Elektr zanjiri nima

1-rasm — Elektr zanjirining shartli belgilanishi

Elektr zanjiri (galvanik zanjir) — qurilmalar va elementlar majmui bo‘lib, ular elektr toki o‘tishi uchun mo‘ljallangan; ularda kechadigan elektromagnit jarayonlarni quyidagi tushunchalar yordamida tavsiflash mumkin: tok kuchi va kuchlanish.

Elektr zanjirining shartli belgilar yordamida tasvirlanishi elektr sxemasi deb ataladi (1-rasm).

Elektr zanjirlarining turlari

Tarmoqlanmagan va tarmoqlangan elektr zanjirlari

1-rasm — Tarmoqlangan zanjir

Elektr zanjirlari tarmoqlanmagan va tarmoqlangan turlarga bo‘linadi. Tarmoqlanmagan zanjirning barcha elementlaridan bir xil tok o‘tadi. Eng oddiy tarmoqlangan zanjir 1-rasmda ko‘rsatilgan. Unda uchta tarmoq va ikkita tugun mavjud. Har bir tarmoqdan alohida tok o‘tadi. Tarmoq — ketma-ket ulangan elementlardan (ulardan bir xil tok o‘tadi) tashkil topgan va ikkita tugun orasida joylashgan zanjir qismidir. Tugun esa zanjirning kamida uchta tarmoq tutashadigan nuqtasidir. Agar elektr sxemasida ikki chiziq kesishgan joyga nuqta qo‘yilgan bo‘lsa (1-rasm), bu joyda ikki chiziq elektr jihatdan ulangan bo‘ladi; aks holda, ular ulanmagan hisoblanadi. Ikki tarmoq tutashgan, ulardan biri ikkinchisining davomi bo‘lgan tugun qisqartiriladigan yoki aynigan tugun deb ataladi.

Chiziqli va nochiziqli elektr zanjirlari

Chiziqli elektr zanjir deb barcha tarkibiy qismlari chiziqli bo‘lgan zanjirga aytiladi. Chiziqli qismlarga tok va kuchlanishning bog‘liq hamda mustaqil ideallashtirilgan manbalari, rezistorlar (Om qonuniga bo‘ysunadigan), shuningdek, chiziqli differensial tenglamalar bilan tavsiflanadigan boshqa har qanday qismlar kiradi. Ulardan eng mashhurlari elektr kondensatorlari va induktivlik g‘altaklaridir. Agar zanjir tarkibida yuqorida sanab o‘tilganlardan boshqa qismlar bo‘lsa, u nochiziqli deb ataladi.

Elektr zanjirining shartli belgilar bilan tasvirlanishi elektr sxemasi deb ataladi. Ikki qutbli elementdan oqib o‘tadigan tokning shu elementdagi kuchlanishga bog‘liqligini ifodalovchi funksiya volt-amper xarakteristikasi (VAX) deb ataladi. VAX ko‘pincha Dekart koordinatalari tizimida grafik shaklida tasvirlanadi. Bunda grafikning abssissa o‘qiga odatda kuchlanish, ordinata o‘qiga esa tok kuchi qo‘yiladi.

Xususan, volt-amper xarakteristikasi chiziqli funksiya bilan ifodalanadigan va VAX grafigi to‘g‘ri chiziqdan iborat bo‘lgan omik rezistorlar chiziqli deb ataladi.

Chiziqli zanjirlarga (odatda, juda yaxshi yaqinlashuvda) tarkibida faqat rezistorlar, kondensatorlar va induktivlik g‘altaklari (ferromagnit o‘zaksiz) bo‘lgan zanjirlar misol bo‘ladi.

Ba’zi nochiziqli zanjirlarni, agar elementdagi tok yoki kuchlanish o‘zgarishlari kichik bo‘lsa, taxminan chiziqli zanjir sifatida tavsiflash mumkin. Bunda bunday elementning nochiziqli volt-amper xarakteristikasi ishchi nuqtada VAX grafigiga o‘tkazilgan urinmaga mos chiziqli xarakteristika bilan almashtiriladi. Bu usul «chiziqlilashtirish» (linearization) deb ataladi. Shunda zanjirni tahlil qilish uchun chiziqli zanjirlarni o‘rganishga mo‘ljallangan kuchli matematik usullardan foydalanish mumkin. Chiziqli zanjir sifatida tahlil qilinadigan bunday nochiziqli zanjirlarga chiziqli rejimda ishlaydigan, tarkibida nochiziqli aktiv va passiv elementlari bo‘lgan deyarli barcha elektron qurilmalar (kuchaytirgichlar, generatorlar va boshqalar) misol bo‘ladi.

Elektr zanjirlarida amal qiladigan qonunlar

Adabiyotlar

  • Elektrotexnika: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik / A. S. Kasatkin, M. V. Nemsov. — 7-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Visshaya shkola», 2003. — 542 bet: rasmlar. ISBN 5-06-003595-6
  • Bessonov L. A. Elektrotexnikaning nazariy asoslari. Elektr zanjirlari. — M.: «Gardariki», 2002. — 638 b. — ISBN 5-8297-0026-3.

Havolalar