Elektr teshilishi — elektr tokining qattiq, suyuq yoki gazsimon dielektrikda (masalan, atmosfera havosida) yoki yarimo‘tkazgichda kritik qiymatdan yuqori kuchlanish berilganda keskin ortishi hodisasidir (bu qiymat teshilish kuchlanishi deb ataladi).
Fizik mohiyati
Teshilish juda qisqa vaqt ichida (10−8 s gacha) sodir bo‘lishi yoki uzoq vaqt davom etishi mumkin (masalan, yoyli razryad gazsimon muhitda).
Xususan, qattiq jismlarda elektr teshilishining uchta mexanizmi farqlanadi:
- Ichki teshilishda zaryad tashuvchi erkin yugurish yo‘li davomida yetarli energiya yig‘adi va ionlashtirish jarayonini yuzaga keltiradi: kristall panjara molekulalari ionlanadi. Natijada zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi ortadi. Bunda ko‘chkisimon ravishda erkin zaryad tashuvchilar hosil bo‘ladi (elektronlar konsentratsiyasi ortadi) va ular umumiy tokka asosiy hissa qo‘shadi. Yarimo‘tkazgichlar va dielektriklarda qisman teshilish ham uchraydi.
- Issiqlik ta’siridagi teshilish, dielektrik yoki yarimo‘tkazgichning kristall panjarasi qiziganda yuz beradi. Harorat ko‘tarilishi bilan elektronlarning panjaradagi boshqa atomlarni ionlashtirishi osonlashadi, shu sababli teshilish kuchlanishi pasayadi. Qizish ham tashqaridan issiqlik kelishi hisobiga, ham dielektrik ichidan o‘zgaruvchan tok o‘tishi natijasida sodir bo‘lishi mumkin.
- Razryad tufayli teshilish g‘ovak materiallardagi adsorbsiyalangan gazlarning ionlanishi bilan bog‘liq. Bunday materiallarga slyuda va g‘ovak keramika kiradi. G‘ovaklardagi gazlar qattiq modda teshilishidan tezroq ionlanadi. Natijada paydo bo‘ladigan gaz razryadlari g‘ovaklar yuzasini yemiradi.
Yon ta’sirlari va qo‘llanilishi
Teshilish foydali ham, zararli ham bo‘lishi mumkin. Masalan, yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyasida izolyatorning teshilishi xavfli avariya holatidir. Biroq o‘t oldirish shami benzinli ichki yonuv dvigatelida elektr teshilishini yuzaga keltirmasa, dvigatel me’yorida ishlamaydi: silindrlardan birida yonilg‘i-havo aralashmasi alangalanmagani sababli dvigatel «uch silindrda ishlash» («troit qilish») holatiga keladi.
Adabiyotlar
- Solimar L., Uolsh D. Materiallarning elektr xossalari bo‘yicha ma’ruzalar = Materiallarning elektr xossalari bo‘yicha ma’ruzalar. — M.: «Mir», 1991. — B. 504. — ISBN 5-03-001934-0.
- Yepifanov G. I. Mikroelektronikaning fizik asoslari. — M.: «Sovetskoye radio», 1971. — 376 b.