mm oralig‘ida bo‘ladi. Bunday naycha yuqori darajada kirib boruvchi nurlanishlarni (high penetrating radiations) aniqlash uchun ishlatiladi.

Geyger hisoblagichi o‘lchov birliklari

Zarrachalar turli birliklarda o‘lchanadi, ulardan eng ko‘p ishlatiladigani — Counts Per Minute (CPM), ya’ni “daqiqasiga hisoblar soni”. Radioaktivlikni o‘lchash esa soatiga mikro-zivert (µSv/hr) hamda soatiga milli-rentgen (mR/hr) birliklarida ifodalanadi.

Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ

Ionlanish (ionisation) deganda nima tushuniladi?

Bu modda, molekula yoki atomni bir yoki bir nechta elektronlarni ajratib (olib tashlab) ion yoki ionlarga aylantirish jarayonidir.

Geyger hisoblagichi nima?

Geyger hisoblagichi — ionlashgan gazlarda zarrachalarni aniqlash va ularni o‘lchash uchun ishlatiladigan asbob. U radiologik himoya, nurlanish dozimetriyasi va tajribaviy fizika kabi sohalarda keng qo‘llanadi.

Geyger hisoblagichini kim ixtiro qilgan?

Geyger hisoblagichini Hans Geyger (Hans Geiger) va Valter Myuller (Walther Müller) ixtiro qilgan.

Geyger hisoblagichining ishlash prinsipi nimaga asoslangan?

Geyger—Myuller naychasi eng past bosimda neon, argon yoki geliy kabi gaz bilan to‘ldiriladi va unga yuqori kuchlanish beriladi. Tushayotgan nurlanish zarrachasi yoki fotoni ionlanish orqali gazni o‘tkazuvchan holatga keltirganda, naychada elektr zaryadi o‘tishi yuz beradi.