| | |
| Facebook saytiga kirish sahifasining skrinshoti | |
| URL | facebook.com |
| Tijorat sayti | ha |
| Sayt turi | ijtimoiy tarmoq |
| Ro‘yxatdan o‘tish | bepul |
| Til | ko‘p tilli |
| Tashriflar soni |
Oyiga 3 mlrd faol foydalanuvchi (2022-yil dekabr) ▬ 3-o‘rin, ▼ oyiga 11,84 mlrd tashrif (6-aprel 2025-yil) |
| Dasturlash tili | PHP |
| Server joylashuvi |
|
| Egasi | Meta Platforms |
| Asoschilari | Mark Sukerberg, Eduardo Saverin, Dastin Moskovits, Kris Hyuz |
| Faoliyat boshlagan sana | 2004 |
| Hozirgi holati | ishlamoqda |
| Aylanma mablag‘ |
|
| Xodimlar soni |
|
Facebook («Feysbuk», [ˈfeɪsˌbʊk]) — dunyodagi eng yirik Amerika ijtimoiy tarmog‘i bo‘lib, unga Meta Platforms kompaniyasi egalik qiladi (28-oktabr 2021-yilgacha — Facebook Inc.). Unga 4-fevral 2004-yilda quyidagi kishilar asos solgan: Mark Sukerberg va uning Garvard universitetida birga yashagan xonadoshlari — Eduardo Saverin, Dastin Moskovits hamda Kris Hyuz.
Dastlab veb-sayt Thefacebook deb nomlangan va faqat Garvard universiteti talabalari uchun ochiq edi. Keyin ro‘yxatdan o‘tish imkoniyati Bostonning boshqa universitetlari, shundan so‘ng esa elektron pochta manzili .edudomeniga tegishli AQSHdagi istalgan ta’lim muassasasi talabalari uchun ham yaratildi. 26-sentabr 2006-yildan boshlab sayt 13 yoshdan katta va o‘z elektron pochta manziliga ega barcha internet foydalanuvchilari uchun ochiq bo‘ldi.
2022-yil dekabr holatiga ko‘ra, Facebook auditoriyasi 2,96 milliard foydalanuvchini tashkil etdi. Bular saytga kamida oyiga bir marta kirgan yoki ko‘rsatilgan davrda «Yoqdi» tugmasi va kuzatuvchi cookieyordamida aniqlangan kishilardir. Kunlik faol auditoriya 2 mlrd kishiga yetgan — Facebook kuzatuv tizimi har kuni shuncha foydalanuvchini qayd etgan. 24-avgust 2015-yilda Facebook ijtimoiy tarmog‘iga birinchi marta bir kun ichida bir milliard kishi tashrif buyurdi. Oyiga 1,03 mlrd kishi Facebookmobil ilovasidan foydalanadi. Har kuni ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari 6 mlrd «yoqdi» belgisiniva izoh qoldiradi hamda 300 million fotosurat joylaydi. Saytda 200 milliard «do‘stlik aloqasi» qayd etilgan. 2011-yil oktabrda sayt sahifalarini ko‘rish soni 1 trillionni, 2015-yilda saytdagi videolarni tomosha qilish soni esa kuniga 8 milliardni tashkil etdi.
Kompaniya Meta quyidagi mashhur xizmatlarga ham egalik qiladi: Instagram, WhatsApp, workplace[ingl.] (korporativ messenjer) hamda Oculus.
Facebook quyidagi dasturlash texnologiyalarida yozilgan: C++ va PHP (HHVM).
Ushbu sayt tufayli Mark Sukerberg 23 yoshida sayyoradagi eng yosh milliarderga aylandi.
«Facebook» Rossiyada taqiqlangan. Bunga kompaniya Rossiya harbiylariga nisbatan zo‘ravonlikka chaqiriqlarni ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qilishga ruxsat bergani sabab bo‘lgan. Bu ruxsat Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi boshlanganidan keyin berilgan.
Imkoniyatlari
Facebook foydalanuvchiga fotosuratli yoki fotosuratsiz shaxsiy profil yaratish, o‘zi haqida ma’lumot berish, do‘stlarini taklif etish, ular bilan xabar almashish, holatini yangilash, o‘zining yoki boshqalarning «devori»ga yozuv qoldirish, fotosurat va videolar yuklash hamda guruhlar (qiziqishlar bo‘yicha hamjamiyatlar) tuzish imkonini beradi.
2007-yilda Facebook tashqi dasturchilarga ilovalar (o‘yinlar, musiqa va fotosurat almashish vositalari va boshqalar) yaratib, ulardan daromad olishni taklif qildi. Shu imkoniyat sabab saytga tashriflar soni oshdi.
Facebook foydalanuvchilarning o‘zaro muloqot qilishi uchun ko‘plab imkoniyatlarni taklif etadi. Eng mashhurlari — virtual «ko‘z qisish», fotoalbomlar va foydalanuvchi tanishlari matnli hamda audiovizual xabarlar qoldira oladigan «devor»dir.
Foydalanuvchi profilida e’lon qilingan ma’lumotlardan foydalanish darajasini boshqarishi va sahifaning muayyan qismini kimlar ko‘ra olishini belgilashi mumkin.
Shuningdek, saytda noqulaylik tug‘dirayotgan foydalanuvchilar ustidan shikoyat qilish yoki ularni bloklash mumkin.
2016-yil aprelda Mark Sukerberg ijtimoiy tarmoq — Facebook — Facebook Live deb nomlangan yangi jonli videoefir funksiyasini ishga tushirayotganini ma’lum qildi. Bu funksiya orqali foydalanuvchilar video va xabarlar yaratib, ularni bir-biriga real vaqt rejimida uzatishi mumkin.
2017-yil noyabrdan saytning veb-versiyasida hikoyalarni ko‘rish imkoni paydo bo‘ldi.
Brendlarni targ‘ib qilish
Facebook — kompaniyalar tovarlari va xizmatlarini targ‘ib qilish uchun ommabop ijtimoiy tarmoq. Reklama tarmoq egalarining asosiy daromad manbayi hisoblanadi; 2022-yilda har bir foydalanuvchidan olingan o‘rtacha daromad 32 dollar bo‘lgan.
Facebook foydalanuvchilarga fikr-mulohaza qoldirish imkonini beradi: obunachilar nashrlarga izoh yozishi, brend sahifalarini baholashi va baholar boshqalarga ko‘rinishi mumkin. Facebook mahsulot sahifasiga Twitterorqali havola berishi va tadbirlar haqida eslatmalar yuborishi mumkin. 2011-yilda o‘tkazilgan tadqiqotda «jalb etilish» holatlarining yoki bosishlarning 84 % i Facebook reklamalariga bog‘langan «yoqdi» belgilari bilan aloqador ekani aniqlangan. 2014-yilga kelib Facebook kompaniya va brend sahifalaridan kontent tarqatishni chekladi. Algoritmlar o‘zgarishi sabab reklama uchun pul to‘lamaydigan biznes sahifalarining (kamida 500 000 ta «yoqdi» belgisiga ega sahifalar) qamrovi 16 % (2012-yil) dan 2 % (2014-yil fevral) gacha kamaydi. 2018-yil may holatiga ko‘ra, 93 % marketologlar dunyo bo‘ylab Facebook’dan o‘z brendini targ‘ib qilish uchun foydalangan. 2020-yil aprelda Facebook foydalanuvchi hali obuna bo‘lmagan kompaniyalar postlarining kichik oldindan ko‘rish tasvirlarini ko‘rsatadigan funksiyani sinay boshladi. Bu tasvirlar bevosita biznes sahifalarining postlari ostida chiqishi va o‘xshash mavzularga bag‘ishlanishi kerak edi. Sinov iOS 14yangilanishiga javoban o‘tkazildi, chunki u reklama beruvchilarning foydalanuvchilarni kuzatishini qiyinlashtirgan edi.
«Yoqdi» («Like»)

«Yoqdi» — yoqqan postga rozilik yoki ma’qullash bildirish usuli. Masalan, Facebook foydalanuvchisiga biror qo‘shiq yoqsa.
23-yanvar 2013-yilda Facebook rus tilida so‘zlashuvchi foydalanuvchilar uchun «Like» tugmasi nomini «Мне нравится»dan «Нравится»ga o‘zgartirdi.
2015-yilda Facebook Irlandiya va Ispaniyafoydalanuvchilari uchun yangi «Reaction» funksiyasining beta-sinovini boshladi. Funksiyaning asosiy maqsadi — an’anaviy Like tugmasiorqali ifodalash mumkin bo‘lgan munosabatdan ko‘ra kengroq his-tuyg‘ularni turli hissiy tusdagi animatsiyali smayliklar yordamida bildirish imkonini berish edi.
2015-yilda Facebook mobil ilovasi uchun «Shopping» deb nomlangan yangi reklama funksiyasini sinashni boshladi. Yangilikning maqsadi — foydalanuvchilarning yangiliklar lentasida turli tovarlar reklamasini ko‘rsatish. Tovarlar foydalanuvchining qiziqishlari, aloqalari va faolligiga qarab tanlanadi.
24-fevral 2016-yilda Facebook’da «Like» tugmasiga beshta yangi reaksiya qo‘shildi. Endi akkaunt egalari hayrat, kulgi, qayg‘u, g‘azab va muhabbatni ifodalashlari mumkin. Variantni tanlash uchun «Like» tugmasini bosib turish kerak.
Shifrlash
2014-yil oktabrdan Facebook anonim Tor tarmog‘idagi .onionmanzili orqali ham mavjud.
2015-yil iyundan Facebook OpenPGPtexnologiyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Foydalanuvchilar o‘z sahifasiga ochiq kalitini joylashi va Facebook ularga yuboradigan elektron pochta bildirishnomalarini shifrlash uchun undan foydalanishni yoqishi mumkin.
Tarixi

Facebook g‘oyasi Facebook Mark Sukerbergning ilk yoshligiga, u Phillips Exeter Academy xususiy maktabida o‘qigan davriga borib taqaladi. Maktab Ekseter (Nyu-Hempshir)shahrida joylashgan. Unda har yili o‘quvchilarning ismlari, manzillari va fotosuratlari kiritilgan ma’lumotnoma (so‘zma-so‘z «yuzlar kitobi» — Facebook) nashr etilgan. Sukerberg Garvard universitetigao‘qishga kirgach, xuddi shunday internet resursi yaratishni taklif qildi, biroq ta’lim muassasasi rahbariyati maxfiylik siyosati sababli rad etdi. Shundan so‘ng 28-oktabr 2003-yilda ikkinchi bosqich talabasi Mark Sukerbergikkinchi kurs talabasi bo‘lganida Facemashsaytining kodini yozdi. Saytda odamlardan kim jozibaliroq ekanini tanlash uchun ularning fotosuratlari juftlab ko‘rsatilgan.
Buning uchun Sukerberg Garvard universiteti kompyuter tarmog‘ining himoyalangan bo‘limlariga noqonuniy kirib, shaxsiy fotosuratlarni ko‘chirib oldi. O‘sha paytda Garvardda talabalarning fotosuratlari va asosiy ma’lumotlari jamlangan umumiy katalog yo‘q edi. Facemash dastlabki ikki soat ichida 450 nafar tashrif buyuruvchini jalb qildi va 22 000 marta fotosurat ko‘rildi.
Bir necha kundan keyin Garvard rahbariyati saytni yopdi. Sukerberg xavfsizlik, mualliflik huquqi va shaxsiy hayot daxlsizligini buzishda ayblandi; uni o‘qishdan haydash rejalashtirilgan edi. Oxir-oqibat ayblovlar bekor qilindi. Sukerberg dastlabki loyihasiga e’tibor qaratib, kursdoshlari uchun sayt ochdi. Ular loyiha haqida o‘z fikrlarini bildira boshladilar.
Keyingi semestrda, 2004-yil yanvarda, Sukerberg yangi veb-sayt kodini yozishga kirishdi. Uning aytishicha, bunga Harvard Crimson gazetasida Facemash voqeasi haqida e’lon qilingan tahririyat maqolasi turtki bergan. 4-fevral 2004-yilda Sukerberg Thefacebook saytini thefacebook.com manzilida ishga tushirdi.
Sayt ishga tushganidan olti kun o‘tib, Garvardning yuqori kurslarida o‘qiydigan uch talaba — Kameron va Tayler Uinklvoss hamda Divya Narendra — Sukerberg ularni ataylab chalg‘itganini da’vo qildi. U ularga HarvardConnection.com ijtimoiy tarmog‘ini yaratishda yordam berishini aytgan, aslida esa ularning g‘oyalaridan foydalanib, raqobatchi mahsulot yaratgan edi. Ular Harvard Crimsonuniversitet gazetasiga shikoyat qildi va gazeta tekshiruv boshladi. Keyinchalik Sukerberg ustidan sudga da’vo arizasi berildi.
Ijtimoiy tarmoqqa dastlab faqat Garvard universiteti talabalari a’zo bo‘la olgan. Birinchi oyning o‘zidayoq Garvard talabalarining yarmidan ko‘pi ro‘yxatdan o‘tdi. Ko‘p o‘tmay loyihani rivojlantirish uchun Sukerbergga Eduardo Saverin (moliya direktori), Dastin Moskovits (dasturchi), Endryu Makkollum[ingl.] (rassom) va Kris Hyuzqo‘shildi. 2004-yil martda Facebook’dan Stenford, Kolumbiya universiteti va Yel universitetitalabalari ham foydalana boshladi. Keyinchalik boshqa Ayvi ligasi, Boston universiteti, Nyu-York universiteti, Massachusets texnologiya instituti, Tafts universitetihamda Kanada va AQSH.

2004-yil iyunda Facebook Palo-Altoga (Kaliforniya) ko‘chdi. Ko‘chishdan oldin Sukerberg va Saverin Shon Parker bilan Manxettendagixitoy restoranida tanishgan edi. 2004-yil o‘rtalarida Facebook kompaniya sifatida ro‘yxatdan o‘tkazildi va Parker uning birinchi prezidenti bo‘ldi. O‘sha oy kompaniya o‘zining dastlabki investitsiyalarini PayPal asoschisi Piter Tildanoldi. Dastlabki sarmoyadorlar — Piter Til va Rid Xoffmanni aynan Shon topdi. Investitsiya jalb qilish jarayonida u direktorlar kengashidagi 3 ta o‘rin Mark ixtiyorida qolishiga erishdi (kengashda jami 5 o‘rin bor edi). Tilning so‘zlariga ko‘ra, kompaniyaning salohiyatini birinchi bo‘lib Shon ko‘rgan: «Markda hatto bir lahza shubha paydo bo‘lsa, Shon uni darhol yo‘qotardi». 2005-yilda Parker kompaniyadan ketdi. Shunga qaramay, u Facebook rivojlanishida ishtirok etishda va Sukerberg bilan muntazam uchrashishda davom etdi.
2005-yilda kompaniya The artiklini nomidan olib tashladi. Bunga domen nomini — facebook.com’ni 200 000 dollarga sotib olish sabab bo‘ldi.
26-sentabr 2006-yildan boshlab 13 yoshdan katta, elektron pochta manziliga ega barcha internet foydalanuvchilariga ijtimoiy tarmoqqa kirish imkoni berildi.
24-oktabr 2007-yilda Microsoft Facebook aksiyalarining 1,6 % ini 240 mln dollarga sotib olganini e’lon qildi. Bu bitim kompaniyaning umumiy qiymatini 15 mlrd dollarga baholadi. Microsoft Facebook’da xalqaro reklama joylashtirish huquqini oldi. 2008-yil oktabrda Facebook xalqaro bosh qarorgohini Dublindaochishini e’lon qildi. 2009-yil sentabrda Facebook ilk bor foyda ko‘ra boshladi. 2010-yil noyabrda SecondMarket Inc. ma’lumotiga ko‘ra, kompaniya qiymati 41 mlrd dollarni tashkil etdi (bu eBayqiymatidan bir oz yuqori edi). Shunday qilib, Facebook AQSHda Google va Amazondan keyingi uchinchi eng qimmat internet kompaniyasiga aylandi. 2-yanvar 2011-yilda The New York Timesgazetasi Facebook qiymati 50 mlrd AQSH dollariga yetganini ma’lum qildi. 18-may 2012-yilda IPO.
2009-yildan keyin Facebook trafikining o‘sishi barqaror davom etdi. 13-mart 2010-yilda Facebook’ga Google’dan ko‘proq odam tashrif buyurdi.
2009-yil
13-iyun 2009-yildan foydalanuvchilar o‘z sahifasi manzilini (www.facebook.com/<tanlangan_manzil>) mustaqil tanlay oladigan bo‘ldilar. Boshqa ko‘plab ijtimoiy tarmoqlarda foydalanuvchi sahifasiga faqat identifikator orqali kirish mumkin edi (Facebook’da esa dastlab foydalanuvchiga http://www.facebook.com/profile.php?id=<foydalanuvchining_tartib_raqami>).
5-iyul 2010-yilda foydalanuvchilarga o‘z fikrlarini holat sifatida e’lon qilish funksiyasi taqdim etildi.
2010-yil
30-sentabr 2010-yilda kompaniya internet-telefoniya xizmati Skypebilan uni ijtimoiy tarmoqqa integratsiya qilishni nazarda tutuvchi bitim tuzdi.
7-oktabrda noldan yozilgan yangi guruhlar interfeysi taqdim etildi. Dasturchilar bu yangilik cheklangan doiradagi odamlar (do‘stlar, hamkasblar, oila a’zolari va boshqalar) o‘rtasida tezroq va xavfsizroq axborot almashishga yordam berishini kutgan. Yangi guruhlarning imkoniyatlari: hujjatlarni birgalikda tahrirlash, guruhli chat va elektron pochta orqali xabarlar joylash.
15-noyabrdan 16-noyabrga o‘tar kechasi Facebook rahbari Mark Sukerberg taqdimotda kompaniyaning o‘z elektron pochta xizmatini ishga tushirganini rasman e’lon qildi.
2011-yil
2010-yilning eng yaxshi drama filmi 16-yanvar 2011-yilda o‘tkazilgan nufuzli kinomukofotlarni topshirishning 86-marosimida «Oltin globus» mukofotini olgan film «Ijtimoiy tarmoq» e’tirof etildi. Rejissor Devid Fincher suratga olgan film Facebook yaratilishi tarixiga bag‘ishlangan. Film, shuningdek, uchta «Oskar» mukofotini — eng yaxshi montaj, musiqa va moslashtirilgan ssenariy uchun oldi.
6-iyuldagi taqdimotda Mark Sukerberg Skype platformasi asosidagi videochatni ishga tushirishini e’lon qildi.
22-sentabrda F8 konferensiyasida Mark Sukerberg yangi Timeline xizmatini taqdim etdi.
2011-yilda o‘zini xakerlarguruhi deb atagan «Anonymous»Facebook ijtimoiy tarmog‘ini 11-noyabrda yo‘q qilish bilan tahdid qildi. Biroq tahdid amalga oshmadi. Keyinchalik tahdid butun guruhdan emas, balki uning ayrim a’zolaridan chiqqani ma’lum bo‘ldi.
18-noyabrda Facebook va Skype audio hamda videoqo‘ng‘iroqlar platformasidan ijtimoiy tarmoqqa qo‘ng‘iroq qilish imkonini e’lon qildi.
2012-yil

16-fevral 2012-yilda Facebook’da mashhur foydalanuvchilar profillarini tasdiqlash funksiyasi paydo bo‘lishi ma’lum qilindi. Bunda kimga akkauntni tasdiqlash taklifi yuborilishini tarmoq ma’muriyati o‘zi hal qiladi.
9-aprel 2012-yilda Facebook Instagram fotoservisni 1 mlrd dollarga sotib olishini e’lon qildi. Instagram 2010-yil oktabrda ishga tushirilgan va 2012-yil aprelgacha faqat iPhone, iPad hamda iPod ilovasi sifatida mavjud edi. 2012-yil mart oxirida xizmat foydalanuvchilari soni 30 millionga yetdi. Bu Facebook amalga oshirgan shu ko‘lamdagi birinchi xarid bo‘ldi.
23-aprel 2012-yilda Microsoft ijtimoiy tarmoq Facebook’ga internet xoldingi AOLdan sotib olgan patentlarining bir qismini sotishi ma’lum bo‘ldi. AOL Microsoft’ga topshiradigan 925 ta patent va patent arizasidan Facebook taxminan 650 tasini oladi. Buning uchun ijtimoiy tarmoq 550 mln AQSH dollari to‘laydi. Microsoft’da qoladigan 275 ta patent va arizadan Facebook litsenziya asosida foydalanishi mumkin bo‘ladi. TechCrunch blogiga ko‘ra, bitim yakunlanganidan so‘ng Facebook’ning patentlar portfeli taxminan 1460 ta patent va arizadan iborat bo‘ladi. Ularning 60 tasi ijtimoiy tarmoqning o‘z patentlari, yana 750 tasi esa IBM. Taxminlarga ko‘ra, Facebook xarid qilingan patentlardan Yahoo!bilan sud nizosida foydalanishni rejalashtirgan. 2012-yil fevralda Yahoo! ijtimoiy tarmoqni o‘zining 10 ta patentini, jumladan internet reklamasi bilan bog‘liq patentlarni buzishda aybladi. Facebook aprel boshida kompaniyaga qarshi javob da’vosi kiritdi. Ammo 2012-yil iyulda kompaniyalar o‘zaro kelishuvga erishib, barcha nizolarni tugatdi. Kelishuvga muvofiq, ular bir-biriga internet texnologiyalari bo‘yicha o‘zaro litsenziyalar taqdim etadi.
18-may 2012-yilda Facebook IPO doirasida o‘z aksiyalarini NASDAQ birjasida har birini 38 dollardan — kompaniya bir necha kun oldin e’lon qilgan narx oralig‘ining yuqori chegarasida (quyi chegara — 34 dollar) joylashtirdi. Bu ijtimoiy tarmoqning umumiy qiymati 104 mlrd dollarga baholanganini anglatadi (kelajakda chiqariladigan aksiyalar bilan birga), jalb qilingan mablag‘ esa 18,4 mlrd dollarni tashkil etdi (banklar uchun taqdim etilgan opsion bo‘yicha bank-anderrayterlar undan foydalangan taqdirda). Kompaniyaning o‘zi va aksiyadorlari 16 mlrd dollar jalb qildi. IPO doirasida jami 421,2 mln Facebook aksiyasi sotildi: 180 mln tasini kompaniyaning o‘zi, 241,23 mln tasini esa aksiyadorlar sotdi. Facebook IPO’si texnologik kompaniyalar orasidagi eng yirik ommaviy joylashtirish va AQSHda Visa2008-yilda 19,7 mlrd dollar jalb qilgan kompaniyaning IPO’sidan buyon eng yirigi bo‘ldi.
Uch oy o‘tib, 18-avgust 2012-yilga kelib Facebook aksiyalari narxi 19 dollargacha tushdi. Natijada kompaniyaning bozor qiymati may oyidagi birjaga chiqishidan buyon ikki baravar kamaydi. Mutaxassislar bunga investorlarning Facebook kelgusi rivojlanishi bo‘yicha aniq strategiyaga ega ekaniga shubha qilgani sabab bo‘lganini ta’kidladilar.
4-oktabrda Mark Sukerberg o‘z sahifasida milliardinchi foydalanuvchi ro‘yxatdan o‘tganini e’lon qildi. Shunday qilib, Facebook dunyoda auditoriyasi 1 milliarddan oshgan yagona ijtimoiy tarmoqqa aylandi, ya’ni sayyoradagi har 7 kishidan biri Facebook’da ro‘yxatdan o‘tgan edi. Facebook’ning jahon bozoridagi asosiy raqobatchilari faqat Twitter va Google+bo‘lib, ular foydalanuvchilar soni bo‘yicha yarim milliarddan ko‘proqqa ortda qolardi.
15-noyabrda Facebook mobil versiya foydalanuvchilariga «Ulashish» tugmasidan foydalanish imkonini berdi.
2012-yilda Facebook kompaniyasi 700 000 nafar foydalanuvchisi ustida psixologik tajriba o‘tkazib, yangiliklar lentasi orqali ularning his-tuyg‘ulari va xatti-harakatlariga ta’sir ko‘rsatishni ko‘zladi. Tajriba ikki yil o‘tib oshkor bo‘ldi va internet hamjamiyati hamda matbuotda turlicha munosabatlarga sabab bo‘ldi.
2013-yil

15-yanvar 2013-yilda Mark Sukerberg kompaniya bosh qarorgohida matbuot anjumani o‘tkazib, yangi Graph Searchqidiruv funksiyasini taqdim etdi. U ijtimoiy tarmoq ichidagi multimedia materiallarini tez va samarali topish imkonini beradi.
2013-yil yanvar oxirida Facebook e’lon qilgan moliyaviy hisobotda kompaniyaning sof foydasi 95 % ga kamaygani ko‘rsatildi. 2012-yil to‘rtinchi choragida foyda 64 mln dollarni tashkil etdi, bir yil oldingi shu davrda esa 302 mln dollar bo‘lgan.
4-aprel 2013-yilda Facebook Android smartfonlari uchun o‘z platformasini — Facebook Home.
2014-yil
22-iyulda ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarga keyinchalik ko‘rmoqchi bo‘lgan kontentini maxsus ro‘yxatga qo‘shish imkonini beruvchi «Saqlanganlar» xizmatini ishga tushirdi.
7-oktabrda Facebook gipermintaqaviy reklama modelini ishga tushirishini e’lon qildi. Bu do‘kon egalariga savdo nuqtasidan 1 mil radiusdagi foydalanuvchilarning telefonlari va brauzerlarida reklama ko‘rsatish imkonini berishi kerak edi. Funksiya avval AQSHda, keyin butun dunyoda joriy etilishi xabar qilindi.
Oktabr oxirida Facebook anonim Tor tarmog‘i orqali .onionmanzilida ham ochildi.
2015-yil
1-iyunda Facebook OpenPGPqo‘llab-quvvatlashni joriy etdi. Foydalanuvchilar o‘z sahifalarida ochiq kalitini joylashlari hamda Facebook yuboradigan elektron pochta bildirishnomalarini shifrlash uchun undan foydalanishni yoqishlari mumkin bo‘ldi.
24-avgust, dushanba kuni Facebook ijtimoiy tarmog‘iga bir kunda birinchi marta milliarddan ortiq foydalanuvchi kirdi. Tarmoq asoschisi Mark Sukerberg bu voqeani shunday izohladi: «Bu Yer yuzidagi har yettinchi kishi do‘stlari va oilasi bilan muloqot qilish uchun Facebook’dan foydalanganini anglatadi. Bu butun dunyoni birlashtirishning faqat boshlanishi», — deb yozdi Sukerberg.
2015-yil iyunda e’lon qilingan hisobotga ko‘ra, ijtimoiy tarmoqning o‘rtacha kunlik auditoriyasi 968 mln foydalanuvchini tashkil etgan. Ulardan 844 mln nafari ijtimoiy tarmoqqa kirish uchun mobil qurilmalardan foydalangan.
Facebook’ning oylik auditoriyasi qariyb 1,5 mlrd foydalanuvchidan iborat. Kompaniya ro‘yxatdan o‘tgan foydalanuvchilar soni bir milliardga 2012-yilda erishgan.
21-dekabrda Facebook iPhone 6s va iPhone 6s Plus yordamida yaratiladigan videoli fotosuratlarni qo‘llab-quvvatlashni sinov tariqasida ishga tushirdi.
2017-yil
2017-yil martda Facebook Instagram’dan so‘ng Snapchat funksiyalarini joriy etdi. Facebook mobil ilovasida vaqt o‘tishi bilan yo‘qoladigan hikoyalarni suratga olish imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu funksiya faqat iOS va Android mobil qurilmalarida mavjud edi.
2017-yilda Facebook dunyodagi eng ommabop ijtimoiy tarmoq bo‘lib qoldi, uning oylik auditoriyasi 1,968 mlrd kishiga yetdi.
2017-yilda Facebook tabiiy ofatlar vaqtida yordam beruvchi yangi xizmatni — jabrlanganlarning qayerdaligini aniqlashga xizmat qiladigan maxsus xaritalarni ishga tushirdi. Loyiha YUNISEF, Xalqaro Qizil Xoch va Qizil Yarim Oy jamiyatlari federatsiyasi, Jahon oziq-ovqat dasturi.
ko‘magida amalga oshirildi. 2017-yil iyunda ijtimoiy tarmoq rahbariyati yangiliklar uchun haq to‘lashga qaror qilgani ma’lum bo‘ldi. Bundan tashqari, foydalanuvchilar oyiga muayyan miqdordagi materiallarni bepul o‘qishi, limitdan oshganda esa to‘lov qilishi mumkin bo‘lgan model muhokama qilindi.
Iyun oyida Facebook’ga izohlarga GIFanimatsiya biriktirish funksiyasi qo‘shildi. Foydalanuvchilar o‘z «gif» fayllarini yuklay olmaydi, ammo ijtimoiy tarmoq taqdim etgan ma’lumotlar bazasidan animatsiyalarni tanlashi mumkin.
2017-yilda Facebook Mark Sukerberg xavfsizligi uchun xarajatlarni 1,5 baravar, 2016-yilga nisbatan, ya’ni 5,8 mln dollardan 9 mln dollarga oshirdi.
2019-yil

6-martda Mark Sukerberg kompaniyaning barcha platformalaridagi foydalanuvchilarning shaxsiy xabarlari uchun uchdan uchgacha shifrlashni (end-to-end encryption) joriy etish rejasini ma’lum qildi.
13-martda kompaniya tarixidagi eng yirik uzilish yuz berdi va u qariyb 10 soat davom etdi. Shu vaqt ichida dunyoning ko‘plab mamlakatlarida Facebook va kompaniyaga tegishli Instagram, Messenger hamda WhatsApp xizmatlaridan foydalanib bo‘lmadi. Muammo «server konfiguratsiyasining o‘zgarishi» tufayli yuzaga kelgan.
AQSHda Facebook’ning Apple, Amazon va boshqa yirik kompaniyalar bilan tuzgan bir qator bitimlari yuzasidan jinoiy tergov boshlandi. Bu bitimlar foydalanuvchilarning do‘stlar ro‘yxati, aloqa ma’lumotlari va hatto shaxsiy xabarlarini ularning xabarisiz kompaniyalarga uzatishni nazarda tutgan.
19-mart 2019-yilda Facebook o‘zining Facebook Gaming o‘yin platformasini ishlab chiqayotgani ma’lum bo‘ldi.
16-aprel 2019-yilda Roskomnadzor Facebook’ga Rossiya foydalanuvchilari ma’lumotlarini mamlakat hududida saqlash uchun shaxsiy ma’lumotlar haqidagi qonunga muvofiq to‘qqiz oy muddat berdi.
28-aprel 2019-yilda Facebook tadqiqotchilar guruhiga ijtimoiy tarmoqlarning saylovlar va demokratiyaga ta’sirini o‘rganish uchun ma’lumotlardan misli ko‘rilmagan darajada foydalanish imkoniyatini berdi.
18-iyun 2019-yilda Facebook 2020-yilgacha Libra nomli o‘z kriptovalyutasini chiqarishini ma’lum qildi.
4-dekabr 2019-yilda Facebook’ning 267 mln foydalanuvchisiga oid ma’lumotlar ommaga sizib chiqdi. Zararli niyatdagi shaxslar internetga joylashtirgan bazada foydalanuvchilarning ismlari, telefon raqamlari va akkaunt ID’lari bor edi.
2020-yil
Sentabrda ijtimoiy tarmoq interfeysning yangi dizayniga butunlay o‘tdi. Shuningdek, qorong‘i rejim paydo bo‘ldi.
2021-yil
2021-yil aprel boshida kompaniya tarixidagi eng yirik foydalanuvchi ma’lumotlari sizib chiqishi haqida xabar tarqaldi. Internetdagi xakerlik forumlaridan birida 533 mln dan ortiq Facebook foydalanuvchisining shaxsiy ma’lumotlari (106 mamlakatdan) erkin tarqatildi. Bu Rossiyadagi foydalanuvchilarga ham ta’sir qildi: qariyb 10 mln kishining shaxsiy ma’lumotlari oshkor bo‘ldi.
2021-yil aprelda kompaniya Clubhouse va Instagram Live aralashmasiga o‘xshash savol-javob xizmati Hotline’ni sinov tariqasida ishga tushirgani ma’lum bo‘ldi.
5-oktabr 2021-yilda Facebook ishida global uzilishlar yuz berdi va kompaniya aksiyalari narxi tushdi.
28-oktabr 2021-yilda Facebook kompaniyasi nomini Meta.
«Facebook» va ochiq kodli dasturiy ta’minot
Facebook’da yozilgan ayrim dasturlar boshqa dasturchilar uchun erkin litsenziyalar asosida mavjud. Ularning eng mashhurlari: Thrift, Flashcache, Apache Cassandra, Tornado, HipHop, dasturlash tili Hack.
Turli mamlakatlarda «Facebook»
Rossiyada
20-iyun 2008-yilda Facebook ijtimoiy tarmog‘i saytning ruscha versiyasini ishga tushirganini e’lon qildi. Foydalanuvchilar profilida interfeys tilini mustaqil o‘zgartira oladigan bo‘ldi. 2011-yil noyabrda Facebook LiveJournal dan Rossiyadagi foydalanuvchilar soni bo‘yicha o‘zib ketdi.
Ammo umuman olganda, Facebook Rossiyaning mahalliy xizmatlaridan ortda qolardi. Uning Rossiyadagi mashhurligi Yevropadagi eng past ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, oqibatda u Runetning tor doiraga mo‘ljallangan mahalliy ijtimoiy tarmog‘iga aylanib qolish xavfiga duch kelgan. Facebook o‘sishiga, xususan, kuchli mahalliy raqobatchilar to‘sqinlik qilgan.
Facebook interfeys, do‘stlar lentasining tuzilishi va ishlash tezligi bo‘yicha mahalliy ijtimoiy tarmoqlardan (jumladan «VKontakte») ortda qolardi; foydalanuvchilarning ko‘pini reklamaning haddan tashqari ko‘pligi ham bezovta qilardi.
Bundan tashqari, Rossiyaning madaniy, til va ijtimoiy xususiyatlari ham muayyan ta’sir ko‘rsatgan. Gartner, Inc.:
tahlilchisi Jeffri Mann ta’kidlaganidek: «Rossiya kabi bozorlarda faqat boshqa ruslar bilan muloqot qiladigan kishilar ko‘p. Shu sabab ularning aksariyati uchun Facebook’ga o‘tishga ehtiyoj yo‘q».
Rossiyada matematik bilimlari kuchli va ilmiy tafakkurga ega mutaxassislarning yetarli ekani ham alohida ahamiyat kasb etadi.
Natijada foydalanuvchilar mahalliy mahsulotni afzal ko‘radi:
«Facebook kelib, bozorning bir qismini egallaganini ko‘ryapmiz [...] va yangi auditoriya o‘sishi bo‘yicha «Odnoklassniki» hamda «VKontakte» Facebook’dan tezroq o‘sayotganini ko‘ryapmiz...»
«KomSkor» ma’lumotlariga ko‘ra, Facebook auditoriyasi Rossiyada 2012—2013-yillarda «VKontakte» foydasiga qisqargan. Buni Facebook’ning hamkorlik bo‘limi rahbari Jyulyen Kodornyu ham bilvosita tasdiqlab, Rossiyada «VKontakte» bilan raqobatlashmoqchi emasliklarini qayd etdi.
«Roskomnadzor» tashabbusi bilan Facebook bir necha marta ma’muriy javobgarlikka tortilgan. Qarorlarni tinchlik sudyalari Taganskiy tumani sud uchastkalarida, Moskvashahrida chiqargan. 17-dekabr 2018-yilda Roskomnadzor Facebook’dan Rossiya foydalanuvchilarining ma’lumotlar bazasi qayerda saqlanayotgani haqida ma’lumot talab qildi. 21-yanvar 2019-yilda Roskomnadzor Facebook va Twitter’ga qarshi shaxsiy ma’lumotlar haqidagi qonunni buzgani uchun ma’muriy ish ochdi. 12-aprel 2019-yilda kompaniya RF Ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi kodeksining 19.7 RF Ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi kodeksi (Rossiya foydalanuvchilarining ma’lumotlari mahalliylashtirilgani haqida axborot bermaslik) bilan nazarda tutilgan huquqbuzarlik uchun javobgarlikka tortilib, 3 ming rubl jarimaga tortildi (№ 422 sud uchastkasi, 05-0762/422/2019-ish). 13-fevral 2020-yilda 8-qismi, 13.11-modda bo‘yicha (Rossiya Federatsiyasi fuqarolarining shaxsiy ma’lumotlarini mamlakat hududida qayta ishlash talabiga rioya qilmaslik) ma’muriy javobgarlikka tortildi, jarima 4 mln rublni tashkil etdi (№ 374 sud uchastkasi, 05-0168/374/2020-ish). 10-iyun 2021-yilda Moskvaning Taganskiy tumani Facebook’ni yana 17 mln rublga jarimaga tortdi.
Facebook 29-sentabr 2021-yilgacha 26 mln rubl jarimani to‘lashi kerak edi. Biroq bundan bir necha kun avval kompaniya pul o‘tkazishdagi texnik muammolarni ro‘kach qilib, suddan to‘lovni kechiktirishni so‘radi.
5-oktabr 2021-yilda Facebook Roskomnadzor talabini bajardi va Rossiyada taqiqlangan axborotni o‘z ichiga olgan postlarni o‘chirdi.
2020-yil oxirida ham Facebook Rossiyada tor auditoriyaga ega ijtimoiy tarmoq bo‘lib qolgan edi. Yanvarda Rossiyadagi jami internet foydalanuvchilarining 38,9 % i Facebook’dan foydalangan. Bu ko‘rsatkich «Odnoklassniki»ning 47,1 % lik natijasidan ham ancha past edi.
25-fevral 2022-yildan Facebook faoliyati Rossiyada cheklandi, 4-martdan esa butunlay bloklandi.
10-mart 2022-yilda Meta Platforms Facebook va Instagram moderatorlariga Rossiya harbiy xizmatchilariga, shuningdek, quyidagi mamlakatlar fuqarolari uchun Rossiya va Belarus prezidentlariga qarshi zo‘ravonlikka chaqiriqlarni e’tiborsiz qoldirishga ruxsat berganini tan oldi: Armaniston, Ozarbayjon, Vengriya, Gruziya, Latviya, Litva, Polsha, Rossiya, Ruminiya, Slovakiya, Ukraina va Estoniya. Bu Ukrainaga bostirib kirishsharoitida joriy etildi. Rossiya va Belarus prezidentlarining o‘limiga chaqiriqlarga, agar ularda boshqa nishonlar ko‘rsatilmagan va joy hamda usul ta’riflanmagan bo‘lsa, zo‘ravonlik va unga undashga qarshi kurash kontekstida ruxsat berilgan. Kompaniya avval taqiqlangan, endi ruxsat etilgan ibora sifatida «rossiyalik bosqinchilarga o‘lim»jumlasini keltirdi. Shunga qaramay, Meta Platforms barcha rossiyaliklarga nisbatan zo‘ravonlikka chaqiriqlar bloklanishini va’da qildi. 21-mart 2022-yilda Moskvaning Tverskoy sudi Meta Platforms ekstremistik tashkilot, deb topib, uning Rossiyadagi faoliyatini taqiqlashga qaror qildi.
Xizmatni bloklash holatlari
Dunyoning bir qator mamlakatlarida davlat mahalliy internet provayderlarini foydalanuvchilarning ijtimoiy tarmoqqa kirishini cheklashga majbur qilgan. Bunday davlatlar: Shimoliy Koreya, Myanma, Xitoy, Eron, Kuba, Rossiyahamda Turkmaniston. Ko‘pincha taqiq mamlakatda kechayotgan siyosiy jarayonlar yoki diniy qarashlar xilma-xilligiga.
qarshi kurash chorasi bilan bog‘liq bo‘ladi. 3-mart 2012-yilda Tojikiston Respublikasi hukumati huzuridagi Aloqa xizmati farmoyishiga binoan ijtimoiy tarmoqqa kirish bloklandi. 9-mart 2012-yilda Tojikistondagi ayrim provayderlar Facebook’ga kirishni qayta ochdi.
25-noyabr 2012-yilda Tojikiston hududida ijtimoiy tarmoq yana bloklandi. Tojikiston hukumati huzuridagi Aloqa xizmati boshlig‘i Beg Zuhurov saytni bloklash qarorini quyidagicha izohladi:
Umuman, bu Facebook’ning egasi bormi yoki yo‘qmi? U Tojikistonga kela olmaydimi? Men uni qabul kunlarimda uchratgan bo‘lardim. Agar vaqti bo‘lmasa, yordamchilaridan biri bilan gaplashish ham mumkin.
Shuningdek, Aloqa xizmati rahbari Facebook rahbariyatining soliqlarni halol to‘lashiga shubha bildirdi:
Facebook umuman hech kim tomonidan nazorat qilinmaydi, bu tarmoqning egasi kimligi va u soliq to‘laydimi-yo‘qmi noma’lum. Albatta, bunday faoliyat Tojikiston xavfsizligiga tahdid soladi.
Aloqa xizmati boshlig‘i qaysi davlat budjetiga soliq tushumlarini nazarda tutganiga aniqlik kiritilmagan.
7-dekabr 2012-yilda Tojikistonda Facebook bloki olib tashlandi.
Tanqidlar

Facebook ko‘plab huquqbuzarlik holatlari — intellektual mulk huquqiga rioya qilmaslik, shaxsiy ma’lumotlarni oshkor etish, bolalar xavfsizligi va boshqalar uchun tanqid qilingan.
AQSH norezidentlarini kuzatish
2013-yil o‘rtalarida AQSH Milliy xavfsizlik agentligi 2007-yildan beri Federal qidiruv byurosi topshirig‘i bilan ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari, jumladan ularning yozishmalari va fuqarolarning joylashuvi haqida ma’lumot to‘plab kelgani tasdiqlandi. Boshqa internet xizmatlari qatori Facebook ham foydalanuvchilar haqidagi ma’lumotlarni maxsus xizmatlarga taqdim etgan.
Barak Obama bunday dastur haqiqatan mavjudligini, ammo u faqat AQSHhududida yashamaydigan kishilarga taalluqli ekanini tasdiqladi. Shu tariqa Oq uy rahbari Vashington chet elliklarni yashirin kuzatishini ilk bor oshkora tan oldi. Dastur chet el razvedkasi faoliyatini kuzatish to‘g‘risidagi qonun (FISA) va Protect America Act (PAA) asosida ishlaydi. Bu hujjatlar AQSH tashqarisidagi xorijliklarni sud ruxsatisiz kuzatishga imkon beradi.
Jamoatchilik fikrini boshqarish
Pew Research Center’ning 2016-yildagi tadqiqotlariga ko‘ra, AQSH fuqarolarining sezilarli qismi yangiliklarni Facebook orqali oladi. Shu bilan birga kompaniya yangiliklarni saralash algoritmlariga xodimlar aralashganlikda ayblandi: ular qaysi xabarlar foydalanuvchiga avval ko‘rsatilishini belgilagan, konservativ qarashdagi foydalanuvchilarni qiziqtirgan yangiliklar esa yashirilgan. Mojaro oqibatida yangiliklar saralagan muharrirlar guruhi ishdan bo‘shatildi. Kompaniya ularning o‘rniga avtomatlashtirilgan algoritmlar joriy etilganini bildirdi. Biroq bu algoritmlar ham soxta voqea haqidagi xabarni asosiy yangiliklarga chiqargani uchun tanqid qilindi.
O‘z joniga qasd qilishning oldini olmaslik
Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, internet orqali o‘z joniga qasd qilish niyatini bildirgan kishilar kamdan kam hollarda o‘z vaqtida yordam oladi. Bunday beparvolikka (foydalanuvchilar yoki ijtimoiy tarmoq xodimlari tomonidan) Facebook sahifasida o‘lim oldi xatini e’lon qilgan aktyor Paul Zolezzining o‘z joniga qasd qilishi misol bo‘la oladi. Facebook foydalanuvchi kelishuviga ko‘ra, kompaniyaning rasmiy pozitsiyasi «inson hayoti xavfsizligiga eng yuqori darajada e’tibor» qaratish, shu jumladan «yirik psixologik yordam markazlari bilan hamkorlik» qilishdan iborat. Biroq qator sabablar tufayli («Foydalanuvchilarni qo‘llab-quvvatlashning yo‘qligi»ga qarang) bu bayonot amalda bajarilishi shubhali.
Bundan tashqari, Facebook foydalanuvchilarida depressiya va boshqa ruhiy buzilishlar alomatlari paydo bo‘lishi uchun ham tanqid qilingan. Bu holatni OAVda «Facebook’dagi hasad» deb atalgan hodisa bilan izohlash mumkin: foydalanuvchilar o‘zlarini boshqalarga, o‘zlaridan muvaffaqiyatliroq deb hisoblagan tengdoshlariga doimiy taqqoslab, ichki zo‘riqishni kuchli depressiya, pessimizm, begonalashish hissi, o‘z joniga qasd qilishga moyillik, ijtimoiy yakkalanish va boshqalar shaklida namoyon etadi. Ba’zan bu alomatlar jiddiy ruhiy buzilishlar darajasiga yetadi. Odamlar odatda hayotining faqat yoqimli jihatlarini e’lon qilishga moyilligi vaziyatni yanada og‘irlashtirishi mumkin: bu ularning hayoti go‘yoki mukammal ekani haqidagi tasavvurni tug‘dirib, o‘ziga past baho beradigan kishilar uchun erishib bo‘lmas mezon yaratadi.
Intellektual mulk huquqining buzilishi
Sukerbergning «Bizning falsafamizga ko‘ra, ma’lumotlar ham, ularning tarqalishini nazorat qilish ham foydalanuvchilarga tegishli» degan so‘zlariga qaramay, Facebook boshqalarning intellektual mulkiga o‘z huquqini da’vo qiladi. Turli sabablarga ko‘ra o‘chirilgan sahifalardagi foydalanuvchining o‘z kontentini unga qaytarishni rad etish orqali kompaniya aslida ajralmas hisoblangan mualliflik huquqini cheklaydi hamda mualliflik va turdosh huquqlarni muhofaza qilishga doir xalqaro huquq me’yorlariga zid harakat qiladi.
Maxfiylikning buzilishi
Foydalanuvchi kelishuviga tayanib, Facebook akkaunt tarmoqdan o‘chirilgandan keyin ham foydalanuvchi ma’lumotlarini o‘z ixtiyoriga ko‘ra ishlatish huquqini o‘zida saqlab qoladi (ilgari akkaunt o‘chirilgach ham kontent kompaniya serverlarida noma’lum muddat saqlangan; «Akkauntning to‘liq o‘chirilmasligi»).
»ga qarang). Bundan tashqari, Facebook foydalanuvchilarning aloqa ma’lumotlaridan (elektron pochta manzillari va telefon raqamlaridan) o‘z xohishiga ko‘ra foydalanishga moyil.
2013-yil avgustda Facebook dastlabki hisobotini e’lon qildi. Unda kompaniya 2013-yilning birinchi yarmida turli mamlakatlar hukumatlaridan kelgan 25 ming so‘rov bo‘yicha 38 ming foydalanuvchiga doir ma’lumotlarning bir qismini taqdim etishga majbur bo‘lgani ko‘rsatildi.
Akkauntning to‘liq o‘chirilmasligi
Facebook faoliyatining dastlabki yillarida ko‘plab foydalanuvchilar o‘z ma’lumotlarini ijtimoiy tarmoqdan butunlay o‘chirish imkoni yo‘qligidan norozilik bildirgan. Ayrimlar texnik yordam xizmati bilan oylar davomida yozishgan va hatto sud bilan tahdid qilgan bo‘lsa-da, ma’lumotlarining bir qismi hamon ochiq turganini aniqlagan.
Faolsizlantirilgan akkauntlar ma’lumotlarining yashirin saqlanishi Facebook’ning shaxsiy ma’lumotlardan suiiste’mol qilishi haqidagi xavotirlarni kuchaytirdi. Ayniqsa, kompaniyaning foydalanuvchilar xaridlarini kuzatishga imkon beruvchi yangi reklama texnologiyasi fonida bunday shubhalar ortdi. Dastlab texnologiya foydalanuvchiga kuzatuvdan aniq voz kechish usulini taklif etmagan. Bu tartib faqat mojaro va 50 ming foydalanuvchi imzolagan ochiq norozilikdan keyin joriy etildi. Facebook rahbariyati uzr so‘rashga majbur bo‘ldi.
2009-yil oxirida akkauntni faolsizlantirish funksiyasi joriy etildi. Akkaunt boshqaruvi sahifasida uni faolsizlantirish mumkin: ma’lumotlar saqlanadi, lekin boshqa Facebook foydalanuvchilariga ko‘rinmaydi; foydalanuvchi o‘z loginidan qayta kirsa, ular tiklanadi. Ma’lumotlarni qayta tiklash imkoniyatisiz akkauntni butunlay o‘chirish uchun maxsus shaklni to‘ldirish zarur.
2011-yilda Vena universitetining huquq fakulteti talabasi Maks Shrems (Max Schrems) Facebook’dan o‘zining maxfiy ma’lumotlarini optik tashuvchida olishga erishdi. Ularda shaxsiy fotosuratlari, yozishmalari, o‘chirilgan xabarlari va sobiq do‘stlarining ismlari bor edi. Yuborilgan PDF faylida talabaning saytdagi uch yildan ortiq faoliyatiga doir 1200 sahifalik axborot mavjud edi. Shrems Facebook’ga qarshi Vena viloyat sudida jamoaviy da’vo qo‘zg‘atdi. Da’voda Facebook’ning AQSH Milliy xavfsizlik agentligi bilan PRISMdasturi doirasidagi hamkorligi ham ko‘tarildi. Da’voni 60 000 dan ortiq kishi (100 mamlakatdan) qo‘llab-quvvatladi. Da’vo qanoatlantirilsa, ushbu norozilik aksiyasini qo‘llagan har bir shaxs 500 yevro tovon olishi mumkin.
Axloqiy me’yorlarga zid munosabat
Facebook foydalanuvchini akkaunti o‘chirilgani haqida oldindan ham, keyin ham xabardor qilishni zarur deb hisoblamaydi. Bu esa foydalanuvchi ma’lumotlarining yo‘q qilinishini oldini olish imkonini bermaydi.
Shaxsiy yozishmalar sirining buzilishi
2014-yil yanvarda AQSHning ikki fuqarosi Facebook ijtimoiy tarmog‘ini sudga berdi. Ular ijtimoiy tarmoqni shaxsiy yozishmalarni maqsadli reklamada ishlatish uchun skanerlashda aybladi. Bu fuqarolarni kuzatishga doir federal qonunlar va shaxsiy hayotni himoya qilish qonunlarini buzish deb baholandi.
Spam tarqatish va shaxsiy ma’lumotlarni noqonuniy qayta ishlash
Facebook muntazam ravishda[ishonchsiz manba] spam yuborish va shaxsiy ma’lumotlarni noqonuniy qayta ishlashda ayblanadi. Foydalanuvchi Facebook’ga o‘z manzillar kitobini yuklashga rozi bo‘lsa, undagi barcha manzillarga ushbu ijtimoiy tarmoqda ro‘yxatdan o‘tish takliflari yuboriladi.
Xavfsizlik tizimidagi muammolar
2018-yil kuzida Facebook xavfsizlik tizimidagi muammolar sabab xakerlar ijtimoiy tarmoq kodida zaiflik topdi. Bu zaiflik foydalanuvchi sahifasini boshqalar ko‘radigan shaklda ko‘rish imkonini bergan. Ular foydalanuvchilarga parolni qayta kiritmasdan tarmoqqa ulangan holda qolish imkonini beradigan kalitlarni ham qo‘lga kiritgan. Kiberhujum 50 mln akkaunt ma’lumotlariga ta’sir qildi; muammo aniqlangach, bu akkauntlarning sessiyalari qayta ishga tushirildi. Ehtiyot chorasi sifatida yana 40 mln profilning sessiyalari yangilandi. Facebook xakerlik hujumi haqida voqea boshlanganidan faqat uch kun o‘tib xabar bergani uchun, 1,62 mlrd dollar miqdoridagi jarimaga tortilish xavfi yuzaga keldi. Bunga Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish umumiy reglamenti.
talablarini buzish sabab bo‘lgan edi. 2019-yil martda Facebook millionlab foydalanuvchilar parollarini shifrlamasdan saqlagani ma’lum bo‘ldi.
Fikr bildirgani uchun foydalanuvchilarni bloklash
Facebook’da ayrim fikr-mulohazalar uchun foydalanuvchilar bloklangan. Masalan, 2015-yilda yozuvchi Eduard Bagirov akkaunti haqoratli «baxtsiz xoxollar» iborasini ishlatgani uchun bir haftaga bloklangan.
Sababini tushuntirmay akkauntlarni o‘chirish
Facebook Gulagu.net loyihasi asoschisi Vladimir Osechkinning akkauntini sababini tushuntirmay o‘chirgan. Vladimirning fikricha, bu Rossiya maxsus xizmatlarining bosim o‘tkazishga urinishi bo‘lib, qiynoqlar aks etgan maxfiy videolar arxivi e’lon qilingach kuchaygan.
Cambridge Analytica bilan bog‘liq 2018-yilgi mojaro
2015-yilda Kembrij universiteti professori, kelib chiqishi rossiyalik Aleksandr Kogan thisisyourdigitallife ilovasini yaratdi. Ushbu ilova Facebook API orqali undan foydalangan kishilarning va maxfiylik sozlamalari bunga imkon bergan do‘stlarining shaxsiy ma’lumotlarini yig‘di. Natijada thisisyourdigitallife 50 mln Facebook foydalanuvchisining shaxsiy ma’lumotlarini qo‘lga kiritdi. Facebook qoidalarini buzgan holda bu ma’lumotlar Cambridge Analyticamilliarder Robert Merserasos solgan Cambridge Analytica kompaniyasiga uzatildi. 2015-yilda kompaniya prezidentlik kampaniyasida senator Ted Kruzga, keyinchalik esa Donald Trampga yordam berdi. Olingan shaxsiy ma’lumotlar kompaniyaga individual psixologik profillar yaratish imkonini berdi. Ular ikkilangan saylovchilarni tegishli nomzodga ovoz berishga undash maqsadida tor auditoriyaga yo‘naltirilgan xabarlar tayyorlashda ishlatilgan.
2015-yilda Facebook ilovani bloklab, foydalanuvchi ma’lumotlarini o‘chirishni talab qilgan xat yubordi. 16-mart 2018-yilda Facebook matbuot bayonotida Cambridge Analytica va unga aloqador Strategic Communication Laboratories ma’lumotlarni to‘liq o‘chirmagani hamda barcha belgilar ulardan AQSH prezidentlik saylovlarida 2016-yilda foydalanilganini ko‘rsatayotganini bildirdi.
Shu munosabat bilan Buyuk Britaniya parlamenti qo‘mitasi Mark Sukerbergdan Facebook foydalanuvchilar ma’lumotlarini qanday olishi, saqlashi va himoya qilishi haqida ko‘rsatma berishni so‘radi. Hodisa yuzasidan o‘z tergovini boshlaganini AQSH Federal savdo komissiyasiham e’lon qildi. Facebook’ga qarshi Nyu-York va Massachusets shtati yuristlari hamda San-Fransiskosarmoyadorlari da’vo arizalari berdi. Sud jarayonida yuristlar ijtimoiy tarmoqdan foydalanuvchilarga shaxsiy ma’lumotlaridan foydalanish haqida qanday bildirishnomalar yuborilishini tushuntirishni talab qildi.
Sobiq xodima bilan bog‘liq 2021-yilgi mojaro
Kompaniyaning sobiq menejeri Frensis Xaugen kompaniya daromad uchun ayrim axloqiy muammolarga ko‘z yumishini aytdi. Frensis Xaugen u yerda 2019-yildan ishlaganini va minglab hujjatlar hamda tadqiqotlarni yashirin nusxalaganini ma’lum qildi. Ular kompaniya internetdagi nafrat, zo‘ravonlik va dezinformatsiyaga qarshi kurashishga va’da bersa-da, aslida faqat daromadni ko‘zlashini ko‘rsatadi. Kompaniya g‘azab va nafrat kabi kuchli his-tuyg‘ularni qo‘zg‘atuvchi kontentni olib tashlamaydi, chunki bunday postlar odamlarni lentani uzoqroq o‘qishga undaydi. The Wall Street Journalgazetasi kompaniya tadqiqotlariga tayanib, Instagram o‘smirlar, ayniqsa qizlarning ruhiy va jismoniy salomatligiga zarar yetkazishi mumkinligi haqida maqola chiqardi.
Keyinchalik Xaugen bu masala bo‘yicha Kongressda ham chiqish qildi.
Madaniyatda
- «Ijtimoiy tarmoq» filmi 2010-yilda Ben Mezrich kitobi asosida suratga olingan bo‘lib, Facebook yaratilishi tarixiga bag‘ishlangan. Jastin Timberleykfilmda Shon Parkerrolini ijro etgan va suratga olish boshlanishidan oldin ham Shon bilan tanish edi. Armi Hammer va Josh Pensi film premyerasidan keyin Uinklvoss aka-ukalari bilan uchrashdi. Jessi Ayzenberg va Mark Sukerberg birga quyidagi shouda ishtirok etishgan — Saturday Night Live shousining bir sonida birga ishtirok etgan (36-mavsum, 13-qism).
- Kitob. Devid Kirkpatrik. Ijtimoiy tarmoq. Facebook asoschisi qanday qilib $4 milliard ishlab topdi va 500 million do‘st orttirdi. — Moskva: Eksmo, 2010. — 288 bet — 5000 nusxa — ISBN 978-3-8273-2913-4.
- Britaniya komediya teleseriallaridan biri — «Jem va Quddus» qahramoni Kerolayn Martin (Jennifer Sonders) quyidagi nomlarni adashtiradi: Myspace va Facebook, ularni «mening yuzim» (ingl. Myface).
- Multserial «Janubiy park» multseriali, 14-mavsum, 4-qism, 199-epizod — «Sizda 0 ta do‘st bor».
- Serial «IT mutaxassislari» seriali, 3-mavsum, 5-qism (Friendface).
- Serial «Skins» seriali, 3-mavsum, 10-qism.
- «Onlayn» sitkomida har bir qism «Yuzkitob» deb ataladi.
- 2015-yilgi «Do‘stlardan o‘chirib tashlash» filmidagi barcha voqealar Facebook ijtimoiy tarmog‘ida kechadi.
- 2020-yilda Selene Delgado Lopezismli foydalanuvchi go‘yoki ijtimoiy tarmoqdagi hammani do‘stlikka qo‘shgani haqidagi shahar afsonasi tarqaldi.
Qiziqarli faktlar
- Ishtirokchilardan biri — Misr inqilobi faoli — qiziga Feysbuk Jamol Ibrohim deb ism qo‘ydi. Shu tariqa u Misr inqilobida muhim rol o‘ynagan ijtimoiy tarmoqqa hurmat bildirdi.
- 2010-yilda amerikalik tadbirkor Pol Chelya Facebook aksiyalarining 50 % iga da’vo qildi. U go‘yoki sayt asoschisi Mark Sukerberg bilan tuzgan veb-sayt ishlab chiqish shartnomasiga asoslandi (da’vogar haqidagi maqolaga qarang).
- Jurnal ma’lumotlariga ko‘ra, Consumer Reports 2011-yil may holatida Facebook’da 7,5 mln ga yaqin 13 yoshdan kichik bola ro‘yxatdan o‘tgan, bu foydalanish shartlariga zid. Mark Sukerberg bunga qat’iy qarshilik ko‘rsatish o‘rniga ularning ro‘yxatdan o‘tishiga ruxsat berishga qaror qilib, «Mening falsafamga ko‘ra, ta’limni imkon qadar erta boshlash kerak» dedi. Biroq ayrim tashkilotlar va ko‘plab foydalanuvchilar bu qarorga pedofillarmavjudligi, maxfiylikka, tajovuz, sog‘lom fikr va boshqa sabablar tufayli qarshi chiqdi.
- 2011-yilda Computers in Human Behavior jurnalining 5-sonida e’lon qilingan tadqiqot natijalariga ko‘ra, Facebook foydalanuvchilarida undan foydalanmaydiganlarga nisbatan narsissizm va eksgibitsionizmbelgilari ko‘proq kuzatilgan. Tadqiqotchilarning fikricha, ijtimoiy tarmoq narsissistik shaxsning o‘zini reklama qilish va ko‘z-ko‘z qilishga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga yordam beradi.[faktning ahamiyati?]
- Facebook yangi ma’lumotlarni qayta ishlash va saqlash markazi qurilishini e’lon qildi. U butunlay shamol energiyasi hisobiga ishlaydi.
- 2015-yil noyabrda Fransiyadagi bir qator teraktlardan so‘ng Facebook’ning fransuz mobil ilovasida «Men xavfsizman» funksiyasi paydo bo‘ldi. Funksiya Facebook’dagi do‘stlaringizga hayotingizga hech qanday xavf yo‘qligini bildirishga yordam beradi (aslida u 2014-yil oktabrdan mavjud bo‘lgan, ammo Parijdagi voqealargacha faqat tabiiy ofat hududlarida ishlatilgan; Parij hujumlaridan keyin barcha favqulodda vaziyatlarda qo‘llanila boshlagan).
- 2015-yil yakunlariga ko‘ra, Facebook Rossiya OAVda eng ko‘p tilga olingan ijtimoiy tarmoq bo‘ldi. Monitoring va tahlillarga ko‘ra, Rossiyadagi an’anaviy OAV Facebook’ni 430 ming martadan ortiq eslatgan.
- 2016-yilda Facebook foydalanuvchi fotosuratlari asosida emoji yaratish texnologiyasi uchun patent arizasi berganini e’lon qildi.
- 2016-yilda Microsoft korporatsiyasi bilan hamkorlikdagi MAREAloyihasi ham e’lon qilindi. Uning maqsadi Atlantika okeani tubi bo‘ylab AQSHdan Ispaniyagacha kabel yotqizish edi. Tomonlarning fikricha, bu internet infratuzilmasini yaxshilaydi. Loyiha qiymati 15 mlrd dollarga baholangan.
- 2016-yilda Facebook rahbariyati kelajakda qiziqarli kontent yaratuvchi blogerlarga haq to‘lash imkoniyatini istisno qilmasligini bildirdi.
- 6-iyun 2017-yilda Britaniyaning The Times nashriyoti Facebook foydalanuvchilar hissiyotlarini real vaqt rejimida tahlil qilishda sun’iy intellektdan foydalanishni rejalashtirayotganini xabar qildi. Hissiyotlarni aniqlash tizimi matn terish tezligi, shriftni o‘zgartirish chastotasi va smayliklardan foydalanish tahliliga asoslangan.
Adabiyotlar
- Denis Nikolayevich Kolisnichenko. Facebook. To‘liq qo‘llanma. — Moskva: «Dialektika», 2011. — 272 bet — ISBN 978-5-8459-1751-5.
- Jessi Stey. FBML asoslari. Facebook belgilash tili asoslari (ingl.). — O'Reilly Media, 2008. — 192 bet — ISBN 978-0-596-51918-6.
- Yefimov Ye. G., Kuznetsov A. A. Internetdagi ijtimoiy tarmoqlarning mintaqaviy ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar sifatidagi inqiroz salohiyati turlari (Murojaat sanasi: 11- avgust 2013) // Zamonaviy mintaqaning innovatsion salohiyati: postsovet hududida mintaqaviy xavfsizlik va mintaqa ichidagi integratsiya muammolari, butunrossiya ilmiy-amaliy konferensiyasi (2011 ; Volgograd). «Zamonaviy mintaqaning innovatsion salohiyati: postsovet hududida mintaqaviy xavfsizlik va mintaqa ichidagi integratsiya muammolari» butunrossiya ilmiy-amaliy konferensiyasi, 28-29-oktabr 2011-yil, Volgograd: [materiallar. — Volgograd: VAGS nashriyoti, 2011. — B.144-145]. — ISBN 978-5-7786-0419-3..
- Nataliya Yermolova. Facebook, Twitter, Google+ ijtimoiy tarmoqlarida biznesni targ‘ib qilish. — Moskva: Alpina Pablisher, 2013. — 357 bet — ISBN 978-5-9614-2280-1.
Havolalar
- Facebook — Lentapediyadagi maqola. 2012-yil.
- Anton Merkurov. Nega «VKontakte» Facebook’dan yaxshiroq. Slon.ru (9-noyabr 2012-yil). Arxivlangan 20-noyabr 2012-yilda.
- Tom Xojkinson. Shunday do‘stlar bilan… (ingl.). The Guardian (14-yanvar 2008-yil). Murojaat sanasi: 13-iyun 2009-yil. Arxivlangan 2-mart 2012-yilda.
- Urush boshlandi: Facebook Google Friend Connect’ni blokladi. Ijtimoiy trendlar (16-may 2008-yil). Murojaat sanasi: 13-iyun 2009-yil. Arxivlangan 2-mart 2012-yilda.
- Ilya Varlamov. Facebook ofisiga sayohat. Murojaat sanasi: 5-yanvar 2014-yil. Arxivlangan 4-yanvar 2014-yilda.
- Andrey Rudenko. Facebook’da Facebook’dan tashqari nimalar bor?
- facebookwkhpilnemxj7asaniu7vnjjbiltxjqhye3mhbshg7kx5tfyd.onion — .onionFacebook’ning .onion versiyasi
- Ijtimoiy tarmoqlardan keladigan xatlar: maxfiyligingiz yetarlicha himoyalanganmi? Ikki muammo va ularning yechimi. Xabr (19-mart 2019-yil). Murojaat sanasi: 8-aprel 2019-yil. Arxivlangan 8-aprel 2019-yilda. — Facebook’da OpenPGP dan foydalanishni sozlash haqidagi maqola
Facebook’ning rasmiy sahifasi ijtimoiy tarmog‘ida Facebook